Adhyaya 116

Verse 1

इत्य् आग्नेये महापुराणे गयामाहात्म्ये गययात्रा नाम पञ्चदशाधिकशततमो ऽध्यायः अथ षोडशाधिकशततमो ऽध्यायः गयायात्राविधिः अग्निर् उवाच गायत्र्यैव महानद्यां स्नातः सन्ध्यां समाचरेत् गायत्र्या अग्रतः प्रातः श्राद्धं पिण्डमथाक्षयं

આ રીતે અગ્નિ મહાપુરાણના ગયા-માહાત્મ્યમાં ‘ગયા-યાત્રા’ નામનો ૧૧૫મો અધ્યાય પૂર્ણ થયો. હવે ૧૧૬મો અધ્યાય ‘ગયા-યાત્રા-વિધિ’ આરંભે છે. અગ્નિ બોલ્યા—માત્ર ગાયત્રી જપતા મહાનદીમાં સ્નાન કરીને સંધ્યા-ઉપાસના કરવી; પછી પ્રાતઃ ગાયત્રીને અગ્ર રાખીને શ્રાદ્ધ અને પિંડદાન કરવું, જેથી અક્ષય ફળ મળે।

Verse 2

मध्याह्ने चोद्यति स्नात्वा गीतवाद्यैर् ह्युपास्य च सावित्रीपुरतः सन्ध्यां पिण्डदानञ्च तत्पदे

મધ્યાહ્ને સૂર્ય મધ્યગતિમાં હોય ત્યારે સ્નાન કરીને ગીત-વાદ્યો સાથે ઉપાસના કરવી; અને સાવિત્રીની સમક્ષ મધ્યાહ્ન-સંધ્યા કરવી તથા તે પવિત્ર સ્થાને પિંડદાન પણ કરવું।

Verse 3

अगस्त्यस्य पदे कुर्याद्योनिद्वारं प्रविश्य च निर्गतो न पुनर्योनिं प्रविशेन्मुच्यते भवात्

અગસ્ત્યના પદચિહ્ન/આસનસ્થાને આ કર્મ કરવું; ‘યોનિ-દ્વાર’માં પ્રવેશ કરીને પછી બહાર નીકળી ફરી યોનિમાં પ્રવેશ ન કરવો—તે સંસારબંધનથી મુક્ત થાય છે.

Verse 4

प्रात इति क मध्याह्ने सरसीति ग मुच्यते भयादिति छ , झ च बलिं काकशिलायाञ्च कुमारञ्च नमेत्ततः स्वर्गद्वार्यां सोमकुण्डे वायुतीर्थे ऽथ पिण्डदः

પ્રાતઃ ‘ક’ દ્વારા, મધ્યાહ્ને ‘ગ’ દ્વારા; અને ‘ભયથી મુક્ત થાય છે’ એવા મંત્રથી ‘છ’ તથા ‘ઝ’ સૂચિત છે. પછી બલિ અર્પણ કરી, કાકશિલા અને કુમારને નમસ્કાર કરવો; ત્યારબાદ સ્વર્ગદ્વારી, સોમકુંડ અને વાયુતીર્થ ખાતે પિંડદાન કરવું.

Verse 5

भवेदाकशगङ्गायां कपिलायाञ्च पिण्डदः कपिलेशं शिवं नत्वा रुक्मिकुण्डे च पिण्डदः

આકાશગંગા અને કપિલા ખાતે પિંડદાન કરનાર બને છે. કપિલેશ શિવને નમસ્કાર કરીને રુક્મિકુંડ ખાતે પણ પિંડદાન કરનાર બને છે.

Verse 6

कोटीतीर्थे च कोटीशं नत्वामोघपदे नरः गदालोले वानरके गोप्रचारे च पिण्डदः

કોટિતીર્થ ખાતે કોટીશને નમસ્કાર કરીને, અમોઘપદે; તેમજ ગદાલોલ, વાનરક અને ગોપ્રચાર ખાતે પણ મનુષ્યે પિંડદાન કરવું.

Verse 7

नत्वा गावं वैतरण्यामेकविंशकुलोद्धृतिः श्राद्धपिण्डप्रदाता स्यात् क्रौञ्चपदे च पिण्डदः

વૈતરણિ ગાયને નમસ્કાર/સમર્પણ કરીને તે એકવીસ કુળોનો ઉદ્ધારક બને છે; શ્રાદ્ધના પિંડોનો દાતા બને, અને ક્રૌંચપદ ખાતે પણ પિંડદાન કરે.

