Sarvasara Upanishad in Assamese

Various Rishis

Verse 1

कथं बन्धः कथं मोक्षः का विद्या काऽविद्येति। जाग्रत्स्वप्नसुषुप्तितुरीयं च कथम्। अन्नमयप्राणमयमनोमयविज्ञानमयानन्दमयकोशाः कथम्। कर्ता जीवः पञ्चवर्गः क्षेत्रज्ञः साक्षी कूटस्थोऽन्तर्यामी कथम्। प्रत्यगात्...

বন্ধন কেনেকৈ? মোক্ষ কেনেকৈ? বিদ্যা কি আৰু অবিদ্যা কি? আৰু জাগ্ৰত, স্বপ্ন, সুষুপ্তি আৰু তুৰীয়—এই চাৰি অৱস্থা কেনেকৈ (বুজিব)? অন্নময়, প্ৰাণময়, মনোময়, বিজ্ঞানময় আৰু আনন্দময়—এই পঞ্চকোষ কেনেকৈ? কৰ্তা, জীৱ, পঞ্চবৰ্গ, ক্ষেত্ৰজ্ঞ, সাক্ষী, কূটস্থ আৰু অন্তৰ্যামী—ইহঁত কেনেকৈ (বিচাৰ্য)? প্ৰত্যগাত্মা, পৰমাত্মা আৰু মায়া—ইহঁত কেনেকৈ (অৱগত হ’ব)?

Bandha–mokṣa viveka; avidyā–vidyā; avasthā-traya/turīya; pañca-kośa; sākṣī–kūṭastha–antaryāmin; māyā

Read verse →

Verse 2

आत्मेश्वरजीवः अनात्मनां देहादीनामात्मत्वेनाभिमन्यते सोऽभिमान आत्मनो बन्धः। तन्निवृत्तिर्मोक्षः॥२॥

আত্মা—ঈশ্বৰ-ৰূপে আৰু জীৱ-ৰূপে—দেহ আদি অনাত্ম বস্তুসমূহক আত্মা বুলি অভিমান কৰে; সেই অভিমানেই আত্মাৰ বন্ধন। তাৰ নিবৃত্তিয়েই মোক্ষ।

Avidyā/adhyāsa (misidentification) as bandha; mokṣa as nivṛtti (sublation)

Read verse →

Verse 3

या तदभिमानं कारयति सा अविद्या। सोऽभिमानो यया निवर्तते सा विद्या॥३॥

যি সেই অভিমান কৰায়, সেয়াই অবিদ্যা। যাৰ দ্বাৰা সেই অভিমান নিবৃত্ত হয়, সেয়াই বিদ্যা।

Avidyā vs vidyā; causal account of abhimāna and its cessation

Read verse →

Verse 4

मन आदिचतुर्दशकरणैः पुष्कलैरादित्याद्यनुगृहीतैः शब्दादीन् विषयान् स्थूलान् यदोपलभते तदात्मनो जागरणम्। तद्वासनासहितैश्चतुर्दशकरणैः शब्दाद्यभावेऽपि वासनामयाञ्छब्दादीन् यदोपलभते तदात्मनः स्वप्नम्। चतुर्दश...

যেতিয়া মন চতুৰ্দশ কৰণ (ইন্দ্ৰিয় আৰু অন্তঃকৰণ) সহ, সূৰ্য্যাদি দেৱতাৰ অনুগ্ৰহে পুষ্ট হৈ, শব্দ আদি স্থূল বিষয়সমূহ গ্ৰহণ কৰে, তেতিয়া সেয়া আত্মাৰ জাগ্ৰত অৱস্থা। যেতিয়া সেই একে চতুৰ্দশ কৰণ বাসনাসহ, বাহ্য শব্দ আদি নথকাৰ সত্ত্বেও বাসনাময় শব্দ আদি অনুভৱ কৰে, তেতিয়া সেয়া আত্মাৰ স্বপ্ন। যেতিয়া পৰমাত্মাৰ পৰা পৃথক বিশেষ-বিজ্ঞানৰ অভাৱত চতুৰ্দশ-কৰণসমষ্টি শব্দ আদি গ্ৰহণ নকৰে, তেতিয়া সেয়া আত্মাৰ সুষুপ্তি। তিনিও অৱস্থাৰ ভাব-অভাবৰ সাক্ষী, স্বভাৱবিকাৰহীন আৰু নিৰন্তৰ চৈতন্য যেতিয়া প্ৰকাশ পায়, তেতিয়া তাক ‘তুৰীয়’ চৈতন্য বুলি কোৱা হয়॥৪॥

