Adhyaya 108

Verse 1

इत्य् आग्नेये महापुराणे स्वायम्भुवः सर्गो नाम सप्ताधिकशततमो ऽध्यायः अथाष्टाधिकशततमो ऽध्यायः भुवनकोषः अग्निर् उवाच जम्बूप्लक्षाह्वयौ द्वीपौ शाल्मलिश्चापरो महान् कुशः क्रौञ्चस् तथा शाकः पुष्करश्चेति सप्तमः

આ રીતે અગ્નિ મહાપુરાણમાં ‘સ્વાયંભુવ સર્ગ’ નામે એકસો સાતમો અધ્યાય છે. હવે એકસો આઠમો અધ્યાય ‘ભુવનકોશ’ શરૂ થાય છે. અગ્નિ બોલ્યા—જંબૂ અને પ્લક્ષ નામના બે દ્વીપ; શાલ્મલી બીજો મહાન દ્વીપ; પછી કુશ, ક્રૌંચ તથા શાક; અને સાતમો પુષ્કર.

Verse 2

योगप्रस्तारे इति ग , ज , झ च इन्द्रद्युम्नोभ्यजायतेति ख , छ च प्रतीहारादित्यादिः, प्रस्तारतः सुत इत्य् अन्तः पाठो झ पुस्तके नास्ति दुष्टादुष्टश् च विरजा इति ख एते द्वीपाः समुद्रैस्तु सप्त सप्तभिरावृताः लवणेक्षुसुरासर्पिर्दधिदुग्धजलैः समं

આ દ્વીપો સાત સાત સમુદ્રોથી ઘેરાયેલા છે—ક્રમશઃ લવણજળ, ઇક્ષુરસ, સુરા, સર્પિ(ઘી), દહીં, દૂધ અને મધુર જળવાળા।

Verse 3

जम्बूद्वीपो द्वीपमध्ये तन्मध्ये मेरुरुच्छ्रितः चतुरशीतिसाहस्रो भूयिष्ठः षोडशाद्विराट्

દ્વીપોના મધ્યમાં જંબૂદ્વીપ છે; તેના મધ્યમાં મેરુ પર્વત ઊંચે ઊભો છે. તેની ઊંચાઈ ચોર્યાસી હજાર (યોજન) છે અને ઉપરનો વિશિષ્ટ ભાગ વધુ સોળ હજાર (યોજન) છે.

Verse 4

द्वात्रिंशन्मूर्ध्नि विस्तरात् षोडशाधः सहस्रवान् भूयस्तस्यास्य शैलो ऽसौ कर्णिकाकारसंस्थितः

તેના શિખરે વિસ્તારે બત્રીસ સહસ્ર યોજન જેટલી પહોળાઈ છે; નીચે સોળ સહસ્ર યોજન. આ પર્વત ફરી એક સહસ્ર યોજન ઊંચો છે અને કમળની કર્ણિકા જેવા આકારમાં સ્થિત છે.

Verse 5

हिमवान् हेमकूटश् च निषधश्चास्य दक्षिणे नीलः श्वेतश् च शृङ्गो च उत्तरे वर्षपर्वताः

તેના દક્ષિણમાં હિમવાન, હેમકૂટ અને નિષધ સ્થિત છે; અને ઉત્તરમાં વર્ષ-સીમાના પર્વતો—નીલ, શ્વેત અને શૃંગ—છે.

Verse 6

लक्षप्रमाणौ द्वौ मध्ये दशहीनास् तथापरे सहस्रद्वितयोछ्रायास्तावद्विस्तारिणश् च ते

મધ્યમાં બે લક્ષ-પ્રમાણનાં છે; અન્ય ક્રમે દસ દસ ઓછાં છે. તેમની ઊંચાઈ બે સહસ્ર છે અને પહોળાઈ પણ એટલી જ છે.