Verse 8

तृतीयायां विशालायां निश्चिरायाञ्च पिण्डदः ऋणमोक्षे पापमोक्षे भस्मकुण्डे ऽथ भस्मना

ત્રીજા તીર્થ ‘વિશાલા’ તથા ‘નિશ્ચિરા’માં પિંડદાન કરનાર મુક્તિ પામે છે. ‘ઋણમોક્ષ’ અને ‘પાપમોક્ષ’ તીર્થોમાં ઋણ તથા પાપથી મુક્તિ મળે છે; અને ‘ભસ્મકુંડ’માં પવિત્ર ભસ્મના પ્રયોગથી પુણ્ય પ્રાપ્ત થાય છે.

Verse 9

स्नानकृन् मुच्यते पापान्नमेद्देवं जनार्दनम् एष पिण्डो मया दत्तस्तव हस्ते जनार्दन

જે વિધિપૂર્વક સ્નાન કરે છે તે પાપોથી મુક્ત થાય છે. તે દેવ જનાર્દનને નમસ્કાર કરીને કહે— “હે જનાર્દન, આ પિંડ મેં તમારા હસ્તમાં અર્પણ કર્યો છે.”

Verse 10

परलोकगते मह्यमक्ष्यय्यमुपतिष्ठतां गयायां पितृरूपेण स्वयमेव जनार्दनः

હું પરલોકને ગમન કરું ત્યારે, ગયાક્ષેત્રમાં પિતૃરૂપે સ્થિત અક્ષય ભગવાન જનાર્દન સ્વયં મારી પાસે ઉપસ્થિત રહે— અચલ સહાયક બની.

Verse 11

तं दृष्ट्वा पुण्डरीकाक्षं मुच्यते वै ऋणत्रयात् मार्कण्डेयेश्वरं नत्वा नमेद्गृध्रेश्वरं नरः

તે કમળનેત્ર પ્રભુના દર્શનથી મનુષ્ય ત્રિવિધ ઋણમાંથી નિશ્ચયે મુક્ત થાય છે. માર્કંડેયેશ્વરને નમસ્કાર કરીને મનુષ્ય ગૃધ્રેશ્વરને પણ વંદન કરે.

Verse 12

मूलक्षेत्रे महेशस्य धारायां पिण्डदो भवेत् घ च कपिलेशमित्यादिः, गोप्रचारे च पिण्डद इत्य् अन्तः पाठो ग पुस्तके नास्ति श्राद्धे पिण्डप्रदतेति ख भवेदाकाशगङ्गायामैत्यादिः, क्रौञ्चपादे च पिण्डद इत्य् अन्तः पाठः छ पुस्तके नास्ति नमेद्भूतेश्वरं नर इति घ गृध्रकूटे गृध्रवटे धौतपादे च पिण्डदः

મહેશના મૂળક્ષેત્રમાં તથા ધારામાં પિંડદાન કરવાથી પિંડદાતાનું પુણ્ય પ્રાપ્ત થાય છે; કપિલેશ વગેરે તીર્થોમાં પણ એ જ ફળ છે. કેટલાક પાઠોમાં શ્રાદ્ધકાળે પિંડપ્રદાન કરવાનું વિધાન કહેવાયું છે. આકાશગંગામાં પણ પિંડદાતાનું ફળ મળે છે; ગૃધ્રકૂટ, ગૃધ્રવટ અને ધૌતપાદમાં પણ (તે) પિંડદાતા બને છે. કેટલાક પાઠોમાં ગોપ્રચાર અને ક્રૌંચપાદનો પણ ઉલ્લેખ છે, તેમજ ‘મનુષ્ય ભૂતેશ્વરને નમસ્કાર કરે’ એવો પાઠ પણ મળે છે.

