Adhyaya 344
Chapter 344: Ornaments of Word-and-Meaning (शब्दार्थालङ्काराः)
ભગવાન અગ્નિ સાહિત્ય-શાસ્ત્રના ક્રમમાં એવા શબ્દાર્થાલંકારોનું નિરૂપણ કરે છે કે જે શબ્દ (અભિવ્યક્તિ) અને અર્થ (ભાવ) બંનેને એકસાથે શોભાવે—જેમ એક જ હાર ગળા અને વક્ષસ્થળને સાથે અલંકૃત કરે. તેઓ રચનાના છ સક્રિય ગુણ ગણાવે છે—પ્રશસ્તિ, કાંતિ, ઔચિત્ય, સંક્ષેપ, યાવદર્થતા અને અભિવ્યક્તિ. પ્રશસ્તિ એવી વાણી છે જે શ્રોતાના અંતઃકરણને ‘ઓગાળે’; તે સ્નેહસભર સંબોધન અને ઔપચારિક સ્તુતિ—બે રૂપે સમજાય છે. કાંતિ એટલે કહેવાય તે અને સંપ્રેષિત અર્થ વચ્ચેનું મનોહર સામંજસ્ય. ઔચિત્ય ત્યારે થાય જ્યારે રીતી, વૃત્તિ અને રસ વિષયને અનુરૂપ હોય અને તેજ તથા માધુર્યનું સંતુલન રહે. આગળ અભિવ્યક્તિમાં શ્રુતિ (પ્રત્યક્ષ મુખ્યાર્થ) અને આક્ષેપ (સૂચિત/વ્યંગ્ય અર્થ), મુખ્ય-ઉપચાર ભેદ, તથા સંબંધ/સન્નિધિ/સમવાયથી ઉત્પન્ન લક્ષણાનું તાત્ત્વિક વર્ણન છે. અંતે આક્ષેપ તથા સમાસોક્તિ, અપહ્નુતિ, પર્યાયોક્તા વગેરેને ધ્વનિ સાથે જોડીને વ્યંગ્યાર્થને કાવ્યશક્તિનું કેન્દ્ર માનવામાં આવ્યું છે।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आग्नेये महापुराणे अलङ्कारे अर्थालङ्कारनिरूपणं नाम त्रिचत्वारिंशदधिकत्रिशततमो ऽध्यायः अथ चतुश् चत्वारिंशदधिकत्रिशततमो ऽध्यायः शब्दार्थालङ्काराः अग्निर् उवाच शब्दार्थयोरलङ्कारो द्वावलङ्कुरुते समं एकत्र निहितो हारः स्तनं ग्रीवामिव स्त्रियाः
આ રીતે અગ્નિ મહાપુરાણના અલંકારપ્રકરણમાં ‘અર્થાલંકાર-નિરૂપણ’ નામનો ત્રણસો ત્રેતાલીસમો અધ્યાય પૂર્ણ થયો. હવે ત્રણસો ચુંમાલીસમો અધ્યાય—‘શબ્દાર્થાલંકાર’—આરંભ થાય છે. અગ્નિએ કહ્યું: શબ્દ અને અર્થ—બન્નેનો અલંકાર—બન્નેને સમરૂપે શોભાવે છે; જેમ એક જ સ્થાને ધારેલો એક હાર સ્ત્રીના સ્તન અને ગ્રીવા—બન્નેને શોભિત કરે છે।
Verse 2
प्रशस्तिः कान्तिरौचित्यं संक्षेपो यावदर्थता अभिव्यक्तिरिति व्यक्तं षड्भेदास्तस्य जाग्रति
પ્રશસ્તિ, કાંતિ, ઔચિત્ય, સંક્ષેપ, યાવદર્થતા (અર્થ જેટલો જરૂરી તેટલું જ કહેવું), અને અભિવ્યક્તિ (સ્પષ્ટ પ્રકટતા)—આ તેના છ ભેદો છે; રચનામાં તેમને સદા જાગૃત રાખવા જોઈએ।
Verse 3
प्रशस्तिः परवन्मर्मद्रवीकरणकर्मणः वाचो युक्तिर्द्विधा सा च प्रेमोक्तिस्तुतिभेदतः
પ્રશસ્તિ એવી વાક્-યુક્તિ છે, જેના કાર્યથી જાણે પરના મર્મને દ્રવિત કરવું થાય. તે વાક્-રીતિ બે પ્રકારની છે—પ્રેમોક્તિ અને સ્તુતિ—આ ભેદ અનુસાર।
Verse 4
प्रेमोक्तिस्तुतिपर्यायौ प्रियोक्तिगुणकीर्तने कान्तिः सर्वमनोरुच्यवाच्यवात्तकसङ्गतिः
‘પ્રેમોક્તિ’ અને ‘સ્તુતિ’ પર્યાય છે; ‘પ્રિયોક્તિ’ એ ગુણકીર્તન કરતી વાણી છે. ‘કાન્તિ’ સર્વ મનને રંજિત કરે—વાચ્ય અને ભાવિત અર્થનો યથોચિત સંગમ.