Verse 7

भारतं प्रथमं वर्षन्ततः किम्पुरुषं स्मृतं हरिवर्सन्तथैवान्यन्मेरोर्दक्षिणतो द्विज

હે દ્વિજ! મેરુના દક્ષિણમાં પ્રથમ વર્ષ ભારત કહેવાય છે; ત્યારપછી કિમ્પુરુષ, પછી હરિવર્ષ અને એક અન્ય (વર્ષ)—આ બધાં છે.

Verse 8

रम्यकं चोत्तरे वर्षं तथैवान्यद्धिरण्मयं उत्तराः कुरवश् चैव यथा वै भारतं तथा

ઉત્તરમાં રમ્યક નામનું વર્ષ છે; તેમજ હિરણ્મય નામનું બીજું (વર્ષ) છે; અને ઉત્તર કુરુઓ પણ—આ બધું ભારતવર્ષની જેમ જ ગોઠવાયેલું છે.

Verse 9

नवसाहस्रमेकैकमेतेषां मुनिसत्तम इलावृतञ्च तन्मध्ये सौवर्णा मेरुरुछ्रितः

હે મુનિશ્રેષ્ઠ, આ પ્રદેશોમાંથી પ્રત્યેકનું પ્રમાણ નવસાહસ્ર (યોજન) છે; તેમના મધ્યમાં ઇલાવૃત છે અને તેના કેન્દ્રમાં સુવર્ણમય મેરુ પર્વત ઊંચે ઉદ્ભાસિત છે।

Verse 10

मेरोश् चतुर्दिशन्तत्र नवसाहस्रविस्तृतं ति घ , ज च भुविस्थ इति ङ षोडशांश इति झ भूपाद्मस्यास्य इति ख , ग , छ च तथैवात्र हिरण्मयमिति ग तथैवाथ हिरण्मयमिति ज इलावृतश्चेत्यादिः, नवसाहस्रविस्तृतमित्यन्तः पाठो छ पुस्तके नास्ति इलावृतं महाभाग चत्वारश्चात्र पर्वताः

મેરુની ચારેય દિશામાં તે પ્રદેશ નવસાહસ્ર (યોજન) સુધી વિસ્તરેલો છે. કેટલીક પાંડુલિપિઓમાં ‘ભૂવિસ્થ’ (પૃથ્વી પર સ્થિત), ‘ષોડશાંશ’ (સોળમો અંશ) અને ‘ભૂપદ્મસ્ય’ (આ પૃથ્વી-પદ્મનું) વગેરે પાઠાંતરો મળે છે. અહીં ‘હિરણ્મય/સુવર્ણમય’ એવો પાઠ પણ આવે છે; બીજી પરંપરામાં ‘તથૈવાથ હિરણ્મયમ્’ પણ વાંચાય છે. ‘ઇલાવૃત…’થી પાઠ આગળ વધે છે; ‘છ’ પાંડુલિપિમાં ‘નવસાહસ્રવિસ્તૃતમ્’ સુધીનો પાઠ નથી. હે મહાભાગ, ઇલાવૃતમાં અહીં ચાર પર્વતો છે।

Verse 11

विष्कम्भा रचिता मेरोर्योजनायुतविस्तृताः पूर्वेण मन्दरो नाम दक्षिणे गन्धमादनः

મેરુની આસપાસ વિષ્કંભ નામની આધાર-શ્રેણીઓ રચાયેલ છે, જેનો વિસ્તાર દસ સહસ્ર (યોજન) છે. પૂર્વે મન્દર અને દક્ષિણે ગંધમાદન પર્વત છે।

Verse 12

विपुलः पश्चिमे पार्श्वे सुपार्श्वश्चोत्तरे स्मृतः कदम्बस्तेषु जम्बुश् च पिप्पलो बट एव च

પશ્ચિમ બાજુએ વિપુલ અને ઉત્તરે સુપાર્શ્વ કહેવાય છે. તે સ્થળોમાં કદંબ, જંબૂ, પિપ્પલ અને વટ (વડ) વૃક્ષો પણ છે।

