Adhyaya 111

Verse 1

इत्य् आग्नेये महापुराणे गङ्गामाहात्म्यं नाम दशाधिकशततमो ऽध्यायः अथ एकादशाधिकशततमो ऽध्यायः प्रयागमाहात्म्यं अग्निर् उवाच वक्ष्ये प्रयागमाहात्म्यं भुक्तिमुक्तिप्रदं परं प्रयागे ब्रह्मविष्ण्वाद्या देव मुनिवराः स्थिताः

આ રીતે અગ્નિ મહાપુરાણમાં ‘ગંગામાહાત્મ્ય’ નામનો એકસો દસમો અધ્યાય પૂર્ણ થયો. હવે એકસો અગિયારમો અધ્યાય ‘પ્રયાગમાહાત્મ્ય’ આરંભે છે. અગ્નિ બોલ્યા—હું પ્રયાગનું પરમ મહાત્મ્ય કહું છું, જે ભોગ અને મોક્ષ બંને આપે છે. પ્રયાગમાં બ્રહ્મા, વિષ્ણુ વગેરે દેવો તથા શ્રેષ્ઠ મુનિઓ નિવાસ કરે છે.

Verse 2

च गङ्गातीरसमुद्भूतमृद्धारो सो ऽघहार्कवदिति ख , ग , झ च गङ्गातीरसमुद्भूतमृदं मूर्धा विभर्ति यः विभर्ति रूपं सोर्कस्य तमोनाशाय केवलमिति ङ भक्तिमुक्तिफलप्रदमिति ग भुक्तिमुक्तिप्रदायकमिति झ सरितः सागराः सिद्धा गन्धर्वसराप्सस् तथा तत्र त्रीण्यग्निकुण्डानि तेषां मध्ये तु जाह्नवी

જે ગંગાતીરથી ઉત્પન્ન થયેલી માટી ધારણ કરે છે, તે સૂર્ય સમાન પાપહર બને છે. જે ગંગાતીરજ માટી મસ્તક પર વહન કરે છે, તે અજ્ઞાન-અંધકારના નાશ માટે સૂર્યતુલ્ય તેજ ધારણ કરે છે. તે ભક્તિ અને મોક્ષનું ફળ આપે છે તથા ભોગ અને મોક્ષ બંને પ્રદાન કરે છે. ત્યાં નદીઓ અને સાગરો પવિત્ર ગણાય છે; સિદ્ધો, ગંધર્વો અને અપ્સરાઓ પણ. ત્યાં ત્રણ અગ્નિકુંડ છે અને તેમના મધ્યમાં જાહ્નવી (ગંગા) છે.

Verse 3

वेगेन समतिक्रान्ता सर्वतीर्थतिरस्कृता तपनस्य सुता तत्र त्रिषु लोकेषु विश्रुता

વેગથી સર્વને વટાવી અને સર્વ તીર્થોને ઢાંકી દેતી તપનાની પુત્રી ત્યાં છે—જે ત્રિલોકમાં પ્રસિદ્ધ છે.

Verse 4

गङ्गायमुनयोर्मध्यं पृथिव्या जघनं स्मृतं प्रयागं जघनस्यान्तरुपस्थमृषयो विदुः

ગંગા અને યમુના વચ્ચેનો પ્રદેશ પૃથ્વીનું ‘જઘન’ (કટિ-પ્રદેશ) કહેવાય છે; અને ઋષિઓ પ્રયાગને તે જઘનનું આંતરિક ‘ઉપસ્થ’ (મધ્ય શ્રોણિ-પ્રદેશ) તરીકે જાણે છે.

Verse 5

प्रयागं सप्रतिष्ठानम् कम्बलाश्वतरावुभौ तीर्थं भोगवती चैव वेदी प्रोक्ता प्रजापतेः

પ્રયાગ (પ્રતિષ્ઠાન સહિત), કમ્બલા અને અશ્વતર—આ બંને તીર્થ, તેમજ ભોગવતી તીર્થ—આ બધાં પ્રજાપતિની વેદી (યજ્ઞવેદી) તરીકે કહ્યાં છે.

Verse 6

तत्र वेदाश् च यज्ञाश् च मूर्तिमन्तः प्रयागके स्तवनादस्य तीर्थस्य नामसङ्किर्तनादपि

ત્યાં પ્રયાગમાં વેદો અને યજ્ઞો જાણે મૂર્તિમાન બનીને સ્થિત છે. આ તીર્થની સ્તુતિ કરવાથી અને માત્ર તેના નામનું સંકીર્તન કરવાથી પણ મહાપુણ્ય પ્રાપ્ત થાય છે.

