Adhyaya 120
Adhyaya 120 — भुवनकोषः (Bhuvanakośa: Cosmic Geography and Cosmological Measures)
અગ્નિ વસિષ્ઠને સુવ્યવસ્થિત ભુવનકોશ શીખવે છે—પૃથ્વીનું પરિમાણ, અટલથી પાતાળ સુધી સાત પાતાળલોકોની વિવિધ ભૂમિઓ, અને શેષ/અનંત તામસ આધારરૂપે પૃથ્વીને ધારણ કરે છે. નીચે નરકપ્રદેશો, ઉપર સૂર્યનું જગત્-પ્રકાશન, તથા સૂર્ય, ચંદ્ર, નક્ષત્રમંડળ અને ગ્રહલોકોની ક્રમશઃ દૂરીઓ વર્ણવી ધ્રુવ સુધી અને ત્યારપછી મહર્લોક, જનલોક, તપોલોક, સત્ય/બ્રહ્મલોક સુધી લોકક્રમ જણાવે છે. બ્રહ્માંડ અને તેના આવરણો—જળ, અગ્નિ, વાયુ, આકાશ, ભૂતાદિ, મહત્ અને પ્રધાન—સાંખ્ય તત્ત્વભાષા સાથે વૈષ્ણવ તત્ત્વમાં સંકલિત છે; વિષ્ણુ અને શક્તિને પ્રકટિકરણની કારણશક્તિ કહેવામાં આવે છે. જ્યોતિષશાસ્ત્રશૈલીમાં સૂર્યરથ, કાળચક્ર, વેદછંદરૂપ અશ્વો, ધ્રુવપુચ્છ શિશુમારરૂપ અને ગંગાના દિવ્ય પ્રાદુર્ભાવનું સ્મરણ પાપનાશક તરીકે સ્તુત છે. અંતે વિષ્ણુને સત્તા અને જ્ઞાનનો આધાર કહી આ ભુવનકોશના પાઠથી આધ્યાત્મિક ફળની પ્રતિજ્ઞા કરવામાં આવે છે.
Shlokas
Verse 1
झ च स्वादूदका द्वित्रिगुणेति ख , छ च स्वादूदका तु द्विगुणेति घ , ज च स्वादूदका तु द्विगुणेति ग , ङ च पञ्चाशत्कोटिविस्तृतेति छ अथ विंशत्यधिकशततमो ऽध्यायः भुवनकोषः अग्निर् उवाच विस्तारस्तु स्मृतो भूमेः सहस्राणि च सप्ततिः उच्छ्रायो दशसाहस्रं पातालञ्चैकमेककं
છંદ-સંકેત મુજબ— ‘ઝ’: “સ્વાદૂદકાનું વિસ્તરણ દ્વિ-ત્રિગુણ”; ‘છ’: “(તે) પચાસ કરોડ સુધી વિસ્તૃત.” હવે ૧૨૦મો અધ્યાય ‘ભુવનકોશ’ આરંભે છે. અગ્નિ બોલ્યા— પૃથ્વીનો વિસ્તાર સત્તર હજાર (યોજન) સ્મૃત છે; ઊંચાઈ દસ હજાર; અને દરેક પાતાળનું પ્રમાણ એક હજાર (યોજન) છે.
Verse 2
अतलं वितलञ्चैव नितलञ्च गभस्तिमत् महाख्यं सुतलञ्चाग्र्यं पातालञ्चापि सप्तमं
અતલ, વિતલ અને નિતલ; પછી ગભસ્તિમત્; મહાખ્ય; શ્રેષ્ઠ સુતલ; અને સાતમું પાતાલ— આ સાત અધોલોકો છે.
