Adhyaya 119

Verse 1

इत्य् आग्नेये महापुराणे भारतवर्षं नामाष्टादशाधिकशततमो ऽध्यायः अथैकोनविंशत्यधिकशततमो ऽध्यायः महाद्वीपादि अग्निर् उवाच लक्षयोजनविस्तारं जम्बूद्वीपं समावृतम् शक्तिमानृक्षपर्वत इति घ , छ च शुक्तिमानृक्षपर्वत इति ज नव भेदा भवन्त्यस्येति झ शक्तिमत इति ख , ग , घ , झ च लक्ष्ययोजनमनेन क्षीरोदेन समन्ततः

આ રીતે આગ્નેય મહાપુરાણમાં ‘ભારતવર્ષ’ નામનો ૧૧૮મો અધ્યાય પૂર્ણ થયો. હવે ‘મહાદ્વીપાદિ’ વિષયક ૧૧૯મો અધ્યાય આરંભે છે. અગ્નિ બોલ્યા—જંબૂદ્વીપનો વિસ્તાર એક લાખ યોજન છે અને તે સર્વ તરફથી આવૃત છે. (પાઠભેદ: શક્તિમાન/શુક્તિમાન ઋક્ષપર્વત અથવા શક્તિમત।) તેના નવ વિભાગો છે. તેની ચારે બાજુ એક લાખ યોજન સુધી વિસ્તરેલો ક્ષીરોદ સમુદ્ર છે.

Verse 2

संवेष्ट्य क्षारमुदधिं प्लक्षद्वीपस् तथा स्थितः सप्त मेधातिथेः पुत्राः प्लक्षद्वीपेश्वरास् तथा

ક્ષારસમુદ્રથી ઘેરાયેલો પ્લક્ષદ્વીપ ત્યાં સ્થિત છે; અને મેધાતિથિના સાત પુત્રો પણ પ્લક્ષદ્વીપના અધિપતિ રાજાઓ છે.

Verse 3

स्याच्छान्तभयः शिशिरः सुखोदय इतः परः आनन्दश् च शिवः क्षेमो ध्रुवस्तन्नामवर्षकं

‘ભય-શમક’, ‘શીતળ’, ‘સુખોદય-કર્તા’, ‘સર્વાતીત’, ‘આનંદ’, ‘શિવ (મંગલ)’, ‘ક્ષેમ (કલ્યાણ)’, અને ‘ધ્રુવ (અચલ)’—આ તેના નામ-પ્રદ વિશેષણો છે.

Verse 4

मर्यादाशैलो गोमेधश् चन्द्रो नारददुन्द्भी सोमकः सुमनाः शैलो वैभ्राजास्तज्जनाः शुभाः

મર્યાદાશૈલ, ગોમેધ, ચન્દ્ર, નારદ-દુન્દુભી, સોમક, સુમના અને વૈભ્રાજ પર્વત—તથા ત્યાં વસતા શુભ જન—એમ જણાવાયું છે.

Verse 5

नद्यः प्रधानाः सप्तात्र प्लक्षाच्छाकान्तिकेषु च जीवनं पञ्चसास्रं धर्मो वर्णाश्रमात्मकः

અહીં સાત મુખ્ય નદીઓ છે; અને પ્લક્ષ તથા શાક પ્રદેશોમાં પણ આયુષ્ય પાંચ હજાર વર્ષ છે, તથા ધર્મ વર્ણ-આશ્રમ-વ્યવસ્થા મુજબ છે.

Verse 6

आर्यकाः कुरवश् चैव विविंशा भाविनश् च ते विप्राद्यास्तैश् च सोमो ऽर्च्यो द्विलक्षश्चाब्धिलक्षकः

આર્યક, કુરુ, વિવિંશ અને ભાવિન—બ્રાહ્મણ આદિ વર્ણો સહિત—આ સૌ દ્વારા સોમનું અર્ચન કરવું જોઈએ; તેનું ફળ બે લાખ અને ‘અબ્ધિ-લક્ષ’ (અપરિમિત) પુણ્ય છે.