Verse 13

पुष्करिण्यां कर्दमाले रामतीर्थे च पिण्डदः प्रभासेशन्नमेत् प्रेतशिलायां पिण्डदो भवेत्

જે પુષ્કરિણી, કર્દમાલ અને રામતીર્થમાં પિંડદાન કરે અને પ્રભાસેશ્વરને નમસ્કાર કરે, તેને પ્રેતશિલામાં પિંડદાન કર્ય જેટલું જ પુણ્ય પ્રાપ્ત થાય છે।

Verse 14

दिव्यान्तरीक्षभूमिष्ठाः पितरो बान्धवादयः प्रेतादिरूपा मुक्ताः स्युः पिण्डैर् दत्तैर् मयाखिलाः

દિવ્ય લોકોમાં, અંતરિક્ષમાં અથવા પૃથ્વી પર રહેલા પિતૃઓ—બંધુજનો વગેરે સાથે—પ્રેતાદિ અવસ્થામાં હોવા છતાં, મારા દ્વારા અપાયેલા પિંડોથી તેઓ સર્વે મુક્ત થાય છે।

Verse 15

स्थानत्रये प्रेतशिला गयाशिरसि पावनी प्रभासे प्रेतकुण्डे च पिण्डदस्तारयेत् कुलम्

ત્રણ સ્થળે—પ્રેતશિલા, ગયાશિર અને પ્રભાસના પાવન પ્રેતકુંડમાં—જે પિંડદાન કરે છે, તે પોતાના કુળનો ઉદ્ધાર કરે છે।

Verse 16

वसिष्ठेशन्नमस्कृत्य तदग्रे पिण्डदो भवेत् गयानाभौ सुषुम्णायां महाकोष्ट्याञ्च पिण्डदः

વસિષ્ઠેશ્વરને નમસ્કાર કરીને તેમની સામે પિંડદાન કરવું જોઈએ. ગયાનાભિ, સુષુમ્ના અને મહાકોષ્ઠીમાં પણ પિંડ અર્પણ કરવા જોઈએ।

Verse 17

गदाधराग्रतो मुण्डपृष्ठे देव्याश् च सन्निधौ मुण्दपृष्ठं नमेदादौ क्षेत्रपालादिसंयुतम्

આરંભમાં દેવીની સન્નિધિમાં અને ગદાધર (વિષ્ણુ)ની સામે, ક્ષેત્રપાલ આદિ સાથે મુંડપૃષ્ઠને પ્રથમ નમસ્કાર કરવો જોઈએ।

Verse 18

पूजयित्वा भयं न स्याद्विषरोगादिनाशनम् ब्रह्माणञ्च नमस्कृत्य ब्रह्मलोकं नयेत् कुलम्

પૂજા કરવાથી ભય રહેતો નથી; તે વિષ, રોગ વગેરેનો નાશ કરે છે. અને બ્રહ્માને નમસ્કાર કરીને મનુષ્ય પોતાના કુલને બ્રહ્મલોક સુધી લઈ જાય છે.

Verse 19

सुभद्रां बलभद्रञ्च प्रपूज्य पुरुषोत्तमम् सर्वकामसमायुक्तः कुलमुद्धृत्य नाकभाक्

સુભદ્રા અને બલભદ્રની વિધિવત પૂજા કરીને, ત્યારબાદ પુરુષોત્તમની આરાધના કરવાથી મનુષ્ય સર્વ કામનાઓની સિદ્ધિથી યુક્ત થાય છે; કુલનો ઉદ્ધાર કરીને સ્વર્ગનો ભાગી બને છે.

Verse 20

हृषीकेशं नमस्कृत्य तदग्रे पिण्डदो भवेत् माधवं पूजयित्वा च देवो वैमानिको भवेत्

હૃષીકેશને નમસ્કાર કરીને, તેમના સમક્ષ પિંડદાન કરવું જોઈએ. અને માધવની પૂજા કરવાથી મનુષ્ય વિમાનમાં વિહાર કરનાર દેવતુલ્ય બને છે.

Verse 21

महालक्ष्मीं प्रार्च्य गौरीं मङ्गलाञ्च सरस्वतीम् पितॄनुद्धृत्य स्वर्गस्थो भुक्तभोगो ऽत्र शास्त्रधीः

મહાલક્ષ્મી, ગૌરી, મંગલા અને સરસ્વતીની વિધિવત પૂજા કરીને તથા પિતૃઓનો ઉદ્ધાર કરીને તે સ્વર્ગમાં નિવાસ કરે છે; અને આ લોકમાં પણ શાસ્ત્રબુદ્ધિથી યુક્ત રહી ઐશ્વર્ય અને ભોગો ભોગવે છે.