Verse 13

एकादशशतायामाः पादपा गिरिकेतवः जम्बूद्वीपेति सञ्ज्ञा स्यात् फलं जम्बा गजोपमं

ત્યાં વૃક્ષો એકાદશશત (અગિયારસો) યામ જેટલા વિસ્તૃત છે અને પર્વતો ધ્વજદંડ સમા ઊભા છે. તેનું નામ ‘જંબૂદ્વીપ’ છે; અને જંબૂનું ફળ હાથી સમાન વિશાળ છે।

Verse 14

जम्बूनदीरसेनास्यास्त्विदं जाम्बूनदं परं सुपार्श्वः पूर्वतो मेरोः केतुमालस्तु पश्चिमे

જંબૂ નદીના રસમાંથી ‘જાંબૂનદ’ નામનું પરમ સુવર્ણ ઉત્પન્ન થાય છે. મેરુના પૂર્વે સુપાર્શ્વ અને પશ્ચિમે કેતુમાલ સ્થિત છે.

Verse 15

वनं चैत्ररथं पूर्वे दक्षिणे गन्धमादनः वैभ्राजं पश्चिमे सौम्ये नन्दनञ्च सरांस्यथ

પૂર્વે ચૈત્રરથ વન, દક્ષિણમાં ગંધમાદન. પશ્ચિમે વૈભ્રાજ, અને સૌમ્ય ઉત્તર દિશામાં નંદન તથા પવિત્ર સરોવરો છે.

Verse 16

अरुणोदं महाभद्रं संशितोदं समानसं शिताभश् चक्रमुञ्जाद्याः पूर्वतः केशराचलाः

પૂર્વ દિશામાં અરુણોદ, મહાભદ્ર, સંશિતોદ, સમાનસ, શિતાભ તથા ચક્રમુઞ્જ આદિ પર્વતો છે; ત્યાં જ કેશરાચલ પર્વતમાળા પણ છે.

Verse 17

दक्षिणेन्द्रेस्त्रिकूटाद्याः शिशिवासमुखा जले शङ्खकूटादयः सौम्ये मेरौ च ब्रह्मणः पुरी

દક્ષિણ દિશામાં ત્રિકૂટ આદિ પર્વતો છે; જળમાં શિશિવાસ વગેરે છે. સૌમ્ય ઉત્તર દિશામાં શંખકૂટ આદિ છે; અને મેરુ પર બ્રહ્માની પુરી છે.

Verse 18

चतुर्दशसहस्राणि योजनानाञ्च दिक्षु च इन्द्रादिलोकपालानां समन्तात् ब्रह्मणः पुरः

બધી દિશાઓમાં ઇન્દ્ર આદિ લોકપાલોનું ક્ષેત્ર ચૌદ હજાર યોજન સુધી વિસ્તરેલું છે, જે બ્રહ્માની પુરીના અગ્રભાગને સર્વત્રથી ઘેરી રાખે છે.

Verse 19

विष्णुपादात् प्लावयित्वा चन्द्रं स्वर्गात् पतन्त्यपि पूर्वेण शीता भद्राश्वाच्छैलाच्छैलाद्गतार्णवं

વિષ્ણુના પાદમાંથી પ્રગટ થઈ ચંદ્રમંડળને પ્લાવિત કરીને તે દિવ્ય નદી સ્વર્ગમાંથી નીચે પડે છે. પૂર્વ દિશામાં વહેતી ભદ્રાશ્વ-વર્ષમાં પર્વતથી પર્વત સુધી જઈ અંતે સમુદ્રને પ્રાપ્ત થાય છે.