Verse 5
यथा वस्तु तथा रीतिर्यथा वृत्तिस् तथा रसः ऊर्जस्विमृदुसन्दर्भादौचित्यमुपजायते
જેવું વિષયવસ્તુ, તેવી રીતી; જેવી વૃત્તિ, એવો રસ. ઓજસ્વી અને મૃદુ—બન્ને ધરાવતી રચનાથી ઔચિત્ય ઉપજે છે.
Verse 6
संक्षेपो वाचकैर् अल्पैर् वहोरर्थस्य संग्रहः अन्यूनाधिकता शब्दवस्तुनोर्यावदर्थता
સંક્ષેપ એટલે થોડા વાચક શબ્દોથી બહુ અર્થનો સંગ્રહ; જ્યાં શબ્દ અને અભિપ્રેત વસ્તુ ન ઓછા ન વધારે—અર્થાત્ યાવદર્થતા રહે.
Verse 7
प्रकटत्वमभिव्यक्तिः श्रुतिराक्षेप इत्य् अपि तस्या भेदौ श्रुतिस्तत्र शब्दं स्वार्थसमर्पणम्
પ્રકટતા ને ‘અભિવ્યક્તિ’ કહે છે. તેના બે ભેદ ‘શ્રુતિ’ અને ‘આક્ષેપ’ કહેવાય છે. તેમાં ‘શ્રુતિ’ એટલે શબ્દ પોતાનો મુખ્ય અર્થ સીધો જ અર્પે.
Verse 8
भवेन्नैमित्तिकी पारिभाषिकी द्विविधैव सा सङ्केतः परिभाषेति ततः स्यात् पारिभाषिकी
તે બે પ્રકારની છે—નૈમિત્તિકી અને પારિભાષિકી. ‘સંકેત’ એટલે પરંપરાગત સંમતિ/રૂઢિ, અને ‘પરિભાષા’ એટલે તકનીકી વ્યાખ્યા; તેથી તેને ‘પારિભાષિકી’ કહે છે.
Verse 9
मुख्यौपचारिकी चेति सा च सा च द्विधा द्विधा स्वाभिधेयस्खलद्वृत्तिरमुख्यार्थस्य वाचकः
શબ્દ-શક્તિ બે પ્રકારની કહેવાય છે—મુખ્ય અને ઉપચારિકી (ગૌણ/લક્ષણિક); અને બંનેના ફરી બે-બે ઉપભેદ છે. જ્યારે શબ્દની વૃત્તિ પોતાના સ્વાભિધેય અર્થથી ખસી જાય, ત્યારે એ વૃત્તિ અમુખ્ય અર્થની વાચક બને છે।
Verse 10
यया शब्दो निमित्तेन केनचित्सौपचारिकी सा च लाक्षणिकी गौणी लक्षणागुणयोगतः
જે પ્રક્રિયા દ્વારા કોઈ વિશેષ નિમિત્ત/આધારને કારણે શબ્દ ઉપચારરૂપે (રૂપક રીતે) વપરાય છે, તે ઉપચારિકી ‘લક્ષણિકી’ કહેવાય છે. લક્ષણા અને ગુણના યોગથી તેને ‘ગૌણી’ પણ કહે છે।
Verse 11
अभिधेयाविनाभूता प्रतीतिर् लक्षणोच्यते अभिधेयेन सम्बन्धात्सामीप्यात्समवायतः
અભિધેય (મુખ્ય અર્થ) સાથે અવિનાભૂત રીતે જોડાયેલી જે પ્રતીતિ છે, તેને ‘લક્ષણા’ કહે છે. તે અભિધેય સાથેના સંબંધ, સામીપ્ય (નિકટતા) અથવા સમવાય (અંતર્નિહિત જોડાણ)થી ઉત્પન્ન થાય છે।
Verse 12
वैपरीत्यात्क्रियायोगाल्लक्षणा पञ्चधा मता गौणीगुणानामानन्त्यादनन्ता तद्विवक्षया
વૈપરીત્ય (વિરોધ) અને અભિપ્રેત ક્રિયા-યોગના કારણે લક્ષણા પાંચ પ્રકારની માનવામાં આવી છે. પરંતુ ગૌણી ગુણો અનંત હોવાથી, વક્તાની વિવક્ષા મુજબ તે અનંત પણ બને છે।
Verse 13
अन्यधर्मस्ततो ऽन्यत्र लोकसीमानुरोधिना सम्यगाधीयते यत्र स समाधिरिह स्मृतः
