Adhyaya 109
Chapter 109 — Tīrtha-mahātmya (The Glory of Sacred Pilgrimage Places)
અગ્નિ કહે છે કે તીર્થફળ આત્મસંયમથી અવિભાજ્ય છે—હાથ-પગ અને મનનું શિસ્તબદ્ધ નિયંત્રણ, લઘુ આહાર, ઇન્દ્રિયજય અને દાન સ્વીકારવાનો ત્યાગ—આ તીર્થયાત્રાને આધ્યાત્મિક રીતે ફળદાયી બનાવતી નૈતિક પૂર્વશરતો છે. અન્ય ઘાટો તરફ ન વળીને કરેલી શુદ્ધ તીર્થયાત્રા તથા ત્રણ રાત્રિનું ઉપવાસ સર્વ યજ્ઞફળ સમાન કહેવાય છે; વિશાળ યજ્ઞો ન કરી શકનાર માટે આ વ્યવહારુ વિકલ્પ છે. પુષ્કરને પરમ તીર્થ ગણાવી, ત્રણેય સંધ્યાએ દેવસન્નિધિ વિશેષ વધે છે; ત્યાં નિવાસ, જપ અને શ્રાદ્ધ વંશનું ઉદ્ધાર કરે છે, અશ્વમેધ સમું પુણ્ય અને બ્રહ્મલોક આપે છે. ત્યારબાદ નદીઓ, સંગમો, વનો, પર્વતો અને નગરો—કુરુક્ષેત્ર, પ્રયાગ, વારાણસી, અવંતી, અયોધ્યા, નૈમિષ વગેરે—ની યાદી આપી, સ્નાન, દાન (ખાસ કરીને કાર્તિકમાં અન્નદાન), તથા સ્મરણ/ઉચ્ચારથી શુદ્ધિ, સ્વર્ગ અથવા બ્રહ્મલોકપ્રાપ્તિ થાય છે એમ કહે છે. કુરુક્ષેત્રનું મહાત્મ્ય વિશેષ—ત્યાંની ધૂળ પણ તારક; સરસ્વતી અને વિષ્ણુસંબંધિત દેવતાઓની સન્નિધિથી તે ધર્મનું તીવ્રફળદાયી ક્ષેત્ર છે.
Shlokas
Verse 1
अथ नवाधिकशततमो ऽध्यायः तीर्थमाहात्म्यं अग्निर् उवाच माहात्म्यं सर्वतीर्थानां वक्ष्ये यद्भक्तिमुक्तिदं यस्य हस्तौ च पादौ च मनश् चैव सुसंयतं
હવે એકસો નવમો અધ્યાય—તીર્થમાહાત્મ્ય. અગ્નિ બોલ્યા—હું સર્વ તીર્થોની મહિમા કહું છું, જે ભક્તિ અને મુક્તિ આપે છે; જેના હાથ, પગ અને મન પણ સુસંયત હોય.
Verse 2
विद्या तपश् च कीर्तिश् च स तीर्थफलमश्नुते स्वसंयतमिति घ प्रतिग्राहादुपावृत्तो लघ्वाहारो जितेन्द्रियः
વિદ્યા, તપ અને કીર્તિ—તે તીર્થફળ ભોગવે છે. તે સ્વસંયમી રહે; દાન સ્વીકારવાથી દૂર રહે, લઘુ આહાર કરે અને ઇન્દ્રિયો પર વિજય મેળવે.
Verse 3
निष्पपस्तीर्थयात्री तु सर्वयज्ञफलं लभेत् अनुपोष्य त्रिरात्रीणि तीर्थान्यनभिगम्य च
નિષ્પાપ તીર્થયાત્રી સર્વ યજ્ઞોના સમાન ફળ મેળવે છે. અને ત્રણ રાત્રિ ઉપવાસ કરીને, અન્ય તીર્થોમાં ગયા વિના, તે જ ફળ પ્રાપ્ત કરે છે.
Verse 4
अदत्वा काञ्चनं गाश् च दरिद्रो नाम जायते तीर्थाभिओगमने तत् स्याद्यद्यज्ञेनाप्यते फलं
સોનું અને ગાયોનું દાન ન આપવાથી માણસ ‘દરિદ્ર’ કહેવાય છે. પરંતુ તીર્થાભિગમનથી તે જ ફળ મળે છે, જે યજ્ઞથી પણ પ્રાપ્ત થાય છે.