Verse 20

तथैवालकनन्दापि दक्षिणेनैव भारतं दमिति ख , ग , घ , ङ , छ च असितोदमिति ज पूर्वतः शिशिराचला इति ख , ग , घ , ज च शशिवाममुखा जले इति ख , घ , ङ , छ च दक्षिणेन च भारतमिति ख दक्षिणेनैति भारतमिति ग प्रयाति सागरं कृत्वा सप्तभेदाथ पश्चिमं

તેમ જ આલકનંદા નદી પણ ભારતના દક્ષિણ ભાગની બાજુથી જ વહે છે. કેટલાક પાઠોમાં ‘દમી’ અને અન્યમાં ‘અસિતોદ’ એવો પાઠ મળે છે. પૂર્વ તરફ શિશિર પર્વતો છે. કેટલીક પાંડુલિપિઓમાં ‘શશિવામમુખા જલે’ એવો પાઠ પણ જોવા મળે છે. તે સાત વિભાગ કરીને સમુદ્રને પહોંચી પછી પશ્ચિમ દિશા તરફ વળે છે.

Verse 21

अब्धिञ्च चक्षुःसौम्याब्धिं भद्रोत्तरकुरूनपि आनीलनिषधायामौ माल्यवद्गन्धमादनौ

અને (ત્યાં) સમુદ્રો છે—ચક્ષુ સમુદ્ર અને સૌમ્ય સમુદ્ર; તેમજ ભદ્ર અને ઉત્તરકુરુ પ્રદેશો. અને પર્વતો—આનીલ તથા નિષધ, (આયામ), તેમજ માલ્યવત્ અને ગંધમાદન।

Verse 22

तयोर्मध्यगतो मेरुः कर्णिकाकारसंस्थितः भारताः केतुमालाश् च भद्राश्वाः कुरवस् तथा

તે (પ્રદેશો)ના મધ્યમાં મેરુ પર્વત કમળની કર્ણિકા જેવો સ્થિત છે. તેની આસપાસ ભારત, કેતુમાલ, ભદ્રાશ્વ અને કુરુ એવા વર્ષો આવેલાં છે.

Verse 23

पत्राणि लोकपद्मस्य मर्यादाशैलवाह्यतः जठरो देवकूटश् च मर्यादापर्वतावुभौ

મર્યાદા-શૈલની બહાર લોકપદ્મનાં ‘પત્ર’ (પાંખડીઓ) સ્થિત છે. મર્યાદા-પર્વતો બે—જઠર અને દેવકૂટ।

Verse 24

तौ दक्षिणोत्तरायामावानीलनिषधायतौ गन्धमादनकैलासौ पूर्ववचायतावुभौ

દક્ષિણથી ઉત્તર દિશામાં વિસ્તરેલી તે બે પર્વતમાળાઓ નીલ અને નિષધ છે; તેમજ પૂર્વ દિશામાં ગંધમાદન અને કૈલાસ—એ બંને સ્થિત છે।

Verse 25

अशीतियोजनायामावर्णवान्तर्व्यवस्थितौ निषधः पारिपात्रश् च मर्यादापर्वतावुभौ

એંસી યોજનના મધ્યવર્તી પ્રદેશમાં નિષધ અને પારિપાત્ર—બંને મર્યાદા (સીમા) પર્વતો—સ્થિત છે।

Verse 26

मेरोः पश्चिमदिग्भागे यथा पूर्वे तथा स्थितौ त्रिशृङ्गो रुधिरश् चैव उत्तरौ वर्षपर्वतौ

મેરુ પર્વતના પશ્ચિમ ભાગમાં, જેમ પૂર્વ ભાગમાં (વર્ણિત છે) તેમ જ ઉત્તરનાં બે વર્ષ-પર્વતો—ત્રિશૃંગ અને રુધિર—સ્થિત છે।

Verse 27

पूर्वपञ्चायतावेतावर्णवान्तर्व्यवस्थितौ जाठराद्याश् च मर्यादाशैला मेरोश् चतुर्दिशं

આ બે પૂર્વીય (શ્રેણીઓ) પંચાયત અને અવેતા મધ્યવર્તી સમુદ્રોમાં સ્થિત છે; અને જાઠર આદિ મર્યાદા-શૈલ મેરુની ચારેય દિશામાં ઊભા છે।

