Adhyaya 339

Verse 1

इत्य् आग्नेये महापुराणे अलङ्कारे शृङ्गारादिरसनिरूपणं नामाष्टत्रिंशदधिकत्रिशततमो ऽध्यायः मुहुरिति ख अथोनचत्वारिंशदधिकत्रिशततमो ऽध्यायः रीतिनिरूपणं अग्निरुचाच वाग्विद्यासम्प्रतिज्ञाने रीतिः सापि चतुर्विधा पाञ्चाली गौडदेशीया वैदर्भी लाटजा तथा

આ રીતે અગ્નિ મહાપુરાણના અલંકાર-પ્રકરણમાં ‘શૃંગારાદિ રસ-નિરૂપણ’ નામનો ૩૩૮મો અધ્યાય પૂર્ણ થયો. ત્યારબાદ ૩૩૯મો અધ્યાય ‘રીતિ-નિરૂપણ’ આરંભે છે. અગ્નિએ કહ્યું—વાક્‌વિદ્યાના પ્રતિજ્ઞાનમાં રીતી ચાર પ્રકારની છે: પાંચાલી, ગૌડદેશીયા (ગૌડી), વૈદર્ભી અને લાટજા.

Verse 2

उपचारयुता मृद्वी पाञ्चाली ह्रस्वविग्रहा अनवस्थितसन्दर्भा गौडीया दीर्घविग्रहा

પાંચાલી રીતી ઉપચારોથી (અલંકારયુક્ત વળાંકોથી) યુક્ત, મૃદુ અને સંક્ષિપ્ત બંધારણવાળી છે. ગૌડીયા રીતીમાં સંધિ-ક્રમ સ્થિર નથી રહેતો અને બંધારણ દીર્ઘ તથા વિસ્તૃત હોય છે.

Verse 3

उपचारैर् न बहुभिरुपचारैर् विवर्जिता नातिकोमलसन्दर्भा वैदर्भी मुक्तविग्रहा

વૈદર્ભી રીતી ન તો અતિશય ઉપચારોથી ભારિત હોય છે, ન તો ઉપચારવિહિન; તેનો સંદર્ભ અતિ কোমળ નથી અને તે દોષયુક્ત/વિચ્છિન્ન બંધારણથી મુક્ત રહે છે.

Verse 4

लाटीया स्फुटसन्धर्भा नातिविस्फुरविग्रहा परित्यक्तापि भूयोभिरुपचारैर् उदाहृता

લાટીયા રીતિ સ્પષ્ટ અને સુસંયોજિત બંધારણવાળી છે; તેની ભાષા અતિશય ચમકદાર નથી. કેટલાકે તેને ત્યજી દીધી હોય તોય, અનેક આચાર્યો બહુવિધ ઉપચાર (પરંપરાગત પ્રયોગો) દ્વારા તેનું વર્ણન કરે છે.

Verse 5

क्रियास्वविषमा वृत्तिर्भारत्यारभटी तथा कौशिकी सात्वती चेति सा चतुर्धा प्रतिष्ठिता

ક્રિયાઓમાં વૈવિધ્ય ધરાવતી નાટ્યવૃત્તિ ચાર રૂપે પ્રતિષ્ઠિત છે—ભારતી, આરભટી, કૌશિકી અને સાત્વતી।

Verse 6

वाक्प्रधाना नरप्राया स्त्रीयुक्ता प्राकृतोक्तिता भरतेन प्रणीतत्वाद् भारती रीतिरुच्यते

વાણીપ્રધાન, મુખ્યત્વે પુરુષપાત્રસંબંધિત, સ્ત્રીપાત્રોને પણ સ્થાન આપતી અને પ્રાકૃત/સહજ ભાષામાં ઉક્તિ કરતી જે રીતિ છે—ભરતે પ્રણીત કરેલ હોવાથી તેને ‘ભારતી’ રીતિ કહે છે.

Verse 7

चत्वार्यङ्गानि भारत्या वीथी प्रहसनन्तथा प्रस्तावना नाटकादेर्वीथ्यङ्गाश् च त्रयोदश

ભારતીના ચાર અંગો છે; તેવી જ રીતે વીથી અને પ્રહસન (ના અંગો) પણ વર્ણિત છે. નાટકાદિ રૂપકોમાં પ્રસ્તાવના (પ્રોલોગ) હોય છે; અને વીથીના તેર અંગો નિશ્ચિત છે.

Verse 8

उद्घातकं तथैव स्याल्लपितं स्याद्द्वितीयकम् असत्प्रलापो वाक्श्रेणी नालिका विपणन्तथा

પ્રથમ ‘ઉદ્ઘાતક’ કહેવાય; બીજું ‘લપિત’ કહેવાયું છે. તેમજ ‘અસત્પ્રલાપ’ (અસંગત પ્રલાપ), ‘વાક્શ્રેણી’ (વાણીની ક્રમબદ્ધ શ્રેણી), ‘નાલિકા’ (સંક્ષિપ્ત/ઝડપી વાત) અને ‘વિપણન’ (બજાર જેવી સોદાબાજીની ભાષા) પણ (નામિત) છે.

Verse 9

व्याहारस्तिमतञ्चैव छलावस्कन्दिते तथा वाग्वेणीति क , ञ , ट च व्याहारस्त्रिगतञ्चैवेति ख गण्डो ऽथ मृदवश् चैव त्रयोदशमथाचितम्

‘વ્યાહાર’ને ‘તિમત’ પણ કહે છે; તેમજ ‘છલ’ અને ‘અવસ્કન્દિત’ પણ (તેના ભેદ) છે. ક, ઞ અને ટ વર્ગ માટે તેને ‘વાગ્વેણી’ કહેવામાં આવ્યું છે; ખ વર્ગ માટે ‘વ્યાહાર-ત્રિગત’। પછી ‘ગંડ’ અને ‘મૃદવ’—આ રીતે તેરમો શબ્દસમૂહ જણાવ્યો છે.

Verse 10

तापसादेः प्रहसनं परिहासपरं वचः मायेन्द्रजालयुद्धादिबहुलारभटी स्मृता मङ्क्षिप्तकारपातौ च वस्तूत्थापनमेव च

‘પ્રહસન’ તાપસ વગેરે પાત્રોને લઈને થતું હાસ્યનાટ્ય છે, જેમાં વાણી પરिहासપ્રધાન હોય છે. ‘આરભટી’ નામની ઉગ્ર નાટ્યશૈલી માયા, ઇન્દ્રજાળ, યુદ્ધ વગેરે દૃશ્યોથી સમૃદ્ધ કહેવાય છે; તેમાં ઝડપી હસ્તચળવળ અને રંગમંચની વસ્તુઓ ઉઠાવવી-ધરવી પણ સામેલ છે.