Adhyaya 117

Verse 1

इत्य् आग्नेये महापुराणे गयामाहात्म्ये गयायात्रा नाम षोडशाधिकशततमो ऽध्यायः अथ सप्तदशाधिकशततमो ऽध्यायः श्राद्धकल्पः अग्निर् उवाच कात्यायनी मुनीनाह यथा श्राद्धं तथा वदे गयादौ श्राद्धं कुर्वीत सङ्क्रान्त्यादौ विशेषतः

આ રીતે અગ્નિ મહાપુરાણના ગયા-માહાત્મ્યમાં ‘ગયાયાત્રા’ નામનો ૧૧૬મો અધ્યાય સમાપ્ત થયો. હવે ૧૧૭મો અધ્યાય ‘શ્રાદ્ધકલ્પ’ આરંભે છે. અગ્નિ બોલ્યા—કાત્યાયનીએ મુનિઓને કહ્યું: ‘શ્રાદ્ધ જેમ કરવું જોઈએ તેમ હું કહું છું; ગયા વગેરે પુણ્યક્ષેત્રોમાં, ખાસ કરીને સંક્રાંતિ વગેરે પ્રસંગે, શ્રાદ્ધ કરવું જોઈએ।’

Verse 2

काले वापरपक्षे च चतुर्थ्या ऊर्ध्वमेव व सम्याद्य च पदर्क्षे च पूर्वेद्युश् च निमन्त्रयेत्

યોગ્ય કાળે—શુક્લપક્ષમાં અથવા ચતુર્થીથી ઉપર—વિધિપૂર્વક તૈયારી કરીને, અનુકૂળ નક્ષત્ર હોય ત્યારે, પૂર્વદિને જ આમંત્રણ આપવું જોઈએ।

Verse 3

यतीन् गृहस्थसाधून् वा स्नातकाञ्छ्रोत्रियान् द्विजान् अनवद्यान् कर्मनिष्ठान् शिष्टानाचारसंयुतान्

યતિઓ અથવા સદાચારિ ગૃહસ્થો, તેમજ સ્નાતક, શ્રોત્રિય અને નિર્દોષ દ્વિજ—જે કર્મનિષ્ઠ, શિષ્ટ અને યોગ્ય આચારયુક્ત હોય—તેમનો સન્માન કરવો જોઈએ।

Verse 4

सम्पाद्य परमर्क्षे चेति छ आचारसंस्कृतानिति ग , ज च वर्जयेच्छित्रिकुष्ठ्यादीन्न गृह्णीयान्निमन्त्रितान् स्नाताञ्छुचींस् तथा दान्तान् प्राङ्मुखान् देवकर्मणि

વિધિપૂર્વક વ્યવસ્થા કરીને દેવકર્મમાં ચિત્રિકુષ્ઠ વગેરે ચર્મરોગગ્રસ્ત લોકોને વर्जવા જોઈએ. આમંત્રિત ન હોય તેમને સ્વીકારવા નહીં; સ્નાન કરેલા, શુચિ, સંયમી અને પૂર્વમુખે બેઠેલા લોકોને જ સ્વીકારવા।

Verse 5

उपवेशयेत्त्रीन् पित्र्यादीनेकैकमुभयत्र वा एवं मातामहादेश् च शाकैर् अपि च कारयेत्

પિતૃઆદિ ત્રણ પ્રતિનિધિઓને એકેક કરીને અથવા બંને પંક્તિમાં બેસાડે. એ જ રીતે માતામહાદિ માટે પણ વ્યવસ્થા કરે, અને શાકભાજીથી પણ આ કર્મ કરી શકાય છે.

Verse 6

तदह्नि ब्रह्मचारी स्यादकोपो ऽत्वरितो मृदुः सत्यो ऽप्रमत्तो ऽनध्वन्यो अस्वाध्यायश् च वाग्यतः

તે દિવસે બ્રહ્મચર્ય પાળવું—ક્રોધરહિત, અતિવેગ ન કરનાર, મૃદુ, સત્યવક્તા, સાવધાન, મુસાફરી ન કરનાર, વેદસ્વાધ્યાયથી વિરત, અને વાણીમાં સંયમી।

Verse 7

सर्वांश् च पङ्क्तिमूर्धन्यान् पृच्छेत् प्रश्ने तथासने दर्भानास्तीर्य द्विगुणान् पित्रे देवादिकञ्चरेत्

ભોજનપંક્તિના અગ્રગણ્ય લોકોને વિધિસંબંધિત પ્રશ્નો તથા આસન વિશે પૂછે. પિતૃઓ માટે દ્વિગુણ દર્ભ પાથરી, પછી દેવોથી આરંભ કરીને કર્મ કરે.

Verse 8

विश्वान्देवानावाहयिष्ये पृच्छेदावाहयेति च विश्वेदेवास आवाह्य विकीर्याथ यवान् जपेत्

“હું વિશ્વેદેવોનું આવાહન કરીશ” એમ કહીને પૂછે, અને (બીજો) કહે—“આવાહન કરો.” વિશ્વેદેવોનું આવાહન કરીને અર્પણ વિકીર્ણ કરે અને પછી યવ-મંત્રનો જપ કરે.