Verse 7

मानेनेक्षुरसोदेन वृतो द्विगुणशाल्मलः वपुष्मतः सप्त पुत्राः शाल्मलेशास् तथाभवन्

ઇક્ષુરસ-જળ (ગોળરસ સમાન) ની પરિખાથી ઘેરાયેલો ‘દ્વિગુણ-શાલ્મલ’ નામનો દ્વીપ હતો. વપુષ્મતમાંથી સાત પુત્રો જન્મ્યા અને તેઓ જ શાલ્મલના અધિપતિ બન્યા.

Verse 8

श्वेतो ऽथ हरितश् चैव जीमूतो लोहितः क्रमात् वैद्युतो मानसश् चैव सुप्रभो नाम वर्षकः

ક્રમ મુજબ ‘વર્ષક’ (વર્ષા કરાવનાર)નાં નામ—શ્વેત, હરિત, જીમૂત, લોહિત, વૈદ્યૂત, માનસ અને સુપ્રભ; એ જ વર્ષણકર્તા ગણાય છે.

Verse 9

द्विगुणो द्विगुणेनैव सुरोदेन समावृतः कुमुदश्चानलश् चैव तृतीयस्तु वलाहकः

પછીનો પ્રદેશ પૂર્વવર્તીથી દ્વિગુણ છે અને ફરી દ્વિગુણિત છે; તે ‘સુરોદ’ નામના સમુદ્રથી ઘેરાયેલો છે. ત્યાં કુમુદ અને અનલ, અને ત્રીજો વલાહક છે.

Verse 10

द्रोणः कंको ऽथ महिषः ककुद्मान् सप्त निम्नगाः कपिलाश्चारुणाः पीताः कृष्णाःस्युर्ब्राह्मणादयः

દ્રોણ, કંક, મહિષ અને કકુદ્માન—આ નામો છે. સાત ‘નિમ્નગા’ (નીચાણવાળી નદી-ધારાઓ) છે. બ્રાહ્મણાદિ ચાર વર્ણોને ક્રમે કપિલ, ચારુણ, પીત અને કૃષ્ણ તરીકે વર્ણવ્યા છે.

Verse 11

वायुरूपं यजन्ति स्म सुरोदेनायमावृतः द्वीपस् तथा स्मृत इति झ वर्णाश्रमात्मज इति ख , घ , ज च कुमुदश्चोन्नतश् चैवेति ख , ग , घ , ङ च कर्को ऽथेति क सुरोदेन समावृत इति घ ज्योतिष्मतः कुशेशाः स्युरुद्गिजो धेनुमान् सुतः

તેઓ વાયુરૂપ દેવતાનું યજન કરે છે. આ દ્વીપ ‘સુરોદ’ નામના સમુદ્રથી ઘેરાયેલો છે—એવું સ્મરણ છે. કેટલાક પાઠોમાં—“વર્ણાશ્રમ તેનો પુત્ર છે”; અન્યત્ર—“કુમુદ અને ઉન્નત”; અને ક્યાંક—“કર્ક” નામ પણ કહેવાયું છે. જ્યોતિષ્મતમાંથી કુશેશ જન્મે છે; ધેનુમાનનો પુત્ર ઉદ્ગિ છે.

Verse 12

द्वैरथो लंवनो धैर्यः कपिलश् च प्रभाकरः विप्राद्या दधिमुख्यास्तु ब्रह्मरूपं यजन्ति ते

દ્વૈરથ, લંવન, ધૈર્ય, કપિલ અને પ્રભાકર; તેમજ વિપ્રાદિ વર્ગો, દધિમુખથી આરંભ કરનાર—આ બધા બ્રહ્મરૂપનું યજન/પૂજન કરે છે.

Verse 13

विद्रुमो हेमशैलश् च द्युतिमान् पुष्पवांस् तथा कुशेशयो हरिः शैलो वर्षार्थं मन्दराचलः

વિદ્રુમ અને હેમશૈલ; દ્યુતિમાન અને પુષ્પવાન; કુશેશય અને હરિ—આ પર્વતો છે; તેમજ વર્ષા માટે મન્દરાચલ (પૂજ્ય) છે.