Verse 3
कृष्णपीतारुणाः शुक्लशर्कराशैलकाञ्चनाः भूमयस्तेषु रम्येषु सन्ति दैत्यादयः सुखं
તે (અધોલોકોમાં) કાળી, પીળી અને અરুণ વર્ણની ભૂમિઓ છે; તેમજ શ્વેત કંકર, પર્વતીય પ્રદેશો અને સુવર્ણમય ધરતી પણ છે. તે રમ્ય પ્રદેશોમાં દૈત્ય આદિ સુખપૂર્વક વસે છે.
Verse 4
पातालानामधश्चास्ते शेषो विष्णुश् च तामसः गुणानन्त्यात्स चानन्ततः शिरसा धारयन्महीं
પાતાળોના પણ નીચે શેષ સ્થિત છે; તામસ (વિશ્વાત્મક) ભાવમાં તે જ વિષ્ણુ કહેવાય છે. ગુણોની અનંતતા કારણે તે ‘અનંત’ તરીકે પ્રસિદ્ધ છે અને પોતાના શિરે પૃથ્વી ધારણ કરે છે.
Verse 5
भुवो ऽधो नरका नैके न पतेत्तत्र वैष्णवः रविणा भासिता पृथ्वी यावत्तायन्नभो मतं
પૃથ્વીના નીચે અનેક નરક-લોકો છે; વૈષ્ણવ ત્યાં પડતો નથી. મત એવો છે કે જેટલું આકાશ ઉપર સુધી વિસ્તર્યું છે, તેટલા સમય સુધી સૂર્યપ્રકાશથી પૃથ્વી પ્રકાશિત રહે છે.
Verse 6
भूमेर्योजनलक्षन्तु विशिष्ठरविमण्डलं रवेर् लक्षेण चन्द्रश् च लक्षान्नाक्षत्रमिन्दुतः
ભૂમિની અપેક્ષાએ સૂર્યમંડળનું પરિમાણ એક લાખ યોજન કહેવાય છે. સૂર્યની અપેક્ષાએ ચંદ્ર એક લાખ (યોજન) છે, અને ચંદ્રથી નક્ષત્રમંડળ પણ એક લાખ (યોજન) માનવામાં આવે છે.
Verse 7
द्विलक्षाद्भाद्बुधश्चास्ते बुधाच्छुक्रो द्विलक्षतः द्विलक्षेण कुजः शुक्राद्भौमाद् द्विलक्षतो गुरुः
ભા (સૂર્ય) થી બે લાખ અંતરે બુધ સ્થિત છે; બુધથી બે લાખ અંતરે શુક્ર. શુક્રથી બે લાખ અંતરે કુજ (મંગળ) અને ભૌમ (મંગળ) થી બે લાખ અંતરે ગુરુ (બૃહસ્પતિ) છે.
Verse 8
गुरोर्द्विलक्षतः सौरित्ल्लक्षात्सप्तर्षयः शनेः लक्षाद् ध्रुवो ह्य् ऋषिभ्यस्तु त्रैलोक्यञ्चोच्छ्रयेण च
ગુરુથી બે લાખ અંતરે સૌરી (શનિ) છે; શનિથી એક લાખ અંતરે સપ્તર્ષિ છે. ઋષિઓથી એક લાખ આગળ ધ્રુવ છે, અને તેનાથી પણ ઊંચે ત્રૈલોક્ય સ્થિત છે.
Verse 9
ध्रुवात् कोट्या महर्लोको यत्र ते कल्पवासिनः जनो द्विकोटितस्तस्माद्यत्रासन् सनकादयः
ધ્રુવથી એક કોટિ (દસ મિલિયન યોજન) અંતરે મહર્લોક છે, જ્યાં કલ્પપર્યંત વસનારા પ્રાણીઓ નિવાસ કરે છે. ત્યાંથી દ્વિગુણ અંતરે જનલોક છે, જ્યાં સનક આદિ આદ્ય ઋષિઓ વસે છે.