Verse 9

विश्वे देवाः शृणुतेमं पितॄनावाहयिष्ये च पृच्छेदावाहयेत्युक्ते उशन्तस्त्वा समाह्वयेत्

“હે વિશ્વેદેવો, આ સાંભળો; હું પિતૃઓનું આવાહન કરીશ.” અને જ્યારે કોઈ પૂછે—“આવાહન કરું?”—ત્યારે તેઓ પ્રસન્ન થઈને તને (અર્થાત્ આવાહનને) સંમતિ આપી સિદ્ધ કરાવે.

Verse 10

तिलान् विकीर्याथ जपेदायान्त्वित्यादि पित्रके सपित्रित्रे निषिञ्चेद्वा शन्नो देवीरभि तृचा

પછી તલ વિખેરીને ‘આયાંતુ…’થી આરંભ થતો મંત્ર જપવો. પિતૃકર્મમાં ‘સપિતૃત્રે’ (પિતૃ-આહ્વાન) સાથે ‘શં નો દેવીઃ…’થી શરૂ થતી ત્રણ ઋચાઓ વડે તર્પણ-જલ અર્પણ કરવું.

Verse 11

यवो ऽसीति यवान् दत्वा पित्रे सर्वत्र वै तिलान् तिलो ऽसि सोमदेवत्यो गोसवो देवनिर्मितः प्रत्नमद्भिः पृक्तः स्वधया पितॄन् लोकान् प्रीणाहि नः स्वधा इति श्रीश् च तेति ददेत्पुष्पं पात्रे हैमे ऽथ राजते

‘યવોऽસિ’ જપતાં પિતાને જવ આપવો; અને સર્વત્ર તલ પણ આપવો—‘તિલોऽસિ સોમદેવત્યોઃ, ગોસવો દેવનિર્મિતઃ; પ્રત્નમદ્ભિઃ પૃક્તઃ, સ્વધયા પિતૄન્ લોકાન્ પ્રીણાહિ નઃ, સ્વધા’ એમ કહીને. પછી ‘શ્રીશ્ચ તે…’ પાઠ કરીને પુષ્પ અર્પણ કરી તેને સોનાના અથવા ચાંદીના પાત્રમાં મૂકવું.

Verse 12

औदुम्वरे वा खड्गे वा पर्णपात्रे प्रदक्षिणम् देवानामपसव्यं तु पितॄणां सव्यमाचरेत्

ઉદુંબર વૃક્ષ, અથવા ખડ્ગ, કે પર્ણપાત્રની આસપાસ પ્રદક્ષિણા કરવી. દેવતાઓ માટે અપસવ્ય (યજ્ઞોપવીત જમણી તરફ; જમણેથી ડાબે) અને પિતૃઓ માટે સવ્ય (ડાબેથી જમણે) આચરવી.

Verse 13

अत्वरितो ऽत्यृजुरिति ङ सत्ये प्रपन्नो ऽनध्वन्यो ह्य् अस्वाध्यायश्चेति ख , घ च एकैकस्य एकैकेन सपवित्रकरेषु च या दिव्या आपः पयसा सम्बभूवुर्या अन्तरिक्षा उतपार्थिवीर्याः हिरण्यवर्णा यज्ञियास्ता न आपः शिवाः संश्योनाः सुहवा भवन्तु विश्वे देवा एष वो ऽर्घः स्वाहा च पितरेष ते

‘અત્વરિતોऽત્યૃજુઃ’—આ નિયમ છે; તેમજ ‘સત્યમાં શરણ ગયેલો ભટકે નહીં; સ્વાધ્યાયનો ત્યાગ દોષ છે’—એવું કહેવાયું છે. પવિત્ર ધારણ કરેલા હાથોથી, દરેક અર્પણ પોતપોતાના મંત્રથી કરવું. જે દિવ્ય આપઃ દૂધ સાથે ઉત્પન્ન થયાં, જે અંતરિક્ષીય અને પાર્થિવ, સુવર્ણવર્ણ અને યજ્ઞયોગ્ય—એ જળો અમારે માટે શુભ, કલ્યાણકારી અને સહેલાઈથી આહ્વેય બનોઃ. હે વિશ્વદેવો, આ તમારું અર્ઘ્ય—સ્વાહા; અને પિતૃઓ માટે—સ્વાહા।

Verse 14

अवधैवं पितामहदेः संस्रवात् प्रथमे चरेत् पितृभ्यः स्थानमसीति न्युब्जं पात्रं करोत्यधः

એ જ રીતે પ્રથમ સંસ્રવમાં પિતામહથી આરંભ કરીને ક્રમ કરવો. ‘પિતૃભ્યઃ સ્થાનમસિ’ કહી પાત્રને ઊંધું (મુખ જમીન તરફ) કરીને નીચે સ્થાપિત કરવું.

