Adhyaya 107

Verse 1

इत्य् आगेनेये महापुराणे नगरादिवास्तुर्नाम षडधिकशततमो ऽध्यायः अथ सप्ताधिकशततमो ऽध्यायः स्वायम्भुवसर्गः अग्निर् उवाच वक्ष्ये भुवनकोषञ्च पृथ्वीद्वीपादिलक्षणं अग्निध्रश्चाग्निबाहुश् च वपुष्मान्द्युतिमांस् तथा

આ રીતે અગ્નિ મહાપુરાણમાં ‘નગરાદિ-વાસ્તુ’ નામનો ૧૦૬મો અધ્યાય પૂર્ણ થયો. હવે ૧૦૭મો અધ્યાય ‘સ્વાયંભુવ-સર્ગ’ આરંભે છે. અગ્નિ બોલ્યા—હું ભુવનકોશ તથા પૃથ્વી, દ્વીપ વગેરેના લક્ષણો વર્ણવીશ; અને અગ્નિધ્ર, અગ્નિબાહુ, વપુષ્માન તથા દ્યુતિમાન વિશે પણ કહેશ।

Verse 2

मेधा मेधातिथिर्भव्यः सवनः पुत्र एव च गृहाणि नगरादिषु इति झ गृहाणि नगराणि तु इति ख विंश एव चेति ख , छ च अष्टाभिर्विभजेदेवमिति छ ईश्वर उवाचेति ख , छ च सवनः क्षय एव च इति क ज्योतिष्मान् दशमस्तेषां सत्यनामा सुतो ऽभवत्

મેધા, મેધાતિથિ, ભવ્ય અને સવન—એ જ પુત્રો હતા. (પાઠભેદો મળે છે—‘ગૃહાણિ નગરાદિષુ’, ‘ગૃહાણિ નગરાણિ તુ’, ‘વિંશ એવ’, ‘અષ્ટાભિર્વિભજેદેવમ્’; કેટલીક પ્રતીઓમાં ‘ઈશ્વર ઉવાચ’; તેમજ ‘સવનઃ ક્ષય એવ ચ’ વગેરે.) તેમામાં દસમો જ્યોતિષ્માન હતો; અને તેનો પુત્ર સત્યનામા જન્મ્યો।

Verse 3

प्रियब्रतसुताः ख्याताः सप्तद्वीपान्ददौ पिता जम्बुद्वीपमथाग्नीध्रे प्लक्षं मेधातिथेर्ददौ

પ્રિયવ્રતના પ્રસિદ્ધ પુત્રોને પિતાએ સાત દ્વીપો વહેંચી આપ્યા. જંબૂદ્વીપ અગ્નીધ્રને અને પ્લક્ષદ્વીપ મેધાતિથિને અર્પણ કર્યો.

Verse 4

वपुष्मते शाल्मलञ्च ज्योतिष्मते कुशाह्वयं क्रौञ्चद्वीपं द्युतिमते शाकं भव्याय दत्तवान्

તેણે વપુષ્મતને શાલ્મલદ્વીપ, જ્યોતિષ્મતને કુશ નામનો (કુશદ્વીપ), દ્યુતિમતને ક્રૌંચદ્વીપ અને ભવ્યને શાકદ્વીપ અર્પણ કર્યો.

Verse 5

पुष्करं सवनायादादग्नीध्रे ऽदात् सुते शतं जम्बूद्वीपं पिता लक्षं नाभेर्दत्तं हिमाह्वयं

સવનાયને પુષ્કર (દ્વીપ) આપ્યો; અગ્નીધ્રને સો (પરિમાણ) આપ્યું. પિતાએ પોતાના પુત્ર નાભિને લાખ પરિમાણવાળો જંબૂદ્વીપ ‘હિમાહ્વય’ નામે અર્પણ કર્યો.

Verse 6

हेमकूटं किम्पुरुषे हरिवर्षाय नैषधं इलावृते मेरुमध्ये रम्ये नीलाचलश्रितं

કિમ્પુરુષવર્ષમાં હેમકૂટ પર્વત છે. હરિવર્ષની સીમાપર્વત નૈષધ છે. ઇલાવૃતમાં, મેરુના મધ્યસ્થ રમ્ય પ્રદેશમાં, નીલાચલ સાથે સંલગ્ન (સીમિત) ક્ષેત્ર છે.

Verse 7

हिरण्वते श्वेतवर्षं कुरूंस्तु कुरवे ददौ भद्राश्वाय च भद्राश्वं केतुमालाय पश्चिमं

હિરણ્વતને શ્વેતવર્ષ આપ્યો; કુરુને કુરુદેશ આપ્યો. ભદ્રાશ્વને ભદ્રાશ્વ પ્રદેશ અને કેતુમાલને પશ્ચિમ પ્રદેશ અર્પણ કર્યો.

Verse 8

मेरोः प्रियव्रतः पुत्रानभिषिच्य ययौ वनं शालग्रामे तपस्तप्त्वा ययौ विष्णोर्लयं नृपः

મેરુના પુત્ર પ્રિયવ્રતે પોતાના પુત્રોને રાજ્યાભિષેક કરીને વનમાં પ્રસ્થાન કર્યું. શાલગ્રામમાં તપ કરીને તે રાજા વિષ્ણુમાં લીન થયો.

Verse 9

यानि कुम्पुरुषाद्यानि ह्य् अष्टवर्षाणि सत्तम तेषां स्वाभाविकी सिद्धिः सुखप्राया ह्य् अयत्नतः

હે સત્તમ! ‘કુમ્પુરુષ’ વગેરે જે આઠ વર્ષની વય સુધી છે, તેમની સિદ્ધિ સ્વાભાવિક છે; તે પ્રયત્ન વિના સહેજે અને સુખપૂર્વક પ્રાપ્ત થાય છે.