લોકસીમા (લોકાચારની સ્વીકૃત મર્યાદા) મુજબ જ્યાં અન્યત્ર ભિન્ન ધર્મ-નિયમ યોગ્ય રીતે અપનાવવામાં આવે છે, તેને અહીં ‘સમાધિ’ (સ્થિર વિધાન-નિર્ણય) તરીકે સ્મરવામાં આવ્યું છે।
Verse 14
श्रूतेरलभ्यमानो ऽर्थो यस्माद्भाति सचेतनः स आक्षेपो धनिः स्याच्च ध्वनिना व्यज्यते यतः
શ્રુત શબ્દોથી જે અર્થ સીધો પ્રાપ્ત થતો નથી, પરંતુ સંવેદનશીલ બુદ્ધિમાન વાચકને પ્રગટ થાય છે, તેને ‘આક્ષેપ’ કહે છે; ધ્વનિ/વ્યંજના દ્વારા સૂચિત થઈ તે વ્યક્ત થાય છે, તેથી તેને ‘ધનિ’ (ધ્વનિનો એક ભેદ) કહેવાય છે।
Verse 15
शब्देनार्थेन यत्रार्थः कृत्वा स्वयमुपार्जनम् प्रतिषेध इवेष्टस्य यो विशेषो ऽभिधित्सया
જ્યાં શબ્દ પોતાના વાચ્ય અર્થ દ્વારા એવો અર્થ પહોંચાડે છે કે શ્રોતા સ્વયં અભિપ્રેત અર્થને મેળવી લે, ત્યાં ઇચ્છિત (આક્ષરિક) અર્થનો જાણે ‘પ્રતિષેધ’ કરીને જે વિશેષ અર્થ પ્રતીત થાય છે, તે વક્તાની અભિધિત્સા (વિશેષ અર્થ દર્શાવવાની ઇચ્છા)થી ઉત્પન્ન થાય છે।
Verse 16
तमाक्षेपं व्रुवन्त्यत्र स्तुतं स्तोत्रमिदं पुनः अधिकारादपेतस्य वस्तुनो ऽन्यस्य या स्तुतिः
અહીં આ અલંકારને ‘આક્ષેપ’ કહે છે. ફરી તેને ‘સ્તોત્ર’ પણ કહેવામાં આવ્યું છે—અર્થાત્ અધિકાર (યોગ્ય વિષય)થી દૂર થઈ અન્ય વસ્તુ તરફ કરાયેલી જે સ્તુતિ, તે સ્તોત્રરૂપ સ્તુતિ છે।
Verse 17
यत्रोक्तं गम्यते नार्थस्तत्समानविशेषणं सा समासोकितिरुदिता सङ्क्षेपार्थतया बुधैः
જ્યાં સ્પષ્ટ કહેલા શબ્દોથી અભિપ્રેત અર્થ સમજાતો નથી, પરંતુ સમાન સામાન્ય અર્થ ધરાવતા અને વિશેષણયુક્ત વાક્યથી તે સમજાય છે—વિદ્વાનો તેને ‘સમાસોક્તિ’ કહે છે, કારણ કે તે અર્થને સંક્ષેપમાં પ્રગટ કરે છે।
Verse 18
अपह्नुतिरपह्नुत्य किञ्चिदन्यार्थसूचनम् पर्यायोक्तं यदन्येन प्रकारेनाभिधीयते एषामेकंतमस्येव समाख्या ध्वनिरित्यतः
‘અપહ્નુતિ’ એટલે—નકાર/છુપાવટ દ્વારા કોઈ અન્ય અર્થનું સૂચન કરવું. ‘પર્યાયોક્ત’ એટલે—જે અન્ય રીતે કહેવાય. તેથી એમાંથી ઓછામાં ઓછા એકમાં વ્યંજના (સૂચના) કાર્યરત હોવાથી ‘ધ્વનિ’ નામ યોગ્ય બને છે।
Frequently Asked Questions
It defines ornaments that simultaneously beautify both wording and meaning, then systematizes six compositional excellences and connects explicit meaning and suggested meaning (dhvani) to poetic effect.
By disciplining speech through propriety, clarity, and ethically resonant praise, it treats aesthetic mastery as a dharmic refinement of mind and communication—supporting right conduct and contemplative discernment.