Verse 15

अत्र गन्धपुष्पधूपदीपाच्छादनदानकं घृताक्तमन्नमुद्धृत्य पृच्छत्यग्नौ करिष्ये च

અહીં સુગંધિત દ્રવ્યો, પુષ્પ, ધૂપ, દીપ, આચ્છાદન/વસ્ત્ર તથા દાન, અને ઘૃતલિપ્ત અન્ન અલગ કરીને સંકલ્પપૂર્વક પૂછે—“શું આ અગ્નિમાં અર્પણ કરું?”—અને પછી અગ્નિકર્મ કરે।

Verse 16

कुरुष्वेत्यभ्यनुज्ञातो जुहुयात्साग्निको ऽनले अनग्निकः पितृहस्ते सपवित्रे तु मन्त्रतः

“કરો” એવી અનુમતિ મળ્યા પછી સાગ્નિક પુરુષ અગ્નિમાં આહુતિ આપે. અનગ્નિક પુરુષ કૂશનું પવિત્ર ધારણ કરીને પિતૃઓ માટે આગળ કરેલા હાથમાં, મંત્રોચ્ચાર સાથે અર્પણ કરે।

Verse 17

अग्नये कव्यवाहनाय स्वाहेति प्रथमाहुतिः सोमाय पितृमते ऽथ यमायाङ्गिरसे परे

પ્રથમ આહુતિ—“અગ્નયે કવ્યવાહનાય સ્વાહા” મંત્રથી. પછી પિતૃસંબંધિત સોમને, ત્યારબાદ યમને અને અંતે આંગિરસ પરંપરાને આહુતિ અર્પણ કરવી।

Verse 18

हुतशेषं चान्नपात्रे दत्वा पात्रं समालभेत् पृथिवी ते पात्रन्द्यौः पिधानं ब्राह्मणस्य मुखे अमृते अमृतं जुहोमि स्वाहेति जप्त्वेदं विष्णुरित्यन्ने द्विजाङ्गुष्ठन्निवेशयेत्

આહુતિનો શેષ અન્નપાત્રમાં મૂકી પાત્રને વિધિપૂર્વક સ્પર્શ કરે—“પૃથ્વી તું પાત્ર છે, દ્યૌઃ (સ્વર્ગ) તું પિધાન છે।” પછી “અમૃતે અમૃતં જુહોમિ સ્વાહા” જપીને, “ઇદં વિષ્ણુઃ” કહી દ્વિજ (બ્રાહ્મણ)નો અંગૂઠો અન્નમાં સ્થાપિત કરે।

Verse 19

अपहतेति च तिलान् विकीर्यान्नं प्रदाययेत् जुषध्वमिति चोक्त्वाथ गायत्र्यादि ततो जपेत्

“અપહત” જપ કરીને તલ છાંટી, પછી અન્ન અર્પણ/દાન કરવું. “જુષધ્વમ્” કહી, ત્યારબાદ ગાયત્રી વગેરે મંત્રોનો જપ કરવો।

Verse 20

एकैकस्येत्यादिः, प्रथमे चरेदित्यन्तः पाठो झ पुस्तके नास्ति अनग्निको जले चैवेति ङ स्वधेति क देवताभ्यः पितृभ्यश् च महायोगिभ्य एव च नमः स्वधायै स्वाहयै नित्यमेव नमो नमः

‘એકૈકસ્ય…’થી આરંભ: ‘પ્રથમેઽ ચરેત્…’ સુધીનો પાઠ ઝ હસ્તપ્રતમાં નથી. (ભેદપાઠ: ‘અનગ્નિકો જલે ચૈવ’ ઙમાં; ‘સ્વધા’ કમાં.) દેવતાઓ, પિતૃઓ અને મહાયોગીઓને નમસ્કાર. સ્વધા અને સ્વાહાને સદૈવ નમો નમઃ।

Verse 21

तृप्तान् ज्ञात्वान्नं विकिरेदपो दद्यात् सकृत् सकृत् गायत्रीं पूर्ववज्जप्त्वा मधु मध्विति वै जपेत्

તેઓ તૃપ્ત થયા છે એમ જાણી અન્નનો અંશ વિખેરી દે અને જળ એક વાર તથા ફરી એક વાર અર્પણ કરે. પૂર્વવત્ ગાયત્રી જપીને ‘મધુ મધુ’ મંત્ર પણ જપે।

Verse 22

तृप्ताः स्थ इति सम्पृच्छेत्तृप्ताः स्म इति वै वदेत् शेषमन्नमनुज्ञाप्य सर्वमन्नमथैकतः

તે પૂછે—‘તમે તૃપ્ત છો?’ તેઓ કહે—‘હા, અમે તૃપ્ત છીએ।’ પછી બાકી રહેલા અન્ન અંગે અનુમતિ લઈને, બાકીનું સર્વ અન્ન એકત્ર કરે।