Verse 10
जनात्तपश्चाष्तकोट्या वैराजा यत्र देवताः षणवत्या तु कोटीनान्तपसः सत्यलोककः
આઠ કોટિ તપના પ્રમાણથી જનલોક પ્રાપ્ત થાય છે, જ્યાં વૈરાજ નામના દેવતાઓ વસે છે. અને છિયાનુંવે કોટિ તપના પ્રમાણથી સત્યલોક પ્રાપ્ત થાય છે.
Verse 11
अपुनर्मारका यत्र ब्रह्मलोको हि स स्मृतः पादगम्यस्तु भूल्लोको भुवः सूर्यान्तरः स्मृतः
જ્યાં ફરી મૃત્યુ તરફ પાછા ફરવાનો માર્ગ નથી, તે લોક બ્રહ્મલોક તરીકે સ્મૃત છે. ભૂલોક પગપાળા ગમ્ય કહેવાયો છે, અને ભુવઃલોક સૂર્ય સુધીના અંતરાલનો પ્રદેશ તરીકે સ્મરાય છે.
Verse 12
स्वर्गलोको ध्रुवान्तस्तु नियुतानि चतुर्दश एतदण्डकटाहेन वृतो ब्रह्माण्डविस्तरः
સ્વર્ગલોક ધ્રુવાંત સુધી વિસ્તરેલો છે અને તેનું પ્રમાણ ચૌદ નિયુત કહેવાયું છે. આ અંડ-કટાહ દ્વારા બ્રહ્માંડનો વિસ્તાર આવૃત છે.
Verse 13
वारिवह्न्यनिलाकाशैस्ततो भूतादिना वहिः वृतं दशगुणैर् अण्डं भूतादिर्महता तथा
પછી બ્રહ્માંડ બહારથી જળ, અગ્નિ, વાયુ અને આકાશથી આવૃત છે. તેમના પરે દશગુણ પ્રમાણવાળું ભૂતાદિ તત્ત્વ અંડને ઘેરી રાખે છે; અને ભૂતાદિ પણ તેવી જ રીતે મહત્ તત્ત્વથી આવૃત છે.
Verse 14
दशोत्तराणि शेषाणि एकैकस्मान्मामुने महान्तञ्च समावृत्य प्रधानं समवस्थितं
હે મુને, દશ અને તેથી ઉપરનાં શેષ તત્ત્વો પૂર્વવર્તી તત્ત્વમાંથી એકેક કરીને ઉત્પન્ન થાય છે; અને મહત્ને પણ આવરીને પ્રધાન (આદિ પ્રકૃતિ) મૂળ આધારરૂપે સ્થિત છે।
Verse 15
अनन्तस्य न तस्यान्तः सङ्ख्यानं नापि विद्यते हेतुभूतमशेषस्य प्रकृतिः सा परा मुने
અનંતનો કોઈ અંત નથી, તેની ગણતરી પણ શક્ય નથી; હે મુને, એ પરમ પ્રકૃતિ સર્વનું નિઃશેષ કારણ-આધાર છે।
Verse 16
असङ्ख्यातानि शाण्डानि तत्र जातानि चेदृशां दारुण्यग्निर्यथा तैलं तिले तद्वत् पुमानिति
ત્યાં એવા લોકો માટે અસંખ્ય ‘શાણ્ડ’ ઉત્પન્ન થાય છે; અને જેમ ભયંકર અગ્નિ તલમાંથી તેલ કાઢી લે છે, તેમ તે યાતના મનુષ્યનું સાર તાણી કાઢે છે—એવું કહેવાય છે।
Verse 17
प्रधाने च स्थितो व्यापी चेतनात्मात्मवेदनः प्रधानञ्च पुमांश् चैव सर्वभूतात्मभृतया
પ્રધાનમાં પણ સ્થિત સર્વવ્યાપી ચેતન આત્મા આત્મજ્ઞાનથી સ્વયં પ્રકાશિત છે; તે સર્વભૂતોના અંતરાત્મા બની પ્રધાન અને પુરુષ—બન્નેને ધારણ કરે છે।