Verse 28

केशरादिषु या द्रोण्यस्तासु सन्ति पुराणि हि लक्ष्मीविष्ण्वग्निसूर्यादिदेवानां मुनिसत्तम

હે મુનિશ્રેષ્ઠ, કેશર આદિ દ્રોણીઓમાં લક્ષ્મી, વિષ્ણુ, અગ્નિ, સૂર્ય વગેરે દેવતાઓનાં પોતપોતાનાં પુરાણો નિશ્ચયે વિદ્યમાન છે।

Verse 29

भौमानां स्वर्गधर्माणां न पापास्तत्र यान्ति च ति पूर्वपश्चायतावुभौ इति घ , ङ , ज च भुमाः स्वर्गा धर्मिणान्ते न पापास्तत्र यान्ति च इति छ , ङ च मौमानां स्वर्गधर्माणां तनया ह्य् अत्र यान्ति चेति ग , घ च भोगिनां स्वर्गधर्माणां तनयास्तत्र यान्ति चेति ज भद्राश्वे ऽस्ति हयग्रीवो वराहः केतुमालके

કેટલાક પાઠભેદ મુજબ—સ્વર્ગધર્મનું પાલન કરનારા ભૂમિવાસીઓમાં પાપીઓ ત્યાં જતા નથી; તેમાં પૂર્વ અને પશ્ચિમ બંને પ્રદેશો સૂચિત છે. અન્ય પાઠમાં—ધર્મીઓ માટે સ્વર્ગસમાન ભૂમિઓમાં પાપીઓનું ગમન નથી. બીજા પાઠમાં—સ્વર્ગધર્મ પાળનારાના પુત્રો ત્યાં જાય છે, અથવા ભોગી સ્વર્ગધર્મીઓના પુત્રો ત્યાં જાય છે. આગળ—ભદ્રાશ્વ વર્ષમાં હયગ્રીવ-રૂપ અને કેતુમાલ વર્ષમાં વરાહ-રૂપ વિદ્યમાન છે.

Verse 30

भारते कूर्मरूपी च मत्स्यरूपः कुरुष्वपि विश्वरूपेण सर्वत्र पूज्यते भगवान् हरिः

ભારતમાં ભગવાન હરિ કૂર્મ-રૂપે અને કુરુદેશમાં મત્સ્ય-રૂપે પૂજાય છે; તેમજ વિશ્વરૂપે તેઓ સર્વત્ર પૂજ્ય છે.

Verse 31

किम्पुरुषाद्यष्टसु क्षुद्भीतिशोकादिकं न च चत्तुर्विंशतिसाहस्रं प्रजा जीवन्त्यनामयाः

કિમ્પુરુષ વગેરે આઠ પ્રદેશોમાં ભૂખ, ભય, શોક વગેરે કોઈ કષ્ટ નથી; અને પ્રજા ચોવીસ હજાર વર્ષ સુધી નિરોગી રહી જીવે છે.

Verse 32

कृतादिकल्पना नास्ति भौमान्यम्भांसि नाम्बुदाः सर्वेष्वेतेषु वर्षेषु सप्त सप्त कुलाचलाः

આ ભૌમ પ્રદેશોમાં કૃત વગેરે યુગોની ગણતરી નથી; જળ પણ ભૂમિનું જ છે અને વરસાદ લાવનારા મેઘ નથી. આ તમામ વર્ષોમાં સાત-સાત કુલાચલ (સીમા-પર્વતો) છે.

Verse 33

नद्यश् च शतशस्तेभ्यस्तीर्थभूताः प्रजज्ञिरे भारते यानि नीर्थानि तानि तीर्थानि वच्मि ते

અને તેમનીમાંથી સૈકડો નદીઓ ઉત્પન્ન થઈ, જે તીર્થરૂપ બની. ભારતમાં જે સ્થળો સ્વભાવથી નદી-તીર્થ નથી, છતાં તીર્થરૂપે માન્ય છે—તે તીર્થોનું વર્ણન હું તને કરું છું.