Adhyaya 340

Verse 1

इत्य् आग्नेये महापुराणे अलङ्कारे रीतिनिरूपणं नामोनचत्वारिंशदधिकत्रिशततमो ऽध्यायः अथ चत्वारिंशदधिकत्रिशततमो ऽध्यायः नृत्यादावङ्गकर्मनिरूपणं अग्निर् उवाच चेष्टाविशेषमप्यङ्गप्रत्यङ्गे कर्म चानयोः शरीरारम्भमिच्छन्ति प्रायः पूर्वो ऽवलाश्रयः

આ રીતે અગ્નિ મહાપુરાણના અલંકાર-પ્રકરણમાં ‘રીતિ-નિરૂપણ’ નામનો ત્રણસો ચાલીસમો અધ્યાય પૂર્ણ થયો. હવે ત્રણસો ચાલીસમો અધ્યાય આરંભે છે—‘નૃત્યાદિમાં અંગકર્મ-નિરૂપણ’. અગ્નિ બોલ્યા—અભિનયમાં ચેષ્ટાના વિશેષ ભેદ અને અંગ-પ્રત્યંગોની ક્રિયાઓ—આ બેને દેહાભિવ્યક્તિનો આરંભ માનવામાં આવે છે; તે સામાન્ય રીતે પ્રથમ સ્થાપિત આધાર-સ્થિતિ (આરંભિક મુદ્રા) પર આધારિત હોય છે.

Verse 2

लीला विलासो विछित्तिर्विभ्रमं किलकिञ्चितं मोट्टायितं कुट्टमितं विव्वोको ललितन्तथा

લીલા, વિલાસ, વિચ્છિત્તિ, વિભ્રમ, કિલકિંચિત, મોટ્ટાયિત, કૂટ્ટમિત, વિવ્વોક તથા લલિત—આ (સ્ત્રીઓના) સૂક્ષ્મ શૃંગાર-અભિવ્યક્તિના નામરૂપો છે.

Verse 3

विकृतं क्रीडितं केलिरिति द्वादशधैव सः लीलेष्टजनचेष्टानुकरणं संवृतक्षये

‘વિકૃત’, ‘ક્રીડિત’ અને ‘કેલી’—આ રીતે તે નિશ્ચિતપણે બાર પ્રકારનું છે. ‘લીલા’માં પ્રિયજનની ચેષ્ટાઓનું અનુસરણ થાય છે; તે આવરણ/ગોપન સાથે, તેના અંત સુધી કરવામાં આવે છે.

Verse 4

विशेषान् दर्शयन् किञ्चिद्विलासः सद्भिरिष्यते हसितक्रान्दितादीनां सङ्करः किलकिञ्चितं

સૂક્ષ્મ ભેદો દર્શાવતો થોડોક મનોહર ભાવવિલાસ સજ્જન રસિકો દ્વારા ‘કિઞ્ચિદ્-વિલાસ’ તરીકે માન્ય છે; અને હાસ્ય, રોદન વગેરેનો સંકર ‘કિલકિઞ્ચિત’ કહેવાય છે।

Verse 5

विकारः कोपि विव्वोको ललितं सौकुमार्यतः शिरः पाणिरुरः पार्श्वङ्कटिरङ्घ्रिरिति क्रमात्

‘વિકાર’ એટલે કોઈ વિશિષ્ટ અભિનય-ચેષ્ટા; અને સૌકુમાર્યથી ઉત્પન્ન જે, તે ‘લલિત’ કહેવાય. ક્રમે શિર, હાથ, ઉર, પાર्श્વ, કટિ અને પગમાં તેનો પ્રયોગ થાય છે।

Verse 6

अङ्गानि भ्रूलतादीनि प्रत्यङ्गान्यभिजानते सङ्क्षिप्तकरपातौ चेति ज अङ्गप्रत्यङ्गयोः कर्म प्रयत्नजनितं विना

મુખ્ય અંગો અને પ્રત્યંગો—જેમ કે ભ્રૂલતા (ભ્રૂ વગેરે)—ઓળખાય છે; તેમજ હાથનો સંક્ષેપ અને હાથ પડવો પણ. અંગ-પ્રત્યંગોની ક્રિયા ક્યારેક ઇચ્છિત પ્રયત્ન વિના પણ થાય છે।