Verse 18
विष्णुशक्त्या महाप्राज्ञ वृतौ संश्रयधर्मिणौ तयोः सैव पृथग्भावे कारणं संश्रयस्य च
હે મહાપ્રાજ્ઞ, વિષ્ણુ અને તેમની શક્તિ પરસ્પર આવૃત સમાન અને આશ્રયધર્મી છે; અને એ જ શક્તિ તેમના ભિન્નરૂપે પ્રતીત થવાનું તથા આશ્રય-સંબંધનું પણ કારણ છે।
Verse 19
अ वै इति ङ अयुतानि इति ज सङ्ख्यानं नैव विद्यते इति घ , झ च सङ्ख्यानं न च विद्यते इति ग पुमानपि इति घ , झ च प्रधाने ऽवस्थितं इति ख , ग , ङ च सर्वभूतानुभूतया इति ङ द्वयोरिति झ क्षोभकारणभूतश् च सर्गकाले महामुने यथा शैत्यं जले वातो विभर्ति कणिकागतं
‘અ’ અને ‘વૈ’ ઙ-ચિહ્નથી સૂચિત થાય છે; ‘અયુતાની’ જ-ચિહ્નથી. ‘સંખ્યા સર્વથા જાણીતી નથી’ ઘ અને ઝ દ્વારા, અને ‘સંખ્યા જાણીતી નથી’ ગ દ્વારા દર્શાય છે. ‘પુમાનપિ’ પણ ઘ અને ઝ દ્વારા કહેવાયું છે. ‘પ્રધાનમાં સ્થિત’ ખ, ગ અને ઙ દ્વારા; ‘સર્વભૂતાનુભૂતયા’ ઙ દ્વારા; અને ‘દ્વયોઃ’ ઝ દ્વારા. સર્ગકાળે એ જ ક્ષોભનું કારણ બને છે, હે મહામુને—જેમ જળમાં સૂક્ષ્મ કણરૂપે રહેલી શીતળતાને પવન વહન કરે છે.
Verse 20
जगच्छक्तिस् तथा विष्णोः प्रधानप्रतिपादिकां विष्णुशक्तिं समासाद्य देवाद्याः सम्भवन्ति हि
જગત્-શક્તિ પણ વિષ্ণુની જ છે; એ જ પ્રધાનનું પ્રતિપાદન કરતી (અને તે રૂપે કાર્ય કરતી) છે. વિષ್ಣુની તે શક્તિને પ્રાપ્ત કરીને દેવાદિ પ્રગટ થાય છે.
Verse 21
स च विष्णुः स्वयं ब्रह्म यतः सर्वमिदं जगत् योजनानां सहस्राणि भास्करस्य रथो नव
અને એ વિષ್ಣુ જ સ્વયં બ્રહ્મ છે, જેમાથી આ સમગ્ર જગત ઉત્પન્ન થાય છે. ભાસ્કર (સૂર્ય) નો રથ નવ સહસ્ર યોજનનો છે.
Verse 22
ईशादण्डस्तथैवास्य द्विगुणो मुनिसत्तम
હે મુનિશ્રેષ્ઠ, એ જ રીતે તેનો ઈશ-દંડ (નિયામક દંડ) પણ પરિમાણમાં દ્વિગુણ થાય છે.
Verse 23
सार्धकोटिस् तथा सप्तनियुतान्यधिकानि वै अप्_१२००२२चेयोजनानान्तु तस्याक्षस्तत्र चक्रं प्रतिष्ठितं त्रिनाभिमतिपञ्चारं षण्णेमि द्व्ययनात्मकं
તેનો અક્ષ (ધુરો) સાર્ધકોટે અને વધુ સાત નિયુત યોજનનો છે. તે અક્ષ પર એક ચક્ર પ્રતિષ્ઠિત છે—ત્રિનાભિવાળું, પચાસ આરાવાળું, છ નેમિવાળું, અને દ્વ્યયનાત્મક (બે સ્તર/બે પરિક્રમા-યુક્ત).