Verse 14

वेष्टितो ऽयं घृतोदेन क्रौञ्चद्वीपेन सो ऽप्यथ क्रौञ्चेश्वराः द्युतिमतः पुत्रास्तन्नामवर्षकाः

આ (શાકદ્વીપ) ઘૃત-સમુદ્રથી ઘેરાયેલો છે; ત્યારબાદ ક્રૌંચદ્વીપ આવે છે. ક્રૌંચના અધિપતિ દ્યુતિમાનના પુત્રો છે, અને ત્યાંના વર્ષ (પ્રદેશ) તેમના નામે ઓળખાય છે.

Verse 15

कुशलो मनोनुगश्चोष्णः प्रधानो ऽथान्धकारकः मुनिश् च दुन्दुभिः सप्त सप्त शैलाश् च निम्नगाः

કુશલ, મનોઅનુગ, ઉષ્ણ, પ્રધાન અને અંધકારક; તેમજ મુનિ અને દુન્દુભિ—આ સાત છે; અને (ત્યાં) સાત પર્વતો તથા સાત નદીઓ છે.

Verse 16

क्रौञ्चश् च वाम्नश् चैव तृतीयश्चान्धकारकः देववृत् पुण्डरीकश् च दुन्दुभिर्द्विगुणो मिथः

‘ક્રૌંચ’ અને ‘વામ્ન’ (નરક) છે; ત્રીજું ‘અંધકારક’ છે. તેમજ ‘દેવવૃત્’, ‘પુંડરીક’ અને ‘દુન્દુભિ’—આ પરસ્પર દ્વિગુણ/યુગ્મરૂપે ગણાય છે.

Verse 17

द्वीपा द्वीपेषु ये शैला यथा द्वीपानि ते तथा पुष्कराः पुष्कला धन्यास्तीर्था विप्रादयो हरिम्

દ્વીપોમાં દ્વીપો અને તે દ્વીપોમાં આવેલા પર્વતો પણ જેમ દ્વીપો તેમ જ ક્રમથી ગોઠવાયેલા છે. પુષ્કરો બહુ સમૃદ્ધ અને ધન્ય છે; અને તીર્થસ્થાનો બ્રાહ્મણ આદિ સાથે હરિ (વિષ્ણુ)ની ભક્તિ કરે છે.

Verse 18

यजन्ति क्रौञ्चद्वीपस्तु दधिमण्डोदकावृतः संवृतः शाकद्वीपेन हव्याच्छाकेश्वराः सुताः

ક્રૌંચદ્વીપમાં યજ્ઞ-ઉપાસના થાય છે. તે દ્વીપ દધિમંડ (છાશ/દહીંનું જળ)ના સમુદ્રથી ઘેરાયેલો છે અને આગળ શાકદ્વીપથી પણ આવૃત છે. ત્યાં હવ્યના પુત્રો ‘શાકેશ્વર’ નામે પ્રસિદ્ધ (શાસક વંશ) છે.

Verse 19

जलदश् च कुमारश् च सुकुमारो मणीवकः कुशोत्तरथो मोदाकी द्रुमस्तन्नामवर्षकाः

જલદ, કુમાર, સુકુમાર, મણીવક, કુશોત્તરથ, મોદાકી અને દ્રુમ—આ વર્ષો (પ્રદેશ/વિભાગ)નાં નામો છે.

Verse 20

उदयाख्यो जलधरो रैवतः श्यामकोद्रकौ आम्विकेयस् तथा रम्यः केशरी सप्त निम्नगाः

ઉદયાખ્ય, જલધર, રૈવત, શ્યામક, ઓદ્રક, આમ્બિકેય તથા રમ્ય અને કેશરી—આ સાત નદીઓ (નિમ્નગા) છે.