Verse 22

ठोत्र झ पुस्तके ऽधिको ऽस्ति प्रेतादिरूपमुक्ता इति ख , ग , घ , ङ , ज च कुलमुद्धृत्य लोकभागिति ग , ज च वशिष्ठेशमित्यादिः, कुलमुद्धृत्य नाकभागित्यन्तः पाठो झ पुस्तके नास्ति देवैर् वैमानिक इति छ द्वादशादित्यमभ्यर्य वह्निं रेवन्तमिन्द्रकम् रोगादिमुक्तः स्वर्गी स्याच्छ्रीकपर्दिविनायकम्

દ્વાદશ આદિત્યો, વહ્નિ (અગ્નિ), રેવંત, ઇન્દ્ર અને શ્રીકપર્દિ-વિનાયકની વિધિવત પૂજા કરવાથી મનુષ્ય રોગ વગેરે કષ્ટોથી મુક્ત થાય છે અને મૃત્યુ પછી સ્વર્ગને પામીને દેવોમાં વિમાનગામી બને છે.

Verse 23

प्रपूज्य कार्त्तिकेयञ्च निर्विघ्नः सिद्धिमाप्नुयात् सोमनाथञ्च कालेशङ्केदारं प्रपितामहम्

કાર્ત્તિકેયનું વિધિવત્ પૂજન કરવાથી સાધક નિર્વિઘ્ન સિદ્ધિ પામે છે; તેમજ સોમનાથ, કાલેશ, કેદાર અને પ્રપિતામહનું પણ પૂજન કરવું।

Verse 24

सिद्धेश्वरञ्च रुद्रेशं रामेशं ब्रह्मकेश्वरम् अष्टलिङ्गानि गुह्यानि पूजयित्वा तु सर्वभाक्

સિદ્ધેશ્વર, રુદ્રેશ, રામેશ અને બ્રહ્મકેશ્વર—આ ગુહ્ય અષ્ટલિંગોનું પૂજન કરવાથી સાધક સર્વ શુભ ફળોમાં ભાગીદાર બને છે।

Verse 25

नारायणं वराहञ्च नारसिंहं नमेच्छ्रिये ब्रह्मविष्णुमहेशाख्यं त्रिपुरघ्नमशेषदम्

શુભ સમૃદ્ધિ માટે હું નારાયણ, વરાહ અને નરસિંહને નમસ્કાર કરું છું; તેમજ બ્રહ્મા-વિષ્ણુ-મહેશ નામે પ્રસિદ્ધ ત્રિપુરઘ્નને, સર્વ વરદાન આપનારને, વંદન કરું છું।

Verse 26

सीतां रामञ्च गरुडं वामनं सम्प्रपूज्य च सर्वकामानवाप्नोति ब्रह्मलोकं नयेत् पितॄन्

સીતા, રામ, ગરુડ અને વામનનું વિધિવત્ પૂજન કરવાથી સાધક સર્વ કામનાઓ પ્રાપ્ત કરે છે અને પોતાના પિતૃઓને બ્રહ્મલોક સુધી પહોંચાડે છે।

Verse 27

देवैः सार्धं सम्प्रपूज्य देवमादिगदाधरम् ऋणत्रयविनिर्मुक्तस्तारयेत् सकलं कुलम्

દેવતાઓ સાથે આદિ ગદાધર ભગવાનનું વિધિવત્ પૂજન કરનાર ત્રિવિધ ઋણથી મુક્ત થાય છે અને પોતાના સમગ્ર કુળનો ઉદ્ધાર કરી શકે છે।

Verse 28

देवरूपा शिला पुण्या तस्माद्देवमयी शिला गयायां नहि तत् स्थानं यत्र तीर्थं न विद्यते

દેવરૂપ ધારણ કરનાર શિલા પુણ્યદાયિની છે; તેથી તે શિલા ખરેખર દેવમય સ્વરૂપ છે. ગયામાં એવું કોઈ સ્થાન નથી જ્યાં તીર્થ ન હોય.