Verse 23

उद्धृत्योच्छिष्टपार्श्वे तु कृत्वा चैवावनेजनं दद्यात्कुशेषु त्रीन् पिण्डानाचान्तेषु परे जगुः

બાકી અન્ન ઉઠાવી ઉચ્છિષ્ટ-સ્થાનની બાજુએ મૂકી, અવનેજન (શુદ્ધિ માટે ધોવું) કરવું. પછી કુશ પર ત્રણ પિંડ અર્પણ કરવા; આચમન પછી એમ આચાર્યોએ કહ્યું છે।

Verse 24

आचान्तेषूदकं पुष्पाण्यक्षतानि प्रदापयेत् अक्षय्योदकमेवाथ आशिषः प्रार्थयेन्नरः

આચમન પછી જળ, પુષ્પ અને અક્ષત અર્પણ કરવાં. ત્યારબાદ માત્ર અક્ષય્યોદક લઈને મનુષ્ય આશીર્વાદની પ્રાર્થના કરે।

Verse 25

अघोराः पितरः सन्तु गोत्रन्नो वर्धतां सदा दातारो नो ऽभिवर्धन्तां वेदाः सन्ततिरेव च

અમારા પિતૃઓ અઘોર અને શાંત રહો; અમારું ગોત્ર સદા વધતું રહે. અમારા દાતા-ઉપકારકો વૃદ્ધિ પામે; તેમજ વેદો અને અમારી સંતતિ પણ નિશ્ચયે ફલે-ફૂલે.

Verse 26

श्रद्धा च नो माव्यगमद्बहुदेयं च नो ऽस्त्विति अन्नञ्च नो बहु भवेदतिथींश् च लभेमहि

અમાથી શ્રદ્ધા કદી દૂર ન જાય; અમારે પાસે બહુ દાન આપવા યોગ્ય હોય. અમારું અન્ન બહુ થાય, અને અમને યોગ્ય અતિથિઓ પ્રાપ્ત થાય.

Verse 27

याचितारश् च नः सन्तु मा च याचिस्म कञ्चन स्वधावाचनीयान् कुशानास्तीर्य सपवित्रकान्

અમારા પાસે માત્ર અમે આમંત્રિત કરેલા યાચકો જ રહે; અને અમે કોઈ પાસેથી કશું ન માગીએ. ‘સ્વધા’ ઉચ્ચાર સાથે જે પાઠ કરવો છે, તે માટે પવિત્રો સહિત કુશા પાથરી (કર્મ કરવું).

Verse 28

स्वधां वाचयिष्ये पृच्छेदनुज्ञातश् च वाच्यतां पितृभ्यः पितामहेभ्यः प्रपितामहमुख्यके

“હવે હું ‘સ્વધા’ મંત્રનું પાઠ કરાવીશ”; પરવાનગી પૂછીને અને મંજૂરી મેળવીને, પિતૃઓ, પિતામહો અને પ્રપિતામહો—તેમામાં અગ્રણી સહિત—ને ઉદ્દેશીને તે પાઠ કરાવવો.

Verse 29

स्वधोच्यतामस्तु स्वधा उच्यमानस्तथैव च अपो निषिञ्चेदुत्तानं पात्रं कृत्वाथ दक्षिणां

‘સ્વધા’ ઉચ્ચારવામાં આવે; અને ‘સ્વધા’ ઉચ્ચારાતી વખતે પાત્રને ઉપરમુખી કરીને જળ અર્પણ કરવું; ત્યારબાદ દક્ષિણા (માન-ઉપહાર) આપવી.

Verse 30

स्वाहायै नित्यमेव भवन्त्विति इति ख , छ च प्रार्थयेत्तत इति घ , ज , झ च अघोराः पितर इत्य् आदिः, आस्तीर्य सपवित्रकानित्यन्तः पाठः ख , छ पुस्तकद्वये नास्ति यथाशक्ति प्रदद्याच्च दैवे पैत्रे ऽथ वाचयेत् विश्वे देवाः प्रीयन्ताञ्च वाजे विसर्जयेत्

“સ્વાહાયૈ નિત્યમેવ ભવન્તુ” મંત્ર જપીને પછી “અઘોરાઃ પિતરઃ…” થી આરંભ થતી પ્રાર્થના કરવી. ત્યારબાદ યથાશક્તિ દેવો અને પિતૃઓ માટે અર્પણ/દાન આપવું; પછી “વિશ્વે દેવાઃ પ્રીયંતામ્” પાઠ કરીને વાજ-મંત્રથી વિધિનું વિસર્જન કરવું.

Verse 31

आमावाजस्येत्यनुव्रज्य कृत्वा विप्रान् प्रदक्षिणं गृहे विशेदमावास्यां मासि मासि चरेत्तथा

“આમાવાજસ્ય…” થી શરૂ થતો મંત્ર પાઠ કરતાં તેમને આદરપૂર્વક અનુસરી, પછી બ્રાહ્મણોની પ્રદક્ષિણા કરીને ગૃહમાં પ્રવેશ કરવો. આમ દર માસની અમાવાસ્યાએ આ આચરણ કરવું.