Verse 5
पुष्करं परमं तीर्थं सान्निध्यं हि त्रिसन्ध्यकं दशकोटिसहस्राणि तीर्थानां विप्र पुष्करे
પુષ્કર પરમ તીર્થ છે; ત્યાં ત્રિસંધ્યાએ (પ્રાતઃ, મધ્યાહ્ન, સાંજ) વિશેષ સાન્નિધ્ય રહે છે. હે વિપ્ર, પુષ્કરમાં તીર્થોના દશકોટિ સહસ્ર મહિમા નિવાસ કરે છે.
Verse 6
ब्रह्मा सह सुरैर् आस्ते मुनयः सर्वमिच्छवः देवाः प्राप्ताः सिद्धिमत्र स्नाताः पितृसुरार्चकाः
અહીં બ્રહ્મા દેવતાઓ સાથે નિવાસ કરે છે; સર્વ સિદ્ધિ ઇચ્છનાર મુનિઓ પણ અહીં રહે છે. અહીં દેવગણ સિદ્ધિ પ્રાપ્ત કરે છે; અને અહીં સ્નાન કરનાર પિતૃ-દેવ આરાધકો કૃતાર્થ થાય છે.
Verse 7
अश्वमेधफलं प्राप्य ब्रह्मलोकं प्रयान्ति ते कार्त्तिक्यामन्नदानाच्च निर्मलो ब्रह्मलोकभाक्
અશ્વમેધ યજ્ઞ સમાન પુણ્ય પ્રાપ્ત કરીને તેઓ બ્રહ્મલોકમાં જાય છે. અને કાર્તિક માસમાં અન્નદાન કરવાથી મનુષ્ય નિર્મળ બની બ્રહ્મલોકનો અધિકારી થાય છે.
Verse 8
पुष्करे दुष्करं गन्तुं पुष्करे दुष्करं तपः दुष्करं पुष्करे दानं वस्तुं चैव सुदुष्करं
પુષ્કર જવું દુષ્કર છે; પુષ્કરમાં તપ કરવું દુષ્કર છે. પુષ્કરમાં દાન કરવું દુષ્કર છે, અને ત્યાં વસવું તો અતિ દુષ્કર છે.
Verse 9
तत्र वासाज्जपच्छ्राद्धात् कुलानां शतमुद्धरेत् जम्बुमार्गं च तत्रैव तीर्थन्तण्डुलिकाश्रमं
ત્યાં નિવાસ કરીને તથા જપ અને શ્રાદ્ધ કરવાથી મનુષ્ય સો કુળોનું ઉદ્ધાર કરે છે. ત્યાં જ જંબુમાર્ગ અને તંડુલિકાશ્રમ નામનું તીર્થ પણ છે.
Verse 10
कर्णाश्रमं कोटितीर्थं नर्मदा चार्वुदं परं तीर्थञ्चर्मण्वती सिन्धुः सोमनाथः प्रभासकं
કર્ણાશ્રમ, કોટિતીર્થ, નર્મદા, પરમ પવિત્ર આર્વુદ, ચર્મણ્વતીનું તીર્થ, સિંધુ, સોમનાથ અને પ્રભાસ—આ સ્મરણયોગ્ય તીર્થો છે.
Verse 11
सरस्वत्यब्धिसङ्गश् च सागरन्तीर्थमुत्तमं येति ख , ग , छ च अश्वमेधफलं चाप्येति घ ब्रह्मलोककमिति ख , ग , ङ , छ च दुष्करं गन्तुमिति ख वस्तुं तत्र सुदुष्करमिति ज कण्वाश्रममिति घ सरस्वत्यब्धिसञ्ज्ञयेति ग , घ , ज च पिण्डारकं द्वारका च गोमती सर्वसिद्धिदा
સરಸ್ವતીનો સમુદ્ર સાથેનો સંગમ જ્યાં થાય છે ત્યાં ‘સાગર’ નામનું ઉત્તમ તીર્થ છે. ત્યાં જનારને અશ્વમેધ યજ્ઞનું ફળ મળે છે અને બ્રહ્મલોકની પ્રાપ્તિ થાય છે. ત્યાં પહોંચવું દુષ્કર છે અને ત્યાં વસવું પણ અતિ દુષ્કર છે. આ સ્થાન ‘કણ્વાશ્રમ’ તથા ‘સરಸ್ವતી–સમુદ્ર-સંગમ’ તરીકે પણ પ્રસિદ્ધ છે. પિંડારક, દ્વારકા અને ગોમતી (નદી) સર્વસિદ્ધિ આપનારાં છે.