Verse 7

मृत्तिकालम्भनाद्वापि सर्वपापैः प्रमुच्यते प्रयागे सङ्गते दानं श्राद्धं जप्यादि चाक्षयं

પવિત્ર માટીનો લેપ કરવાથી અથવા તેનો આશ્રય લેવાથી પણ સર્વ પાપોથી મુક્તિ મળે છે. પ્રયાગના સંગમે દાન, શ્રાદ્ધ, જપ વગેરેનું ફળ અક્ષય બને છે.

Verse 8

न देववचनाद्विप्र न लोकवचनादपि मतिरुत्क्रमणीयान्ते प्रयागे मरणं प्रति

હે વિપ્ર! દેવોના વચનથી પણ નહીં અને લોકોના વચનથી પણ નહીં—જીવનના અંતે પ્રયાગમાં મરણ પામવાનો જે દૃઢ સંકલ્પ હોય, તે ફેરવી શકાય તેમ નથી.

Verse 9

दशतीर्थसहस्राणि षष्टिकोट्यस् तथापराः तेषां सान्निध्यमत्रैव प्रयागं परमन्ततः

દસ હજાર તીર્થો અને તેમજ અન્ય સાઠ કરોડ—તે બધાનું સાન્નિધ્ય અહીં જ છે; તેથી પ્રયાગ પરમ અર્થમાં સર્વોચ્ચ છે.

Verse 10

वासुकेर्भोगवत्यत्र हंसप्रपतनं परं गवां कोटिप्रदानाद्यत् त्र्यहं स्नानस्य तत्फलं

અહીં વાસુકીની ભોગવતીમાં ‘હંસ-પ્રપતન’ નામનું પરમ તીર્થ પ્રશંસિત છે. ત્યાં ત્રણ દિવસ સ્નાન કરવાનું ફળ, ગાયોનું એક કરોડ દાન વગેરે દાનફળ સમાન ગણાય છે.

Verse 11

प्रयागे माघमासे तु एवमाहुर्मनीषिणः गङायमुनयोर्मध्ये इति ख सरितः सागरा इत्य् आदिः, उपस्थमृषयो विदुरित्यन्तः पाठो ग पुस्तके नास्ति श्रवणादस्येति ख , ग , घ , ङ , ज च श्राद्धद्रव्यादि चाक्षयमिति घ त्र्यहं स्नातस्येति घ सर्वत्र सुलभा गङ्गा त्रिषु स्थानेषु दुर्लभा

મનીષીઓ કહે છે—માઘ માસે પ્રયાગમાં ગંગા‑યમુનાના સંગમે ગંગા સર્વત્ર સુલભ છે, પરંતુ ત્રણ સ્થાનોમાં તે વિશેષ રીતે દુર્લભ અને પરમ પાવન ફળદાયિની ગણાય છે।

Verse 12

गङाद्वारे प्रयागे च गङ्गासागरसङ्गमे अत्र दानाद्दिवं याति राजेन्द्रो जायते ऽत्र च

ગંગાદ્વાર (હરિદ્વાર), પ્રયાગ અને ગંગાસાગર‑સંગમમાં અહીં દાન કરવાથી સ્વર્ગપ્રાપ્તિ થાય છે; અને અહીં જ રાજાઓમાં રાજા તરીકે જન્મ પણ થાય છે।

Verse 13

वटमूले सङ्गमादौ मृतो विष्णुपुरीं व्रजेत् उर्वशीपुलिनं रम्यं तीर्थं सन्ध्यावतस् तथा

સંગમના આરંભે વડના મૂળ પાસે જે મરે, તે વિષ્ણુપુરીને પામે. તેમ જ ઉર્વશીનું રમ્ય તટ સંધ્યાવંદન કરનારાઓ માટે તીર્થ છે।

Verse 14

कोटीतीर्थञ्चाश्वमेधं गङ्गायमुनमुत्तमं मानसं रजसा हीनं तीर्थं वासरकं परं

કોટિતીર્થ, અશ્વમેધ‑તીર્થ, ગંગા‑યમુનાનો ઉત્તમ સંગમ, રજદોષરહિત માનસ‑તીર્થ તથા પરમ વાસરક‑તીર્થ—આ બધાં મુખ્ય તીર્થો તરીકે પ્રખ્યાત છે।