Verse 32

एकोद्दिष्टं प्रवक्ष्यामि श्राद्धं पूर्ववदाचरेत् एकं पवित्रमेकार्धं एकं पिण्डम्प्रदापयेत्

હવે એકોદ્દિષ્ટ શ્રાદ્ધ સમજાવું છું. શ્રાદ્ધ પૂર્વવત્ કરવું; પરંતુ એક જ કુશ-પવિત્ર, એક જ અર્ઘ્ય અને એક જ પિંડ (પિંડદાન) અર્પણ કરવો.

Verse 33

नावाहनाग्नौकरणं विश्वे देवा न चात्र हि तृप्तिप्रश्ने स्वदितमिति वदेत्सुखदितं द्विजः

અહીં આવાહન માટે અગ્નિ-કરણ ન કરવું; કારણ કે આ શ્રાદ્ધમાં વિશ્વેદેવોનું દેવયજ્ઞ જેવી રીતે વિધાન નથી. તૃપ્તિ પૂછે ત્યારે દ્વિજ “સ્વદિતમ્” અથવા “સુખદિતમ્” એમ ઉત્તર આપે.

Verse 34

उपतिष्ठतामित्यक्षय्ये विसर्गे चाभिरम्यतां अभिरताः स्म इत्य् अपरे शेषं पूर्ववदाचरेत्

અક્ષય્ય (અવ્યય) અંતે તથા વિસર્ગાંતમાં “ઉપતિષ્ઠતામ્” એવો પ્રયોગ કરવો; અન્યોએ “અભિરમ્યતામ્” અથવા “અભિરતાઃ સ્મ” એમ પણ કહ્યું છે. બાકીનું પૂર્વવત્ કરવું.

Verse 35

सपिण्ठीकरणं वक्ष्ये अब्दान्ते मध्यतो ऽपि वा पितॄणां त्रीणि पात्राणि एकम्प्रेतस्य पात्रकं

હવે હું સપિંડિકરણવિધિ કહું છું—તે વર્ષના અંતે અથવા મધ્યમાં પણ કરાય. પિતૃઓ માટે ત્રણ પાત્રો અને પ્રેત માટે એક પાત્ર હોય છે.

Verse 36

सपवित्राणि चत्वारि तिलपुष्पयुतानि च गन्धोदकेन युक्तानि पूरयित्वाभिषिञ्चति

પવિત્રોથી યુક્ત, તિલ-પુષ્પসহ અને સુગંધિત જળથી તૈયાર ચાર પાત્રો ભરીને અભિષેક (છાંટણ) કરાય છે.

Verse 37

प्रेतपात्रं पितृपात्रे ये समना इति द्वयात् पूर्ववत् पिण्डदानादि प्रेतानां पितृता भवेत्

‘યે’ અને ‘સમાના’—આ બે મંત્રોથી પ્રેતપાત્રને પિતૃપાત્ર સમાન માનવું. અને પૂર્વવત્ પિંડદાન વગેરે અર્પણોથી પ્રેતોને પિતૃત્વ પ્રાપ્ત થાય છે.

Verse 38

अथाभ्युदयिकं श्राद्धं वक्ष्ये सर्वं तु पूर्ववत् जपेत् पितृमन्त्रवर्जं पूर्वाह्णे तत् प्रदक्षिणं

હવે હું અભ્યુદયિક શ્રાદ્ધ કહું છું; બધું પૂર્વવત્ કરવું. પૂર્વાહ્ને પિતૃમંત્રો વિના જપ કરવો અને તેને પ્રદક્ષિણ (દક્ષિણાવર્ત) રીતથી કરવું.

Verse 39

उपचारा ऋजुकुशास्तिलार्थैश् च यवैर् इह तृप्तिप्रश्नस्तु सम्पन्नं सुसम्पन्नं वदेद्द्विजः

અહીં સીધી કુશા, તિલ, અન્નરૂપ પિંડ અને જવ વગેરે ઉપચાર અર્પણ કરીને ‘તૃપ્તિ-પ્રશ્ન’ કરવો; ત્યારબાદ દ્વિજ કહે—“સંપન્નં, સુસંપન્નં।”

Verse 40

गन्धोदकेन सिक्तानि इति ज अथाभ्युदयिकमित्यादिः, यवैर् इह इत्य् अन्तः पाठो झ पुस्तके नास्ति दध्यक्षतवदराद्याः पिण्डा नान्दीमुखान् पितॄन् आवाहयिष्ये पृच्छेच्च प्रीयन्तामिति चाक्षये

“સુગંધિત જળથી સિંચિત” — એવો એક પાઠ છે. ત્યારબાદ “હવે અભ્યુદયિક (વિધિ)” વગેરે આવે છે; “યવૈરિહ …” એવો અંતિમ પાઠ ઝ-હસ્તપ્રતમાં નથી. દહીં, અક્ષત, બદરા (બોર) વગેરે વડે પિંડો બનાવી, કર્તાએ કહેવું—“હું નાન્દીમુખ પિતૃઓને આવાહન કરીશ”; પછી પૂછવું—“પ્રિયંતામ્—પ્રસન્ન થાઓ”—અને આ વાક્ય અક્ષય-દાન સમયે કહેવું।