Verse 24
संवत्सरमयं कृत्स्नं कालचक्रं प्रतिष्ठितं चत्वारिंशत्सहस्राणि द्वितीयक्षो विवस्वतः
સમગ્ર કાળચક્ર વર્ષમય તરીકે જ પ્રતિષ્ઠિત છે. વિવસ્વાન્ (સૂર્ય) માટે દ્વિતીય ક્ષણમાન ચાળીસ હજાર (એકમો) ગણાય છે.
Verse 25
पञ्चान्यानि तु सार्धानि स्यन्दनस्य महामते अक्षप्रमाणमुभयोः प्रमाणन्तदद्युगार्धयोः
હે મહામતે, સ્યન્દન (રથ)નું માપ પાંચ અને અડધા (એકમ) વધુ હોવું જોઈએ. બંને બાજુ અક્ષની લંબાઈ જ પ્રમાણ છે, અને એ જ પ્રમાણ યુગના અર્ધભાગ માટે પણ લાગુ પડે છે.
Verse 26
ह्रस्वो ऽक्षस्तद्युगार्धञ्च ध्रुवाधारं रथस्य वै हयाश् च सप्त छन्दांसि गायत्र्यादीनि सुव्रत
અક્ષ હ્રસ્વ છે અને યુગનો અર્ધભાગ પણ હ્રસ્વ છે; ધ્રુવાધાર જ ખરેખર રથનો આધાર છે. હે સુવ્રત, અશ્વો સાત વૈદિક છંદો છે—ગાયત્રી આદિ.
Verse 27
उदयास्तमनं ज्ञेयं दर्शनादर्शनं रवेः यावन्मात्रप्रदेशे तु वशिष्ठो ऽवस्थितो ध्रुवः
સૂર્યના દર્શન અને અદર્શનને જ ઉદય અને અસ્ત તરીકે જાણવું. દૃશ્યસીમાના પરિમિત પ્રદેશમાં વશિષ્ઠ તારો ધ્રુવ (ધ્રુવતારો) રૂપે સ્થિર રહે છે.
Verse 28
स्वयमायाति तावत्तु भूमेराभूतसम्प्लवे ऊर्धोत्तरमृषिभ्यस्तु ध्रुवो यत्र व्यवस्थितः
પૃથ્વીનો પ્રલય થાય ત્યાં સુધી તે (ધ્રુવસ્થાન) સ્વયં ત્યાં પહોંચતું રહે છે—ઋષિઓથી પણ ઉપર, ઉત્તર દિશાના ઉચ્ચ પ્રદેશમાં, જ્યાં ધ્રુવ પ્રતિષ્ઠિત છે.
Verse 29
एतद्विष्णुपदं दिव्यं तृतीयं व्योम्नि भास्वरं निर्धूतदोषपङ्कानां यतीनां स्थानमुत्तमं
આ દિવ્ય વિષ્ણુપદ છે—આકાશમાં ત્રીજું, તેજસ્વી ધામ—દોષરૂપ કાદવ સંપૂર્ણપણે ઝાડી નાખેલા યતિઓનું પરમ ઉત્તમ સ્થાન છે।
Verse 30
भूमेराहूतसम्प्लवे इति घ , ज च ततो गङ्गा प्रभवति स्मरणात् पाशनाशनी दिवि रूपं हरेर्ज्ञेयं शिशुमाराकृति प्रभो
‘ભૂમિ માટે આહૂત થયેલા સંપ્લવમાં’—એવું પાઠપરંપરામાં સૂચિત છે. તેમાંથી ગંગા પ્રગટ થાય છે; માત્ર સ્મરણથી જ તે બંધનના પાશનો નાશ કરે છે. અને હે પ્રભુ, આકાશમાં હરિનું રૂપ શિશુમાર-આકૃતિ (નક્ષત્રરૂપ) તરીકે જાણવું જોઈએ.