Verse 21

रुद्राभ इति क विक्रम इति ख , छ च कुशल इत्य् आदिः, निम्नगा इत्य् अन्तः पाठो झ पुस्तके नास्ति तृतीयश्चानुकारक इति घ , झ च पुष्कलावत्यां तीर्था इति घ मगा मगधमनस्या मन्दगाश् च द्विजातयः यजन्ति सूर्यरूपं तु शाकः क्षीराब्धिना वृतः

મગ, મગધ-મનસ્ય અને મન્દગ—આ દ્વિજ સમુદાયો સૂર્યના પ્રકટ સ્વરૂપની ઉપાસના કરે છે; અને શાક (શાકદ્વીપ/શાકદેશ) ક્ષીર-સમુદ્રથી ઘેરાયેલો છે.

Verse 22

पुष्करेणावृतः सो ऽपि द्वौ पुत्रौ सवनस्य च मसावीतो धातकिश् च वर्षे द्वे नामचिह्निते

તે પણ પુષ્કર-દ્વીપથી આવૃત હતો. સવનના બે પુત્ર—મસાવીતા અને ધાતકી—હતા; અને તેમના નામે બે વર્ષ (પ્રદેશો) નામાંકિત થયા.

Verse 23

एको ऽद्रिर्मानसाख्यो ऽत्र मध्यतो वलयाकृतिः योजनानां सहस्राणि विस्तारोच्छ्रायतः समः

અહીં ‘માનસા’ નામનો એક જ પર્વત છે; તે મધ્યમાં વલયાકાર સ્થિત છે. તેની પહોળાઈ અને ઊંચાઈ સમાન—બંને એક હજાર યોજન.

Verse 24

जीवनं दशसाहस्रं सुरैर् ब्रह्मात्र पूज्यते स्वादूदकेनोदधिना वेष्टितो द्वीपमानतः

તે પ્રદેશમાં આયુષ્ય દસ હજાર વર્ષ સુધી રહે છે; ત્યાં દેવતાઓ બ્રહ્માની પૂજા કરે છે. તે દ્વીપ પોતાના પરિમાણ મુજબ મીઠા જળના સમુદ્રથી ઘેરાયેલો છે.

Verse 25

ऊनातिरिक्तता चापां समुद्रेषु न जायते उदयास्तमनेष्विन्दोः पक्षयोः शुक्लकृष्णयोः

સમુદ્રોના જળમાં ન તો ઓછાપણું થાય છે ન તો વધારાપણું; ચંદ્રના ઉદય-અસ્ત સમયે પણ, શુક્લ અને કૃષ્ણ—બન્ને પક્ષોમાં.

Verse 26

दशोत्तराणि पञ्चैव अङ्गुलानां शतानि वै अपां वृद्धिक्षयौ दृष्टौ सामुद्रीणां महामुने

હે મહામુને! સમુદ્રજળનો વધારો-ઘટાડો પાંચસો દસ અંગુલ (આંગળી-માપ) જેટલો દેખાયો છે.

Verse 27

स्वादूदका बहुगुणा भूर्हैमी जन्तुवर्जिता लोकालोकस्ततः शैलो योजनायुतविस्तृतः

ત્યાં સ્વાદૂદકા નામની ભૂમિ છે, જે અનેક ઉત્તમ ગુણોથી સમૃદ્ધ છે; તેની ધરતી સુવર્ણમય અને જીવજંતુવિહિન છે. તેના પરે લોકાલોક પર્વત છે, જે દસ હજાર યોજન જેટલો વિસ્તૃત છે.

Verse 28

लोकालोकस्तु तमसावृतो ऽथाण्डकटाहतः भूमिः साण्डकटाहेन पञ्चाशत्कोटिविस्तरा

લોકાલોક પર્વત અંધકારથી આવૃત છે; તેના પરે અંડ-કટાહ, એટલે બ્રહ્માંડનું આવરણ છે. પૃથ્વી તે અંડ-કટાહ સહિત પચાસ કરોડ (યોજન) વિસ્તૃત કહેવાય છે.