Adhyaya 112
Prayāga-māhātmya (Conclusion Notice)
આ વિભાગ અગ્નેય પુરાણના તીર્થ-પ્રકરણમાં પ્રયાગ-માહાત્મ્ય પૂર્ણ થયાનું સંક્રમણાત્મક સમાપન-સૂચન છે. પૂર્વવર્તી ઉપદેશને ઔપચારિક રીતે બંધ કરીને, પવિત્ર ભૂગોળને પ્રયોગાત્મક ધર્મ રૂપે શીખવવાની પુરાણિક પદ્ધતિ જાળવે છે—વિશિષ્ટ તીર્થો પુણ્ય, શુદ્ધિ અને સાંસારિક જીવનને મોક્ષાનુકૂળ ગોઠવવાના સાધન તરીકે દર્શાય છે. આ સમાપન અગ્નેય વિદ્યાની ક્રમબદ્ધ પ્રગતિ પણ સૂચવે છે—એક તીર્થના વિધિ-તત્ત્વ સ્વરૂપથી બીજા તીર્થ તરફ આગળ વધતાં ક્ષેત્રોનું સુસંગત નકશો રચાય છે, જે પુરાણના વિશ્વકોશીય હેતુઓ (કર્મકાંડ, પ્રતિમા-લક્ષણ, રાજધર્મ/શાસન અને સહાયક વિદ્યાઓ)ને પૂરક બને છે।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आग्नेये महापुराणे प्रयागमाहात्म्यं नाम एकादशाधिकशततमो ऽध्यायः अथ द्वादशाधिकशततमो ऽध्यायः वाराणसीमाहात्म्यम् अग्निर् उवाच वाराणसी परं तीर्थं गौर्यै प्राह महेश्वरः भुक्तिमुक्तिप्रदं पुण्यं वसतां गृणतां हरिं
આ રીતે આગ્નેય મહાપુરાણમાં ‘પ્રયાગ‑માહાત્મ્ય’ નામનો ૧૧૨મો અધ્યાય પૂર્ણ થયો. હવે ૧૧૩મો અધ્યાય ‘વારાણસી‑માહાત્મ્ય’ આરંભે છે. અગ્નિ બોલ્યા—વારાણસી પરમ તીર્થ છે; મહેશ્વરે આ વાત ગૌરીને કહી. તે પુણ્યસ્થાન ત્યાં વસનારને અને હરિનું સ્તવન કરનારને ભોગ તથા મોક્ષ બન્ને આપે છે।
Verse 2
रुद्र उवाच गौरीक्षेत्रं न मुक्तं वै अविमुक्तं ततः स्मृतं अन्नदानाद्दिवमिति ख , ग , घ , ङ , छ , ज च तीर्थं वानरकं परमिति ख , ग , घ , ङ च वाराणसीमिति ख , घ च वसतां शृणुतां हरिमिति ग , घ , ङ च जप्तं तप्तं दत्तममविमुक्ते विलाक्षयं
રુદ્રએ કહ્યું—આ ગૌરીનું પવિત્ર ક્ષેત્ર છે; તે ખરેખર ‘ન છોડાયેલું’ હોવાથી તેને ‘અવિમુક્ત’ કહેવાય છે. અન્નદાનથી સ્વર્ગપ્રાપ્તિ થાય છે. આ વાનરક નામનું પરમ તીર્થ છે અને તેને વારાણસી પણ કહે છે. ત્યાં વસનાર અને ત્યાં શ્રવણ કરનાર—બન્નેને હરિનું ફળ મળે છે. અવિમુક્તમાં કરેલું જપ, તપ અને દાન સર્વ અક્ષય બને છે.
Verse 3
अश्मना चरणौ हत्वा वसेत्काशीन्न हि त्यजेत् हरिश् चन्द्रं परं गुह्यं गुह्यमाम्नातकेश्वरं
પથ્થરથી કોઈના ચરણોને આઘાત કર્યો હોય તોય કાશીમાં જ વસવું અને તેને કદી ન છોડવી; કારણ કે ત્યાં હરિશ્ચન્દ્ર નામનું પરમ ગુહ્ય તીર્થ છે અને આમ્નાતકેશ્વરનું ગુહ્ય લિંગ પણ છે.
Verse 4
जप्येश्वरं परं गुह्यं गुह्यं श्रीपर्वतं तथा महालयं परं गुह्यं भृगुश् चण्डेश्वरं तथा
જપ્યેશ્વર—પરમ ગુહ્ય; તેમજ શ્રીપર્વત—ગુહ્ય પવિત્ર સ્થાન; મહાલય—પરમ ગુહ્ય; અને ભૃગુ તીર્થ તથા ચંડેશ્વર પણ।
Verse 5
केदारं परमं गुह्यमष्टौ सन्त्यविमुक्तके गुह्यानां परमं गुह्यमविमुक्तं परं मम
કેદાર પરમ ગુહ્ય છે; અવિમુક્તમાં આવા આઠ (ગુહ્ય રહસ્યો) છે. સર્વ ગુહ્યોમાં અવિમુક્ત જ પરમ ગુહ્ય—એ જ મારું પરમ ધામ છે.
Verse 6
द्वियोजनन्तु पूर्वं स्याद् योजनार्धं तदन्यथा वरणा च नदी चासीत् तयोर्मध्ये वाराणसी
પૂર્વ તરફ તેનો વિસ્તાર બે યોજન છે; બીજી તરફ દોઢ યોજન છે. વરણા અને અસી—આ બે નદીઓ છે; આ બન્નેની વચ્ચે વારાણસી સ્થિત છે.
Verse 7
अत्र स्नानं जपो होमो मरणं देवपूजनं श्राद्धं दानं निवासश् च यद्यत् स्याद्भुक्तिमुक्तिदं
અહીં જે કંઈ થાય—સ્નાન, જપ, હોમ, મરણ સુધી, દેવપૂજન, શ્રાદ્ધ, દાન અને નિવાસ—તે સર્વ ભોગ તથા મોક્ષ આપનાર બને છે।
Frequently Asked Questions
Purāṇas often preserve transmission markers that close one adhyāya and cue the next; here it signals a curated sequence of tīrthas within the Bhuvanakośa–Tīrtha-māhātmya framework.
It reinforces modular organization—each tīrtha is treated as a discrete knowledge-unit, enabling systematic traversal of sacred geography alongside the Purāṇa’s other vidyās.