Verse 29

यन्नाम्ना पातयेत् पिण्डं तन्नयेद्ब्रह्म शाश्वतम् फल्ग्वीशं फल्गुचण्डीं च प्रणम्याङ्गारकेश्वरम्

જે પવિત્ર નામથી પિંડ અર્પણ થાય છે, તે જ ક્રિયા પ્રેતને શાશ્વત બ્રહ્મ સુધી પહોંચાડે છે. ફલ્ગ્વીશ, ફલ્ગુચંડી અને અંગારકેશ્વરને પ્રણામ કરીને વિધિ કરવી.

Verse 30

मतङ्गस्य पदे श्राद्धी भरताश्रमके भवेत् हंसतीर्थे कोटितीर्थे यत्र पाण्डुशिलान्नदः

મતંગના પદચિહ્ને શ્રાદ્ધ કરવું જોઈએ; તેમજ ભરતાશ્રમે પણ. હંસતીર્થ અને કોટિતીર્થે—જ્યાં પાંડુશિલા નામની નદી વહે છે—ત્યાં પણ શ્રાદ્ધ કરવું યોગ્ય છે.

Verse 31

तत्र स्यादग्निधारायां मधुस्रवसि पिण्डदः रुद्रेशं किलिकिलेशं नमेद्वृद्धिविनायकम्

ત્યાં ‘અગ્નિધારા’, ‘મધુસ્રવ’ અને ‘પિંડદ’ રૂપે (વિધિ કરતાં) રુદ્રેશ, કિલિકિલેશ અને વૃદ્ધિવિનાયકને નમસ્કાર કરવો જોઈએ.

Verse 32

पिण्डदो धेनुकारण्ये पदे धेनोर् नमेच्च गाम् पूजयित्वाथेति क , घ , ङ , ज च नमेद्बुद्धिविनायकमिति ख , ग , छ च नमेद्वृद्धविनायकमिति घ सर्वान् पितॄंस्तारयेच्च सरस्वत्याञ्च पिण्डदः

ધેનુકારણ્યમાં પિંડદાતાએ ગાયના પદચિહ્ને પ્રણામ કરવો અને ગાયને પણ નમસ્કાર કરવો. ગાયની પૂજા કર્યા પછી નિર્ધારિત મંત્રવાક્યોનો જપ કરવો—“બુદ્ધિવિનાયકાય નમઃ” કહી પ્રણામ કરવો, અને “વૃદ્ધિવિનાયકાય નમઃ” કહી પણ પ્રણામ કરવો. આ રીતે પિંડદાતા સર્વ પિતૃઓનો ઉદ્ધાર કરે અને સરસ્વતીની પણ આરાધના કરે.

Verse 33

सन्ध्यामुपास्य सायाह्ने नमेद्देवीं सरस्वतीम् त्रिसन्ध्याकृद्भवेद्विप्रो वेदवेदाङ्गपारगः

સંધ્યા-ઉપાસના કરીને સાંજ સમયે દેવી સરસ્વતીને નમસ્કાર કરવો. જે બ્રાહ્મણ ત્રિસંધ્યા કર્મ કરે છે તે વેદ અને વેદાંગોમાં પારંગત બને છે.

Verse 34

गयां प्रदक्षिणीकृत्य गयाविप्रान् प्रपूज्य च अन्नदानादिकं सर्वं कृतन्तत्राक्षयं भवेत्

ગયાની પ્રદક્ષિણા કરીને અને ગયાના બ્રાહ્મણોને વિધિવત્ પૂજીને, ત્યાં કરેલું અન્નદાન વગેરે સર્વ કર્મ અક્ષય પુણ્યરૂપ બને છે.

Verse 35

स्तुत्वा सम्प्रार्थयेदेवमादिदेवं गदाधरम् गदाधरं गयावासं पित्रादीनां गतिप्रदम्

સ્તુતિ કરીને પછી આદિદેવ ગદાધર ભગવાનને હૃદયપૂર્વક પ્રાર્થના કરવી—ગયામાં નિવાસ કરનાર ગદાધર, જે પિતૃઓ વગેરેને સદ્ગતિ આપે છે.

Verse 36

धर्मार्थकाममोक्षार्थं योगदं प्रणमाम्यहम् देहेन्द्रियमनोबुद्धिप्राणाहङ्कारवर्जितम्

ધર્મ, અર્થ, કામ અને મોક્ષની પ્રાપ્તિ માટે હું યોગપ્રદાતાને પ્રણામ કરું છું—જે દેહ, ઇન્દ્રિયો, મન, બુદ્ધિ, પ્રાણ અને અહંકારથી રહિત છે.