Verse 41

नान्दीमुखाश् च पितरो वाचयिष्ये ऽथ पृच्छति नान्दीमुखान् पितृगणान् प्रीयन्तामित्यथो वदेत्

પછી જ્યારે (કર્તા) પૂછે—“શું હું નાન્દીમુખ પિતૃઓનું વાચન કરું?”—ત્યારે કહેવું—“નાન્દીમુખ પિતૃગણ પ્રસન્ન થાઓ।”

Verse 42

नान्दीमुखाश् च पितरस्तत्पिता प्रपितामहः मातामहः प्रमातामहो वृद्धप्रमातृकामहः

નાન્દીમુખ પિતૃઓ એટલે—પિતા, તેના પિતા (પિતામહ), પ્રપિતામહ; તેમજ માતામહ, પ્રમાતામહ અને વૃદ્ધ પ્રમાતૃકામહ—એમનો સ્મરણ કરવો।

Verse 43

स्वधाकारन्न युञ्जीत युग्मान् विप्रांश् च भोजयेत् तृप्तिं वक्ष्ये पितॄणां च ग्राम्यैर् ओषधिभिस् तथा

સ્વધા-કારથી સંસ્કૃત અન્ન અર્પણ કરવું અને બ્રાહ્મણોને જોડે જોડે ભોજન કરાવવું. પિતૃઓની તૃપ્તિ ઘરેલુ (ગ્રામ્ય) પદાર્થોથી તથા ઔષધિ-વનસ્પતિઓથી પણ કેવી થાય, તે હું કહું છું।

Verse 44

मासन्तृप्तिस् तथारण्यैः कन्दमूलफलादिभिः मत्स्यैर् मासद्वयं मार्गैस्त्रयं वै शाकुनेन च

અરણ્યના કંદ-મૂળ-ફળ વગેરે વડે એક માસ તૃપ્તિ રહે છે; માછલીથી બે માસ, મૃગજાતિના શિકારથી ત્રણ માસ, અને પક્ષીજાતિથી પણ (તદ્વત્ તૃપ્તિ થાય છે)।

Verse 45

चतुरो रौरवेणाथ पञ्च षट् छागलेन तु कूर्मेण सप्त चाष्टौ च वाराहेण नवैव तु

ચાર (ભાગ) રૌરવને નિર્ધારિત; પાંચમો અને છઠ્ઠો છાગલને; સાતમો અને આઠમો કૂર્મને; અને નવમો નિશ્ચયે વારાહને છે।

Verse 46

मेषमांसेन दश च माहिषैः पार्षतैः शिवैः संवत्सरन्तु गव्येन पयसा पायसेन वा

મેંઢાના માંસથી દસ (દિવસ); મહિષના માંસથી, પાર्श્વભાગના માંસથી તથા શુભ અર્પણોથી (વ્રત) પૂર્ણ થાય છે. પરંતુ એક વર્ષ ગાયના દૂધથી, અથવા દૂધથી, અથવા પાયસથી કરવું।

Verse 47

वार्धीनसस्य मांसेन तृप्तिर्द्वादशवार्षिकी खड्गमांसं कालशाकं लोहितच्छागलो मधु

વાર્ધીનસના માંસથી બાર વર્ષ સુધી તૃપ્તિ મળે છે. તેમજ ખડ્ગ (ગેંડા)નું માંસ, કાલશાક, લાલ બકરો અને મધુ પણ (વિધેય) છે।

Verse 48

महाशल्काश् च वर्षासु मघाश्राद्धमथाक्षयं मन्त्राध्याय्यग्निहोत्री च शाखाध्यायी षडङ्गवित्

વર્ષાકાળમાં મહાશલ્કા વિધિ કરવી; પછી મઘા નક્ષત્રમાં શ્રાદ્ધ, અને ત્યારબાદ અક્ષય-વિધિ. યોગ્ય ઋત્વિજ તે છે જે મંત્રાધ્યયન કરે, અગ્નિહોત્ર પાળે, વેદશાખા અધ્યયન કરે અને ષડંગ (વેદાંગ) જાણે।

Verse 49

तृणाचिकेतः त्रिमधुर्धर्मद्रोणस्य पाठकः त्रिषुपर्णज्येष्ठसामज्ञानी स्युः पङ्क्तिपावनाः

જેણે તૃણાચિકેત વિધિ કરી હોય, જેણે ત્રિમધુ વિધિ કરી હોય, જે ધર્મદ્રોણનો પાઠક હોય, અને જે ત્રિષુપર્ણ તથા જ્યેષ્ઠ-સામનો જ્ઞાતા હોય—એવા લોકો ભોજનપંક્તિને પવિત્ર કરનાર કહેવાય છે।