Verse 7

न प्रयोगः क्वचिन्मुख्यन्तिरश्चीनञ्च तत् क्वचित् आकम्पितं कम्पितञ्च धूतं विधूतमेव च

ક્યારેક સીધો પ્રયોગ નથી; ક્યારેક તે સમક્ષ, અને ક્યારેક તિર્યક હોય છે. તેમજ આકમ્પિત (પ્રારંભિક કંપન), કમ્પિત (પૂર્ણ કંપન), ધૂત (હલાવવું) અને વિધૂત (તીવ્ર હલાવવું) રૂપે પણ થાય છે।

Verse 8

परिवाहितमाधूतमवधूतमथाचितं निकुञ्चितं परावृत्तमुत्क्षिप्तञ्चाप्यधोगतम्

પરિવાહિત (ચારે તરફ ફેરવી વહેવું), આધૂત (હલાવવું), અવધૂત (ઝટકીને દૂર કરવું), અને આચિત (સમેટવું); નિકુઞ્ચિત (સિકોડવું), પરાવૃત્ત (પાછળ ફેરવવું), ઉત્ક્ષિપ્ત (ઉપર ઉઠાવવું) અને અધોગત (નીચે દોરવું)—આ ગતિ/પ્રયોગના ભેદ છે।

Verse 9

ललितञ्चेति विज्ञेयं त्रयोदशविधं शिरः भ्रूकर्म सप्तधा ज्ञेयं पातनं भ्रूकुटीमुखं

‘લલિત’ પણ એક પ્રકાર તરીકે જાણવું. શિર (માથાની ગતિ/સ્થિતિ) તેર પ્રકારનું કહેવાય છે. ભ્રૂકર્મ સાત પ્રકારનું; ‘પાતન’ તે ભ્રૂકર્મ છે જેમાં મુખ ભ્રૂકુટીરૂપે સંકોચાય છે.

Verse 10

दृष्तिस्त्रिधा रमस्थायिसञ्चारिप्रतिबन्धना षट्त्रिंशद्भेदविधुरा रसजा तत्र चाष्टधा

દૃષ્ટિ (રસગ્રહણ) ત્રિવિધ છે—રમ (આનંદ) સાથે સંબંધિત, સ્થાયીભાવ સાથે સંબંધિત, સંચારીભાવ સાથે સંબંધિત, તથા પ્રતિબંધ (અવરોધક કારણ) સાથે સંબંધિત. તે રસજ છે; ઉપભેદોમાં છત્રીસ પ્રકારની કહેવાય છે, અને એ જ સંદર્ભમાં તે અષ્ટવિધ પણ કહેવાય છે.

Verse 11

नवधा तारकाकर्म भ्रमणञ्चलनादिकं षोढा च नासिका ज्ञेया निश्वासो नवधा मतः

‘તારકા’ કર્મ નવવિધ છે—ભ્રમણ, ચલન વગેરે ક્રિયાઓ સહિત. નાસિકા (નાસાપથ/નાડી) છ પ્રકારની જાણવી; અને નિશ્વાસ (શ્વાસક્રિયા) નવ પ્રકારનો માનવામાં આવ્યો છે.

Verse 12

षोटौष्ठकर्मकं पापं सप्तधा चिवुकक्रिया कलुषादिमुखं षोढा ग्रीवा नवविधा स्मृता

ઓષ્ઠ સંબંધિત પાપરૂપ વિકૃતિઓ સોળ પ્રકારની કહેવાય છે; ચિવુક (ઠોડી) ક્રિયા/વિકાર સાત પ્રકારના. ‘કલુષ’ વગેરે થી આરંભ થતા મુખ/ચહેરાના દોષ સોળ પ્રકારના; અને ગ્રીવા (ગરદન) દોષ નવ પ્રકારના સ્મૃત છે.

Verse 13

असंयुतः संयुतश् च भूम्ना हस्तः प्रमुच्यते पताकस्त्रिपाताकश् च तथा वै कर्तरीमुखः

હસ્તમુદ્રાઓ સામાન્ય રીતે બે પ્રકારની—અસંયુત (એકલ) અને સંયુત (જોડેલી). તેમાં પટાકા, ત્રિપટાકા તથા કર્તરીમુખ વગેરે મુદ્રાભેદો આવે છે.