Verse 37

नित्यशुद्धं बुद्धियुक्तं सत्यं ब्रह्म नमाम्यहम् आनन्दमद्वयं देवं देवदानववन्दितम्

હું તે સત્ય બ્રહ્મને નમસ્કાર કરું છું, જે નિત્ય શુદ્ધ અને પરિપૂર્ણ બુદ્ધિયુક્ત છે; જે આનંદસ્વરૂપ અદ્વય દેવ છે અને દેવ તથા દાનવો દ્વારા વંદિત છે.

Verse 38

देवदेवीवृन्दयुक्तं सर्वदा प्रणमाम्यहम् कलिकल्मषकालार्तिदमनं वनमालिनम्

દેવ-દેવીઓના સમૂહથી યુક્ત, કલિયુગના કલ્મષ અને કાળની પીડાને દમન કરનાર, વનમાલાધારી પ્રભુને હું સદા પ્રણામ કરું છું।

Verse 39

पालिताखिललोकेशं कुलोद्धरणमानसम् व्यक्ताव्यक्तविभक्तात्माविभक्तात्मानमात्मनि

સર્વ લોકોના સ્વામી, સમગ્ર જગતના પાલક, કુળોના ઉદ્ધારમાં તત્પર મનવાળા—જેનુ આત્મતત્ત્વ વ્યક્ત અને અવ્યક્ત રૂપે ભાસે છે, છતાં પોતાના આત્મામાં અવિભક્ત રહે છે—એ પ્રભુમાં હું શરણ લઉં છું।

Verse 40

स्थितं स्थिरतरं सारं वन्दे घोराघमर्दनम् आगतो ऽस्मि गयां देव पितृकार्ये गदाधरः

અતિ સ્થિર, પરમ સારરૂપ, ઘોર પાપનો મર્દન કરનાર પ્રભુને હું વંદન કરું છું। હે દેવ! પિતૃકાર્ય માટે હું ગયામાં આવ્યો છું; તમે ગદાધર છો।

Verse 41

त्वं मे साक्षी भवाद्येह अनृणो ऽहमृणत्रयात् द्धबुद्धियुक्तमिति घ , छ च कालार्तिनाशनमिति घ कालार्तिदलनमिति ग , ङ , घ , ज च पालिताखिलदेवेशमिति घ स्थिततरमिति ग , घ , ङ च वन्देहमरिमर्दनमिति ङ वन्दे संसारमर्दनमिति ज साक्षिणः सन्तु मे देवा ब्रह्मेशानादयस् तथा

અહીં અને અત્યારે તમે મારા સાક્ષી થાઓ, જેથી દેવઋણ, ઋષિઋણ અને પિતૃઋણ—આ ત્રિઋણમાંથી હું અનૃણ થાઉં। (કેટલાક પાઠાંતરો: “દૃઢબુદ્ધિયુક્ત”; “કાલાર્તિનાશન/કાલાર્તિદલન”; “પાલિતાખિલદેવેશ”; “સ્થિતતર”; “હું અરિમર્દનને વંદું/હું સંસારમર્દનને વંદું”.) તેમજ બ્રહ્મા, ઈશાન (શિવ) વગેરે દેવો પણ મારા સાક્ષી રહે।

Verse 42

मया गयां समासाद्य पितॄणां निष्कृतिः कृता गयामाहात्म्यपठनाच्छ्राद्धादौ ब्रह्मलोकभाक्

મેં ગયામાં પહોંચીને પિતૃઓની નિષ્કૃતિ (પ્રાયશ્ચિત્ત તથા ઉદ્ધાર) કરી છે। ગયા-માહાત્મ્યના પાઠથી, શ્રાદ્ધાદિ કરનાર બ્રહ્મલોકનો ભાગી બને છે।

Verse 43

पितॄणामक्षयं श्राद्धमक्षयं ब्रह्मलोकदम्

પિતૃઓ માટે કરાયેલું આ શ્રાદ્ધ પુણ્યફળમાં અક્ષય છે; અક્ષય ફળરૂપે તે બ્રહ્મલોકપ્રાપ્તિ આપે છે।