Verse 50

षतवदर्याद्या इति ग , छ च तथा वन्यैर् इति ख , ङ च वत्सरं रौरवेणाथेति घ पञ्चकं छागस्तेन तु इति ङ लोहितच्छागक इति ग , घ , ङ च मघाश्राद्धमिहाक्षयमिति झ जलद्रोणस्येति झ कम्यानां कल्पमाख्यास्ये प्रतिपत्सु धनं बहु स्त्रियः परा द्वितीयायाञ्चतुर्थ्यां धर्मकामदः

‘ષતવદર્યાદ્યા…’—આ ગ અને છ પાઠોમાં છે; ‘તથા વન્યૈઃ…’—આ ખ અને ઙ પાઠોમાં; ‘વત્સરં રૌરવેણાથ…’—આ ઘ પાઠમાં; ‘પંચકં છાગાઃ તેન તુ…’—આ ઙ પાઠમાં; ‘લોહિતચ્છાગક…’—આ ગ, ઘ અને ઙ પાઠોમાં; ‘મઘાશ્રાદ્ધમિહાક્ષયમ્’—આ ઝ પાઠમાં; અને ‘જલદ્રોણસ્ય…’—આ પણ ઝ પાઠમાં છે। હવે હું કામ્ય વ્રતોની વિધિ કહું છું—પ્રતિપદે બહુ ધન, દ્વિતીયાએ ઉત્તમ સ્ત્રીલાભ, અને ચતુર્થીએ ધર્મ તથા કામની સિદ્ધિ થાય છે।

Verse 51

पञ्चम्यां पुत्रकामस्तु षष्ठ्याञ्च श्रैष्ठ्यभागपि कृषिभागी च सप्तम्यामष्टम्यामर्थलाभकः

પંચમીના દિવસે પુત્રકામને પુત્રસિદ્ધિ મળે છે. ષષ્ઠીએ શ્રેષ્ઠતા અને પ્રતિષ્ઠાનો ભાગ પ્રાપ્ત થાય છે. સપ્તમીએ કૃષિ-સમૃદ્ધિ (ખેતીનો લાભ) મળે છે, અને અષ્ટમીએ ધનલાભ થાય છે।

Verse 52

नवम्याञ्च एकशफा दशम्याङ्गोगणो भवेत् एकदश्यां परीवारो द्वादश्यान्धनधान्यकं

નવમીએ એકશફ પ્રાણી (જેમ કે ઘોડો) પ્રાપ્ત થાય છે. દશમીએ ગાય-ગણ (પશુસંપત્તિ) મળે છે. એકાદશીએ પરિચાર/પરિવાર (સેવકો) પ્રાપ્ત થાય છે. દ્વાદશીએ ધન અને ધાન્યની સમૃદ્ધિ થાય છે।

Verse 53

ज्ञातिश्रेष्ठ्यं त्रयोदश्यां चतुर्दश्याञ्च शस्त्रतः मृतानां श्राद्धं सर्वाप्तममावास्यां समीरितं

જ્ઞાતિ-શ્રેષ્ઠતા અને વંશગૌરવ માટે શાસ્ત્ર મુજબ ત્રયોદશી અને ચતુર્દશી નિર્ધારિત છે. અને મૃત પિતૃઓ માટે સર્વત્ર ફળદાયી શ્રાદ્ધ અમાવાસ્યાએ કરવું એમ કહેલું છે।

Verse 54

सप्त व्याधा दशारण्ये मृगाः कालञ्जरे गिरौ चक्रवाकाः शरद्वीपे हंसाः सरसि मान्से

દશારણ્યમાં સાત વ્યાધ (શિકારી) છે; કાલઞ્જર પર્વત પર મૃગ (હરણ) છે; શરદ્વીપમાં ચક્રવાક પક્ષીઓ છે; અને માનસ સરોવરમાં હંસ છે।

Verse 55

ते ऽपि जाताः कुरुक्षेत्रे ब्राह्मणा वेदपारगाः प्रस्थिता दूरमध्वानं यूयन्तेभ्यो ऽवसीदत

કુરુક્ષેત્રમાં જન્મેલા અને વેદપારંગત એવા તે બ્રાહ્મણો પણ લાંબી યાત્રાએ નીકળ્યા; પરંતુ તે પરિશ્રમથી થાકી તેઓ શિથિલ અને નિરાશ બન્યા.

Verse 56

श्राद्धादौ पठिते श्राद्धं पूर्णं स्याद्ब्रह्मलोकदं श्राद्धं कुर्याच्च पुत्रादिः पितुर्जीवति तत्पितुः

શ્રાદ્ધના આરંભે આનું પઠન કરવાથી શ્રાદ્ધ પૂર્ણ થાય છે અને બ્રહ્મલોકપ્રદ બને છે. તેમજ પિતા જીવિત હોવા છતાં પુત્ર વગેરે વંશજોએ પિતામહ માટે શ્રાદ્ધ કરવું જોઈએ.