Verse 12
भूमितीर्थं ब्रह्मतुङ्गं तीर्थं पञ्चनदं परं भीमतीर्थं गिरीन्द्रञ्च देविका पापनाशिनी
ભૂમિતીર્થ, બ્રહ્મતુઙ્ગ, પંચનદનું પરમ તીર્થ, ભીમતીર્થ, ગિરીન્દ્ર અને પાપનાશિની દેવિકા—આ બધાં પુણ્યસ્થાનો સ્મરણયોગ્ય છે.
Verse 13
तीर्थं विनशनं पुण्यं नागोद्भेदमघार्दनं तीर्थं कुमारकोटिश् च सर्वदानीरितानि च
‘વિનશન’ નામનું તીર્થ પુણ્યદાયક છે; ‘નાગોદ્ભેદ’ તથા પાપનાશક ‘અઘાર્દન’ તીર્થ પણ (પવિત્ર છે); અને ‘કુમારકોટિ’ નામનું તીર્થ પણ. આ બધાં ‘સર્વદાન’ તરીકે કહ્યાં છે—અર્થાત્ સર્વ દાનોનું ફળ આપનારાં.
Verse 14
कुरुक्षेत्रं गमिष्यामि कुरुक्षेत्रे वसाम्यहं य एवं सततं ब्रूयात्सो ऽमलः प्राप्नुयाद्दिवं
“હું કુરુક્ષેત્ર જઈશ; હું કુરુક્ષેત્રમાં વસું છું”—જે આ રીતે સતત બોલે છે, તે કલુષથી શુદ્ધ થઈ સ્વર્ગને પ્રાપ્ત કરે છે.
Verse 15
तत्र विष्ण्वादयो देवास्तत्र वासाद्धरिं व्रजेत् सरस्वत्यां सन्निहित्यां स्नानकृद्ब्रह्मलोकभाक्
ત્યાં વિષ્ણુ વગેરે દેવો નિવાસ કરે છે; ત્યાં વસવાથી હરિની પ્રાપ્તિ થાય છે. અને સરસ્વતી (દેવી/નદી) ત્યાં સન્નિહિત હોય ત્યારે જે સ્નાન કરે છે, તે બ્રહ્મલોકનો ભાગી બને છે.
Verse 16
पांशवोपि कुरुक्षेत्रे नयन्ति परमां गतिं धर्मतीर्थं सुवर्णाख्यं गङ्गाद्वारमनुत्तमं
કુરુક્ષેત્રમાં તો ધૂળના કણો પણ પરમ ગતિ સુધી પહોંચાડે છે. ત્યાં ‘સુવર્ણ’ નામનું ધર્મતીર્થ અને અનુત્તમ ‘ગંગાદ્વાર’ પ્રસિદ્ધ છે.
Verse 17
तीर्थं कणखलं पुण्यं भद्रकर्णह्रदन्तथा गङ्गासस्वतीसङ्गं ब्रह्मावर्तमघार्दनं
પવિત્ર ‘કણખલ’ તીર્થ, તેમજ ભદ્રકર્ણ હ્રદ; ગંગા-સરಸ್ವતીનો સંગમ અને બ્રહ્માવર્ત—આ બધાં પાપનાશક છે.
Verse 18
भृगुतुङ्गञ्च कुब्जाम्रं गङ्गोद्भेदमघान्तकं वाराणसी वरन्तीर्थमविमुक्तमनुत्तमं
ભૃગુતુંગ, કુબ્જામ્ર, ગંગોદ્ભેદ અને અઘાંતક; તેમજ વારાણસી—શ્રેષ્ઠ તીર્થ—અને અનુત્તમ ‘અવિમુક્ત’ ક્ષેત્ર—એનું સ્મરણ/પાઠ કરવો જોઈએ.
Verse 19
कपालमोचनं तीर्थन्तीर्थराजं प्रयागकं गोमतीगङ्गयोः सङ्गं गङ्गा सर्वत्र नाकदा
‘કપાલમોચન’ એક તીર્થ છે; પ્રયાગ તીર્થરાજ છે. ગોમતી-ગંગાનો સંગમ પુણ્યદાયક છે; અને ભક્ત માટે ગંગા ક્યાંય ક્યારેય ગેરહાજર નથી.