Verse 10

जरामृत्युभयं नास्ति धर्माधर्मौ युगादिकं नाधमं मध्यमन्तुल्या हिमाद्देशात्तु नाभितः

ત્યાં જરા અને મૃત્યુનો ભય નથી; ધર્મ-અધર્મ નથી, યુગાદિ વિભાગ પણ નથી. નીચ કે મધ્યમ એવો ભેદ નથી—બધા સમાન છે. (એ પ્રદેશ) હિમાલય દેશના ઉત્તરે છે.

Verse 11

ऋषभो मेरुदेव्याञ्च ऋषभाद् भरतो ऽभवत् ऋषभो दत्तश्रीः पुत्रे शालग्रामे हरिङ्गतः

ઋષભ મેરુદેવીથી ઉત્પન્ન થયો અને ઋષભથી ભરત જન્મ્યો. દત્તશ્રીથી યુક્ત ઋષભ પુત્રને છોડીને શાલગ્રામમાં હરિને પ્રાપ્ત થયો.

Verse 12

भरताद् भारतं वर्षं भरतात् सुमतिस्त्वभूत् भरतो दत्तलक्ष्मीकः शालग्रामे हरिं गतः

ભરતથી ‘ભારતવર્ષ’ નામનું દેશ પ્રસિદ્ધ થયું અને ભરતથી સુમતિ જન્મી. દત્તલક્ષ્મીક ભરત શાલગ્રામમાં હરિને પ્રાપ્ત થયો.

Verse 13

सुतेभ्य उ इति ख , छ च रम्येनीलाचलाश्रियमिति ख , ङ , झ च रम्यं नीलाचले स्थितमिति घ हिमाद्देशान्तनाभित इति छ सुमतिस्तत इति ग स योगी योगप्रस्तावे वक्ष्ये तच्चरितं पुनः सुमतेस्तेजसस्तस्मादिन्द्रद्युम्नो व्यजायत

(કેટલાક પાઠોમાં) ‘સુતેભ્ય ઉ…’; (અન્યમાં) ‘રમ્ય નীলાચલ-શ્રી’; (અન્યમાં) ‘નીલાચલ પર સ્થિત સુંદર સ્થાન’; (અન્યમાં) ‘હિમાલય પ્રદેશમાંથી, અન્ય દેશની નાભિ-સ્થાનમાંથી’; અને (કેટલાકમાં) ‘ત્યાર પછી સુમતિ’ એમ છે. તે યોગી—જેનું ચરિત હું યોગપ્રસ્તાવમાં ફરી કહેશ—સુમતિના તેજથી, તેમાંથી રાજા ઇન્દ્રદ્યુમ્ન જન્મ્યા।

Verse 14

परमेष्ठी ततस्तस्मात् प्रतीहारस्तदन्वयः प्रतीहारात् प्रतीहर्ता प्रतिहर्तुर्भुवस्ततः

ત્યાર પછી પરમેષ્ઠી થયા. તેમના પરથી એ જ વંશમાં પ્રતીહાર જન્મ્યા. પ્રતીહારથી પ્રતીહર્તા, અને પછી પ્રતીહર્તાથી ભુવ (ભૂવસ્) જન્મ્યો।

Verse 15

उद्गीतोथ च प्रस्तारो विभुः प्रस्तारतः सुतः पृथुश् चैव ततो नक्तो नक्तस्यापि गयः सुतः

ત્યાર પછી ઉદ્ગીત અને પ્રસ્તાર થયા. પ્રસ્તારથી વિભુ પુત્ર જન્મ્યો. તેના પરથી પૃથુ; પછી નક્ત; અને નક્તનો પુત્ર ગય પણ થયો।

Verse 16

नरो गयस्य तनयः तत्पुत्रो ऽभूद्विराट् ततः तस्य पुत्रो महावीर्यो धीमांस्तस्मादजायत

ગયનો પુત્ર નર થયો. તેનો પુત્ર વિરાટ થયો. ત્યાર પછી વિરાટનો પુત્ર, ધીમાન અને મહાપરાક્રમી મહાવીર્ય જન્મ્યો।

Verse 17

महान्तस्तत्सुतश्चाभून्मनस्यस्तस्य चात्मजः त्वष्टा त्वष्टुश् च विरजारजस्तस्याप्यभूत् सुतः

તેનો પુત્ર મહાંતસ થયો, અને મહાંતસનો પુત્ર મનસ્ય થયો. મનસ્યથી ત્વષ્ટા (દેવ-શિલ્પી) જન્મ્યા; અને ત્વષ્ટાના પુત્ર વિરજારજ પણ થયા।

Verse 18

सत्यजिद्रजसस्तस्य जज्ञे पुत्रशतं मुने विश्वज्योतिःप्रधानास्ते भारतन्तैर् विवर्धितं

હે મુનિ, તે રજસમાંથી સત્યજિત નામનો પુત્ર જન્મ્યો. તેને સો પુત્રો થયા; તેમાં વિશ્વજ્યોતિ મુખ્ય હતો, જેમને ભારત વંશો દ્વારા પોષી વધારવામાં આવ્યા.

Verse 19

कृतत्रेतादिसर्गेण सर्गः स्वायम्भुवः स्मृतः

કૃત, ત્રેતા વગેરે યુગક્રમથી લક્ષણયુક્ત જે સૃષ્ટિ છે, તે ‘સ્વાયંભુવ સર્ગ’ તરીકે સ્મરાય છે.