Verse 14

अर्धचन्द्रोत्करालश् च शुकतुण्डस्तथैव च सुष्टिश् च शिखरश् चैव कपित्थः खेटकामुखः

(આ શસ્ત્ર-રૂપોના નામ) અર્ધચન્દ્રોત્કરાલ, શુકતુણ્ડ; તેમજ સુષ્ટિ અને શિખર; તથા કપિત્થ અને ખેટકામુખ છે.

Verse 15

सूच्यास्यः पद्मकोषो हि शिराः समृगशीर्षकाः कांमूलकालपद्मौ* च चतुरभ्रमरौ तथा

‘સૂચ્યાસ્ય’ નામનું યંત્ર પદ્મકોષ (કમળની કળી) આકારનું છે; તેનું શિરસ/ઉપરનું ભાગ મૃગશીર્ષ સમાન કહેવાયું છે. તેનું મૂળ કમળસદૃશ છે અને ચાર ભ્રમર-સદૃશ વળાંકોવાળું પણ વર્ણિત છે.

Verse 16

हंसास्यहंसपक्षौ च सन्दंशमुकुलौ तथा आकल्पितं कल्पितञ्चेति ख काङ्गूलकालपद्माविति ञ कांमूलकालपद्मौ काङ्गूलकालपद्मौ एतत्पाठद्वयं न समीचीनं उर्णनाभस्ताम्रचूडश् चतुर्विंशतिरित्यमी

(નામો) ‘હંસાસ્ય’ અને ‘હંસપક્ષ’; તેમજ ‘સંદંશ’ અને ‘મુકુલ’; ‘આકલ્પિત’ અને ‘કલ્પિત’—આ ખ-પાઠ છે. ઞ-પાઠમાં ‘કાંગૂલ-કાલ-પદ્મ’; અન્યત્ર ‘કાંમૂલ-કાલ-પદ્મ/કાંગૂલ-કાલ-પદ્મ’—આ બન્ને પાઠ સંતોષકારક નથી. ‘ઉર્ણનાભ’ અને ‘તામ્રચૂડ’—આ રીતે કુલ ચોવીસ ગણાય છે.

Verse 17

असंयुतकराः प्रोक्ताः संयुतास्तु त्रयोदश अञ्जलिश् च कपोतश् च कर्कटः स्वस्तिकस् तथा

અસંયુત હસ્ત (એક હાથની મુદ્રાઓ) જણાવાયા છે; સંયુત હસ્ત ત્રેયોદશ—અંજલિ, કપોત, કર્કટ તથા સ્વસ્તિક વગેરે.

Verse 18

कटको वर्धमानश्चाप्यसङ्गो निषधस् तथा दोलः पुष्पपुटश् चैव तथा मकर एव च

કટક, વર્ધમાન, અસંગ, નિષધ; દોલ, પુષ્પપુટ તથા મકર—આ પણ (આભૂષણ-રૂપ/અલંકાર-રચના) ના નામ/પ્રકાર તરીકે માન્ય છે.

Verse 19

गजदन्तो वहिस्तम्भो वर्धमानो ऽपरे कराः उरः पञ्चविधं स्यात्तु आभुग्ननर्तनादिकम्

‘ગજદંત’, ‘વહિસ્તંભ’ અને ‘વર્ધમાન’ વગેરે હસ્તમુદ્રાઓ વર્ણવાઈ છે. ઉરઃ (વક્ષ)ની ગતિઓ પાંચ પ્રકારની—આભુગ્ન, નર્તન વગેરે।

Verse 20

उदरन्दुरतिक्षामं खण्डं पूर्णमिति त्रिधा पार्श्वयोः पञ्चकर्माणि जङ्घाकर्म च पञ्चधा अनेकधा पादकर्म नृत्यादौ नाटके स्मृतम्

નાટ્ય અને નૃત્યમાં ઉદરની ગતિ ત્રણ રીતે કહેવાઈ છે—દુન્દુર (ઉભરેલું), અતિક્ષામ (અતિ કૃશ) તથા ખંડ/પૂર્ણ (વિભક્ત અને પૂર્ણ) રૂપ. પાર्श્વના પાંચ કર્મ, જઙ્ઘાના પણ પાંચ કર્મ, અને પાદકર્મ અનેક પ્રકારના સ્મૃત છે।