Verse 20
तीर्थं राजगृहं पुण्यं शालग्राममघान्तकं ञ्ज्ञमिति छ भीमातीर्थमिति घ वामाद्दिवं ब्रजेदिति ज ब्रह्मलोकग इति ख , ग , घ , ङ , छ , ज च तत्र कर्णह्रदं तथेति ख भद्रकं तु ह्रदं तथेति ग , ङ च गङ्गोद्भेदमवन्तिकमिति ज वटेशं वामन्न्तीर्थं कालिकासङ्गमुत्तमं
‘રાજગૃહ’ નામનું પવિત્ર તીર્થ પુણ્યદાયક છે; તેમજ ‘શાલગ્રામ’ પાપનાશક છે. કેટલાક પાઠોમાં ‘ઞ્જ્ઞ’ અને અન્યમાં ‘ભીમતીર્થ’ વાંચાય છે. ક્યાંક ‘વામનથી સ્વર્ગે જાય’ અને અનેક પાઠોમાં ‘બ્રહ્મલોકને પામે’ એમ કહેવાયું છે. ત્યાં કેટલાકમાં ‘કર્ણહ્રદ’ અને અન્યમાં ‘ભદ્રક-હ્રદ’ એવો પાઠભેદ છે. બીજા એક પાઠમાં ‘ગંગોદ્ભેદ’ અને ‘અવન્તિકા’ પણ ઉમેરાય છે. આગળ ‘વટેશ’, ‘વામન-તીર્થ’ અને ઉત્તમ ‘કાલિકા-સંગમ’નો પણ ઉલ્લેખ છે.
Verse 21
लौहित्यं करतोयाख्यं शोणञ्चाथर्षभं परं श्रीपर्वतं कोल्वगिरिं सह्याद्रिर्मलयो गिरिः
લૌહિત્ય, કરતોયા નામની નદી અને શોણ; ત્યાર પછી પરમ ઋષભ પર્વત; શ્રીપર્વત, કોલ્વગિરિ, સહ્યાદ્રિ અને મલયગિરિ—આ બધાં પવિત્ર અને પ્રસિદ્ધ છે।
Verse 22
गोदावरी तुङ्गभद्रा कावेरो वरदा नदी तापी पयोष्णी रेवा च दण्डकारण्यमुत्तमं
ગોદાવરી, તુંગભદ્રા, કાવેરી, વરદા નદી, તાપી, પયોષ્ણી અને રેવા (નર્મદા); તેમજ ઉત્તમ દંડકારણ્ય—આ બધું પવિત્ર ગણાય છે।
Verse 23
कालञ्जरं मुञ्जवटन्तीर्थं सूर्पारकं परं मन्दाकिनी चित्रकूटं शृङ्गवेरपुरं परं
કાલંજર, મુંજવટનું તીર્થ, પરમ સૂર્પારક, મંદાકિની, ચિત્રકૂટ અને પરમ શૃઙ્ગવેરપુર—આ મુખ્ય પૂજ્ય તીર્થસ્થાનો છે।
Verse 24
अवन्ती परमं तीर्थमयोध्या पापनाशनी नैमिषं परमं तीर्थं भुक्तिमुक्तिप्रदायकं
અવન્તી પરમ તીર્થ છે; અયોધ્યા પાપનાશિની છે। નૈમિષ પરમ તીર્થ છે, જે ભોગ અને મોક્ષ બંને આપે છે।
Frequently Asked Questions
Self-restraint of body and mind, light diet, conquered senses, and turning away from accepting gifts; pilgrimage merit is tied to ethical discipline rather than travel alone.
It is described as hosting intensified divine presence at the three sandhyās; residence with japa and śrāddha uplifts lineages, and its merit is equated with major sacrifices and Brahmaloka attainment.
It states that a sinless pilgrim gains merit equal to all sacrifices, and that pilgrimage can yield the same fruit as yajña—making dharmic merit accessible beyond expensive ritual performance.
Kurukṣetra is portrayed as exceptionally potent: even its dust grants the highest attainment, gods reside there, and bathing when Sarasvatī is present yields Brahmaloka.