Adhyaya 110
गङ्गामाहात्म्यं (The Greatness of the Gaṅgā)
તીર્થમાહાત્મ્યના પ્રવાહમાં ભગવાન અગ્નિ સામાન્ય યાત્રા-મહિમાથી આગળ વધીને ગંગાને પવિત્ર ભૂગોળની પરમ શુદ્ધિકારિણી તરીકે વિશેષ રીતે વર્ણવે છે. જ્યાં જ્યાં ગંગા વહે છે તે ભૂમિ સ્વયં પાવન બને છે—ભૂગોળ પણ ધર્મનું વાહન બને છે. ગંગાને જીવોની પરમ ‘ગતિ’ (આશ્રય/માર્ગ) કહી, સતત પૂજનથી તે પિતૃવંશ અને સંતાનવંશ—બંનેનો ઉદ્ધાર કરે છે એમ જણાવે છે. ગંગાદર્શન, સ્પર્શ, જલપાન અને સ્તુતિપાઠ જેવી સરળ ભક્તિ-વિધિઓ મહાફલદાયી છે, દીર્ઘ તપશ્ચર્યાથી પણ શ્રેષ્ઠ; એક માસ તટ પર ભક્તિપૂર્વક નિવાસ કરવો સર્વ યજ્ઞફળ સમાન ગણાયો છે. અસ્થિ-અવશેષ ગંગામાં જેટલા સમય રહે તેટલા સમય સ્વર્ગવાસ નિશ્ચિત—અંત્યેષ્ટિ-શ્રાદ્ધનું મહત્ત્વ દર્શાવાયું છે. અંતે કૃપાની સર્વસુલભતા દર્શાવી અંધ વગેરે અવરોધિત જન પણ ગંગાતીર્થથી દેવતુલ્ય બની ભુક્તિ અને મુક્તિ પ્રાપ્ત કરે છે એમ પ્રતિપાદિત છે.
Shlokas
Verse 1
इत्य् आग्नेये महापुराणे तीर्थयात्रा माहात्म्यं नाम नवाधिकशततमो ऽध्यायः अथ दशाधिकशततमो ऽध्यायः गङामाहात्म्यं अग्निर् उवाच गङामाहात्म्यमाख्यास्ये सेव्या सा भुक्तिमुक्तिदा येषां मध्ये याति गङ्गा ते देशा पावना वराः
આ રીતે અગ્નિ મહાપુરાણમાં ‘તીર્થયાત્રા-માહાત્મ્ય’ નામનો ૧૦૯મો અધ્યાય પૂર્ણ થયો. હવે ૧૧૦મો અધ્યાય ‘ગંગા-માહાત્મ્ય’ શરૂ થાય છે. અગ્નિ બોલ્યા—હું ગંગાની મહિમા કહું છું; તે સેવનીય છે અને ભોગ તથા મોક્ષ આપનારી છે. જેના દેશોના મધ્યથી ગંગા વહે છે તે દેશો શ્રેષ્ઠ અને પાવન છે।
Verse 2
ह अग्निर् उवाच माहात्म्यं सर्वतीर्थानामित्यादिः, नैमिषं परमन्तीर्थं भुक्तिमुक्तिप्रदायकं इत्य् आग्नेये महापुराणे तीर्थयात्रामाहात्म्यमित्यन्तः पाठो झ पुस्तके नास्ति गतिर्गङ्गा तु भूतानां गतिमन्वेषतांअप्_११०००२अब् सदा गङ्गा तारयते चोभौ वंशौ नित्यं हि सेविता
અગ્નિએ કહ્યું— “સર્વ તીર્થોના મહાત્મ્ય” વગેરે; “નૈમિષ પરમ તીર્થ છે, જે ભોગ અને મોક્ષ આપે છે” એમ. (આગ્નેય મહાપુરાણમાં ‘તીર્થયાત્રા-માહાત્મ્ય’ સુધીનો અંતિમ પાઠ ‘ઝ’ હસ્તપ્રતમાં નથી.) પરમ ગતિ શોધતા પ્રાણીઓ માટે ગંગા જ આશ્રય અને માર્ગ છે. નિત્ય સેવિત ગંગા પિતૃવંશ અને સંતાનવંશ—બન્નેનો—સદા ઉદ્ધાર કરે છે.
Verse 3
चान्द्रायणसहस्राच्च गङ्गाम्भःपानमुत्तमं गङां मासन्तु संसेव्य सर्वयज्ञफलं लभेत्
હજાર ચાન્દ્રાયણ પ્રાયશ્ચિત્તોથી પણ ગંગાજળનું પાન ઉત્તમ છે. એક માસ ભક્તિપૂર્વક ગંગાનું આશ્રય-સેવન કરનારને સર્વ યજ્ઞફળ પ્રાપ્ત થાય છે.
Verse 4
सकलाघहरी देवी स्वर्गलोकप्रदायिनी यावदस्थि च गङ्गायां तावत् स्वर्गे स तिष्ठति
દેવી ગંગા સર્વ પાપો હરણ કરનારી અને સ્વર્ગલોક આપનારી છે. જેટલો સમય કોઈના અસ્થિ-અવશેષ ગંગામાં રહે, તેટલો સમય તે સ્વર્ગમાં નિવાસ કરે છે.
Verse 5
अन्धादयस्तु तां सेव्य देवैर् गच्छन्ति तुल्यतां गङ्गातीर्थसमुद्भूतमृद्धारी सो ऽघहार्कवत्
અંધ વગેરે પણ દેવતાઓ દ્વારા માન્ય એવા તે ગંગાતીર્થની સેવા કરે તો દેવતાસમાન પદ પામે છે. ગંગાતીર્થથી ઉત્પન્ન આ તીર્થ સમૃદ્ધિ આપનારું અને પાપ હરણ કરનારું છે—સૂર્ય સમાન (અંધકાર નાશક).
Verse 6
दर्शनात् स्पर्शनात् पानात्तथा गङ्गेतिकीर्तनात् पुनाति पुण्यपुरुषान् शतशीथ सहस्रशः
ગંગાના દર્શનથી, સ્પર્શથી, જળપાનથી તથા ‘ગંગા’ નામનું કીર્તન-ઉચ્ચાર કરવાથી પણ તે પુણ્યપુરુષોને—સો સો, હજાર હજાર—વારંવાર પવિત્ર કરે છે.
Frequently Asked Questions
Darśana (seeing), sparśana (touching), pāna (drinking), and kīrtana (reciting/singing her praises) are explicitly listed as purifying acts.
It presents the Gaṅgā as both bhukti-mukti-dā (bestower of worldly enjoyment and liberation), where accessible devotional actions yield both material auspiciousness and ultimate spiritual release.
It states that the Gaṅgā, when continually worshipped, delivers both lines of ancestry—forefathers and descendants—highlighting intergenerational merit.
Yes. It notes that a concluding reading ending with “tīrtha-yātrā-māhātmyam” is not found in the ‘Jha’ manuscript, indicating a textual variant.