Verse 31
स्थितः पुच्छे ध्रुवस्तत्र भ्रमन् भ्रामयति ग्रहान् स रथो ऽधिष्ठिता देवैर् आदित्यैर् ऋषिभिर्वरैः
ત્યાં તે (શિશુમાર-રૂપના) પુચ્છભાગે સ્થિત ધ્રુવ પરિભ્રમણ કરીને ગ્રહોને પણ ભ્રમણ કરાવે છે. તે રથ પર દેવો—આદિત્યો તથા શ્રેષ્ઠ ઋષિઓ—અધિષ્ઠાતા છે.
Verse 32
गन्धर्वैर् अप्सरोभिश् च ग्रामणीसर्पराक्षसैः हिमोष्णवारिवर्षाणां कारणं भगवान् रविः
ગંધર્વો, અપ્સરાઓ તથા ગ્રામણી, સર્પ અને રાક્ષસોના માધ્યમથી ભગવાન રવિ શીત, ઉષ્મા અને જલવર્ષાનું કારણ બને છે.
Verse 33
ऋग्वेदादिमयो विष्णुः स शुभाशुभकारणं रथस्त्रिचक्रः सोमस्य कुन्दाभास्तस्य वाजिनः
વિષ્ણુ ઋગ્વેદ વગેરે વેદમય છે; તે જ શુભ અને અશુભના કારણ છે. સોમનો રથ ત્રિચક્ર છે અને તેના અશ્વો કુંદપુષ્પ સમા શ્વેત છે.
Verse 34
वामदक्षिणतो युक्ता दश तेन चरत्यसौ त्रयस्त्रिंशत्सहस्राणि त्रयस्त्रिंशच्छतानि च
દસની સંખ્યાથી યુક્ત આ ગણના ડાબી અને જમણી બાજુથી ક્રમે આગળ વધે છે; તે ત્રેત્રીસ હજાર અને ત્રેત્રીસ સો, એટલે 33,300 સુધી પહોંચે છે.
Verse 35
त्रयस्त्रिंशत्तथा देवाः पिवन्ति क्षणदाकरं एकां कलाञ्च पितर एकामारश्मिसंस्थिताः
એ જ રીતે ત્રેત્રીસ દેવો સૂર્યના એક ક્ષણને ‘પાન’ કરે છે; અને સૂર્યકિરણોમાં સ્થિત પિતૃઓ એક કલાને ‘પાન’ કરે છે.
Verse 36
वाय्वग्निद्रव्यसम्भूतो रथश् चन्द्रसुतस्य च अष्टाभिस्तुरगैर् युक्तो बुधस्तेन चरत्यपि
ચંદ્રપુત્ર બુધનો રથ વાયુ અને અગ્નિના દ્રવ્યોમાંથી બનેલો છે; આઠ ઘોડાઓથી યુક્ત થઈ બુધ તે રથમાં પણ ગતિ કરે છે.
Verse 37
शुक्रस्यापि रथो ऽष्टाश्वो भौमस्यापि रथस् तथा वृहस्पते रथो ऽष्टाश्वः शनेरष्टाश्वको रथः
શુક્રનો રથ પણ આઠ ઘોડાઓવાળો છે; ભૌમ (મંગળ)નો રથ પણ એવો જ છે. બૃહસ્પતિનો રથ આઠ ઘોડાઓથી યુક્ત છે, અને શનિનો રથ પણ આઠ ઘોડાઓવાળો છે.