Verse 57

तत्पितुस्तत्पितुः कुर्याज्जीवति प्रपितामहे पितुः पितामस्हस्याथ परस्य प्रपितामात्

પ્રપિતામહ જીવિત હોવા છતાં પોતાના પિતા અને પિતાના પિતા (પિતામહ) માટે શ્રાદ્ધ કરવું જોઈએ; તેમજ પિતાના પિતામહ માટે અને પ્રપિતામહથી પરના આગળના પૂર્વજ માટે પણ કરવું જોઈએ.

Verse 58

ह , घ च मृतानां श्राद्धं सर्वाप्तिरमावास्या समीरिता इति क दशार्णेषु इति ख , ग , ङ , छ च ते ऽभिजाता इति ख , घ च कुर्यात् सुपुत्रो ऽपि इति छ तत्पितुरित्यादिः, प्रपितामहादित्यन्तः पाठो झ पुस्तके नास्ति एवं मात्रादिकस्यापि तथा मातामहादिके श्राद्धकल्पं पठेद्यस्तु स लभेत् श्राद्धकृत्फलं

કેટલાક પાઠોમાં કહેવામાં આવ્યું છે—“મૃતકોના શ્રાદ્ધ માટે અમાવાસ્યા સર્વસિદ્ધિદાયિની કહેવાય છે.” અન્ય પાઠોમાં “દશાર্ণેષુ…” વગેરે પાઠભેદ, તેમજ “તેऽભિજાતા…” અને “કુર્યાત્ સુપુત્રોऽપિ…” જેવા પાઠ પણ મળે છે. “તત્પિતુરિત્યાદિ” થી “પ્રપિતામહ…” સુધીનો અંશ ઝ-હસ્તપ્રતમાં નથી. એ જ રીતે માતૃપક્ષમાં માતા વગેરે સંબંધીઓ તથા માતામહાદિ પૂર્વજો માટે પણ શ્રાદ્ધ-કલ્પનું પઠન કરવું જોઈએ; જે એવું કરે તે શ્રાદ્ધકર્તાનું ફળ પ્રાપ્ત કરે છે.

Verse 59

तीर्थे युगादौ मन्वादौ श्राद्धं दत्तमथाक्षयं अश्वयुच्छुक्लनवमी द्वादशी कर्तिके तथा

તીર્થમાં, યુગના આરંભે અને મન્વંતરના આરંભે આપેલું શ્રાદ્ધ અક્ષય બને છે. તેમ જ આશ્વયુજ શુક્લ નવમી અને કાર્તિક શુક્લ દ્વાદશીએ કરેલું પણ અક્ષય બને છે.

Verse 60

तृतीया चैव माघस्य तथा भाद्रपदस्य च फाल्गुनस्याप्यमावास्या पौषयैकादशी तथा

માઘ માસની તૃતીયા, ભાદ્રપદની તૃતીયા, ફાલ્ગુનની અમાવાસ્યા તથા પુષ્ય-સંબંધિત એકાદશી (પૌષ્યૈકાદશી) પણ વ્રતરૂપે આચરણીય કહેવાય છે।

Verse 61

आषाढस्यापि दशमी माघमासस्य सप्तमी श्रावणे चाष्टमी कृष्णा तथाषाढे च पूर्णिमा

આષાઢ માસની દશમી, માઘ માસની સપ્તમી, શ્રાવણમાં કૃષ્ણપક્ષની અષ્ટમી તથા આષાઢની પૂર્ણિમા પણ પ્રશંસનીય ગણાય છે।

Verse 62

कर्तिकी फाल्गुनी तद्वज् ज्यैष्ठे पञ्चदशी सिता स्वायम्भुवाद्या मनवस्तेषामाद्याः किलाक्षयाः

કાર્તિકી અને ફાલ્ગુની (તિથિઓ) તથા જ્યેષ્ઠમાં શુક્લપક્ષની પંદરમી (પૂર્ણિમા) પણ વિધેય છે। ત્યારબાદ સ્વાયંભુવ વગેરે મનુઓનું વર્ણન થાય છે; તેમાંના પ્રારંભિક મનુઓ નિશ્ચયે અક્ષય કહેવાયા છે।

Verse 63

गया प्रयागो गङ्गा च कुरुक्षेत्रं च नर्मदा श्रीपर्वतः प्रभासश् च शालग्रामो वराणसी

ગયા, પ્રયાગ, ગંગા, કુરુક્ષેત્ર, નર્મદા, શ્રીપર્વત, પ્રભાસ, શાલગ્રામ અને વારાણસી—આ બધાં પુણ્ય તીર્થવિશેષ છે।

Verse 64

गोदावरी तेषु श्राद्धं स्त्रीपुरुषोत्तमादिषु

તે તીર્થોમાં ગોદાવરી પણ પ્રશંસનીય છે; તેમજ સ્ત્રીપુરુષોત્તમ વગેરે સ્થાનોમાં શ્રાદ્ધકર્મ કરવું વિશેષ ફળદાયક કહેવાયું છે।