
Narmadā-ādi-māhātmya (The Greatness of the Narmadā and Other Tīrthas)
આ તીર્થ-માહાત્મ્યમાં ભગવાન અગ્નિ નર્મદાને પરમ પાવની કહી સ્તુતિ કરે છે અને તેના અસંખ્ય તીર્થોની વ્યાપકતા તથા સમૃદ્ધિ વર્ણવે છે. ગંગાનું દર્શન માત્રે તત્કાળ શુદ્ધિ અને નર્મદાના જળ-સ્પર્શ/સ્નાનથી પાવનતા—આ તુલનાથી પુણ્યપ્રાપ્તિના ભિન્ન માર્ગો સ્પષ્ટ થાય છે. ત્યારબાદ અમરકંટક પ્રદેશમાં પર્વતની આસપાસનાં અનેક તીર્થો, શ્રીપર્વત અને કાવેરીના શુભ સંગમનું નિરૂપણ થાય છે. શ્રીપર્વતની પવિત્રતાની કારણકથા મુજબ ગૌરીએ ત્યાં તપ કર્યું, અધ્યાત્મનો વર મેળવ્યો અને સ્થળ તે નામે પ્રસિદ્ધ થયું. અંતે કહે છે કે અહીં દાન, તપ, જપ અને શ્રાદ્ધ કરવાથી અક્ષય ફળ મળે; આ તીર્થમાં મૃત્યુ થવાથી શિવલોકપ્રાપ્તિ થાય છે, અને હર-દેવીની સન્નિધિ તથા ક્રીડા અહીં વર્ણિત છે.
Verse 1
ं गुह्यमिति ख महाबलमिति क भूमिचण्डेश्वरमिति ग तथान्यथेति झ द्वयोर्मध्ये इति ख यद्वत् स्याद्भुक्तिमुक्तिदमिति ङ अथ त्रयोदशाधिकशततमो ऽध्यायः नर्मदादिमाहात्म्यम् अग्निर् उवाच नर्मदादिकमाहात्म्यं वक्ष्येहं नर्मदां परां सद्यः पुनाति गाङ्गेयं दर्शनाद्वारि नार्मदं
[પાઠાંતર નોંધો] ‘ગુહ્યમ્’ (ખ), ‘મહાબલમ્’ (ક), ‘ભૂમિ-ચંડેશ્વરમ્’ (ગ), ‘તથાન્યથા’ (ઝ), ‘દ્વયોર્મધ્યે’ (ખ), તથા ‘યદ્વત્ સ્યાત્—ભુક્તિમુક્તિદમ્’ (ઙ) —એવા પાઠભેદ છે। હવે ૧૧૩મો અધ્યાય—‘નર્મદા આદિનું માહાત્મ્ય’। અગ્નિ બોલ્યા: અહીં હું નર્મદા વગેરે તીર્થોનું માહાત્મ્ય કહું છું। નર્મદા પરમા છે; ગંગા દર્શનમાત્રથી તત્કાળ પવિત્ર કરે છે, અને નર્મદાનું જળ સ્પર્શ/સ્નાનથી શુદ્ધ કરે છે।
Verse 2
विस्तराद्योजनशतं योजनद्वयमायता षष्टिस्तीर्थसहस्राणि षष्टिकोट्यस् तथापराः
તેનો વિસ્તાર સો યોજન અને લંબાઈ બે યોજન છે; ત્યાં સાઠ હજાર તીર્થો છે, અને વધુમાં સાઠ કરોડ પણ છે।
Verse 3
पर्वतस्य समन्तात्तु तिष्ठन्त्यमरकण्टके कावेरीसङ्गमं पुण्यं श्रीपर्वतमतः शृणु
પર્વતની ચારે બાજુ તે અમરકંટકમાં સ્થિત છે. તેથી હવે શ્રીપર્વત તથા કાવેરીના પવિત્ર સંગમ વિષે સાંભળો।
Verse 4
गौरी श्रीरूपिणी तेपे तपस्तामब्रवीद्धरिः अवाप्स्यसि त्वमध्यात्म्यं नाम्ना श्रीपर्वतस्तव
શ્રીરૂપિણી ગૌરીએ તપ કર્યું. ત્યારે હરિએ તેને કહ્યું: “તું અધ્યાત્મસિદ્ધિ પ્રાપ્ત કરીશ, અને તારું નામ ‘શ્રીપર્વત’ થશે.”
Verse 5
समन्ताद्योजनशतं महापुण्यं भविष्यति अत्र दानन्तपो जप्यं श्राद्धं सर्वमथाक्षयं
ચારેય તરફ સો યોજન સુધી મહાપુણ્ય ઉત્પન્ન થાય છે. અહીં દાન, તપ, જપ અને શ્રાદ્ધ—બધું જ નિશ્ચયે અક્ષયફળદાયક બને છે.
Verse 6
नर्मदापरमिति झ निर्यान्त्यमरकण्टके इति झ तपस्तामब्रवीद्धर इति ग अत्र दानं तथा जप्यमिति झ सर्वमथाक्षरमिति ख , छ च मरणं शिवलोकाय सर्वदं तीर्थमुत्तमं हरो ऽत्र क्रीडते देव्या हिरण्यकशिपुस् तथा
અહીં પાઠ મળે છે—“નર્મદા પરમા” અને “અમરકંટકેથી ધન્યજન પ્રસ્થાન કરે છે।” અન્ય પાઠમાં—“હરે કહ્યું: તપ કર।” અહીં દાન તથા જપ કરવાં જોઈએ. આ ઉત્તમ તીર્થ સર્વદાયક છે; અહીં મરણ શિવલોક આપે છે. અહીં દેવી સાથે હર ક્રીડા કરે છે; હિરણ્યકશિપુ વિષે પણ એમ જ કહેવાય છે.
Verse 7
तपस्तप्त्वा बली चाभून्मुनयः सिद्धिमाप्नुवन्
તપ કરીને તેઓ બલવાન બન્યા; મુનિઓએ સિદ્ધિ પ્રાપ્ત કરી.
The chapter contrasts purification modes: the Gaṅgā purifies immediately by darśana (sight), while the Narmadā’s water is emphasized as purifying through contact/immersion.
Śrīparvata’s sanctity is grounded in Gaurī’s tapas and the boon of adhyātma bestowed by Hari, and the text further claims that rites performed in its sphere yield akṣaya (inexhaustible) results.
Dāna (charity), tapas (austerity), japa (recitation), and śrāddha rites are stated to produce inexhaustible merit when performed there.
The chapter states that death at this excellent tīrtha leads to Śivaloka (Śiva’s world), framing sacred geography as directly linked to liberation-oriented destiny.