Verse 38
स्वर्भानोश् च रथो ऽष्टाश्वः केतोश्चाष्टाश्वको रथः यदद्य वैष्णवः कायस्ततो विप्र वसुन्धरा
સ્વર્ભાનુ (રાહુ)નો રથ આઠ ઘોડાઓથી યુક્ત છે, અને કેતુનો રથ પણ આઠ ઘોડાઓવાળો છે. જે દિવસે આ કાયાએ વૈષ્ણવ સ્વરૂપ ધારણ કર્યું, હે વિપ્ર, તે દિવસથી વસુંધરા (પૃથ્વી) સ્થિર/કલ્યાણમય બની.
Verse 39
सर्वपापप्रणाशिनीति ज ऋषभो रवेरिति ग , घ , ङ , ज च सरथ इत्य् आदिः, राक्षसैर् इत्यन्तः पाठः झ पुस्तके नास्ति कुन्दाभास्तत्र वाजिन इति क , घ , ङ च क्षणदाचरमिति झ पद्माकरा समुद्भूता पर्वताद्यादिसंयुता ज्योतिर्भुवननद्यद्रिसमुद्रवनकं हरिः
પદ્માકરા (કમળ-સર)માંથી એક પવિત્ર વિસ્તાર ઉત્પન્ન થયો, જે પર્વત આદિ સાથે સંયુક્ત હતો. હરિ (વિષ્ણુ) જ્યોતિર્મય રૂપે નદીઓ, પર્વતો, સમુદ્રો અને વનો સહિત સમગ્ર જગતમાં વ્યાપે છે; તેની સર્વવ્યાપકતા વડે તે સર્વપાપપ્રણાશિની બને છે.
Verse 40
यदस्ति नास्ति तद्विष्णुर्विष्णुज्ञानविजृम्भितं न विज्ञानमृते किञ्चिज् ज्ञानं विष्णुः परम्पदं
જે છે અને જે નથી—તે સર્વે વિષ્ણુ જ છે; જગત વિષ્ણુ-જ્ઞાનનો જ વિસ્તાર છે. સાચા વિવેક (વિજ્ઞાન) વિના કશું નથી; જ્ઞાન જ વિષ્ણુ છે, એ જ પરમ પદ છે.
Verse 41
तत् कुर्याद् येन विष्णुः स्यात् सत्यं ज्ञानमनन्तकं पठेद् भुवनकोषं हि यः सो ऽवाप्तसुखात्मभाक्
જે દ્વારા વિષ્ણુની પ્રાપ્તિ થાય—જે સત્ય, જ્ઞાન અને અનંત સ્વરૂપ છે—તે જ કરવું જોઈએ. જે ભુવનકોશનું પાઠ કરે છે, તે પ્રાપ્ત-સુખથી યુક્ત આત્મા બને છે.
Verse 42
ज्योतिःशास्त्रादिविध्याश् च शुभाशुभाधिपो हरिः
જ્યોતિષશાસ્ત્ર વગેરે વિદ્યાઓમાં પણ હરિ જ શુભ-અશુભના અધિપતિ અને નિયંતક છે.
Frequently Asked Questions
Precise cosmological and astronomical metrics (yojana, lakṣa, koṭi, niyuta) for Earth’s dimensions, the stacked lokas, planetary distances, and the construction-measures of the Sun’s chariot (axle, wheel, spokes, rims), framed within a theological cosmology.
It turns cosmography into devotion and discernment: locating Viṣṇu as the ground of all tattvas and worlds, praising Gaṅgā’s purifying remembrance, and promising sukha to the reciter—thereby aligning jyotiḥśāstra-style knowledge with purification and liberation-oriented contemplation.
A symbolic celestial configuration described as Hari’s form in the heavens, with Dhruva positioned at its tail, used to explain cosmic rotation and devotional visualization of the sky as a theophany.
The brahmāṇḍa is described with successive enclosures and higher principles (bhūtādi, mahat, pradhāna), while asserting that Viṣṇu and Śakti are the causal power behind manifestation, integrating tattva-analysis into Vaiṣṇava theism.