Avasthā-traya (three states) and Turīya as sākṣī-caitanya (witness-consciousness)

Read verse →

Verse 5

अन्नकार्याणां कोशानां समूहोऽन्नमयः कोश उच्यते। प्राणादिचतुर्दशवायुभेदा अन्नमयकोशे यदा वर्तन्ते तदा प्राणमयः कोश इत्युच्यते। एतत्कोशद्वयसंसक्तं मन आदिचतुर्दशकरणैरात्मा शब्दादिविषयसङ्कल्पादीन् धर्मान् य...

অন্নৰ কাৰ্য্যস্বৰূপ কোশসমূহৰ সমষ্টিক ‘অন্নময় কোশ’ বুলি কোৱা হয়। যেতিয়া প্ৰাণ আদি পৰা আৰম্ভ হোৱা চতুৰ্দশ প্ৰকাৰ বায়ুভেদ অন্নময় কোশত প্ৰবৃত্ত হয়, তেতিয়া তাক ‘প্ৰাণময় কোশ’ বুলি কোৱা হয়। এই দুয়ো কোশৰ সৈতে সংযুক্ত আত্মা, মন আদি চতুৰ্দশ কৰণৰ দ্বাৰা, শব্দ আদি বিষয়সম্বন্ধে সংকল্প আদি ধৰ্ম সম্পাদন কৰিলে তাক ‘মনোময় কোশ’ বুলি কোৱা হয়। এই তিনিও কোশৰ সৈতে সংযুক্ত হৈ, তাত অৱস্থিত বিশেষজ্ঞ যেতিয়া প্ৰকাশ পায়, তেতিয়া তাক ‘বিজ্ঞানময় কোশ’ বুলি কোৱা হয়। এই চাৰিও কোশৰ সৈতে সংযুক্ত হৈ, নিজৰ কাৰণ-অজ্ঞানত, বটবীজত বৃক্ষ থকাৰ দৰে যেতিয়া অৱস্থিত থাকে, তেতিয়া তাক ‘আনন্দময় কোশ’ বুলি কোৱা হয়॥৫॥

Pañca-kośa (five sheaths) analysis and causal ignorance (kāraṇa-ajñāna)

Read verse →

Verse 6

सुखदुःखबुद्ध्या श्रेयोऽन्तः कर्ता यदा तदा इष्टविषये बुद्धिः सुखबुद्धिरनिष्टविषये बुद्धिर्दुःखबुद्धिः। शब्दस्पर्शरूपरसगन्धाः सुखदुःखहेतवः। पुण्यपापकर्मानुसारी भूत्वा प्राप्तशरीरसंयोगमप्राप्तशरीरसंयोगमि...

সুখ-দুঃখবুদ্ধিৰ দ্বাৰা যেতিয়া শ্ৰেয়সৰ প্ৰতি অন্তৰত কৰ্তৃত্ববোধ উদয় হয়, তেতিয়া ইষ্ট বিষয়ত বুদ্ধি ‘সুখবুদ্ধি’ আৰু অনিষ্ট বিষয়ত বুদ্ধি ‘দুঃখবুদ্ধি’ হয়। শব্দ, স্পৰ্শ, ৰূপ, ৰস, গন্ধ—এইসমূহ সুখ-দুঃখৰ হেতু। পুণ্য-পাপকর্ম অনুসৰণ কৰি, প্ৰাপ্ত শৰীৰৰ সৈতে সংযোগ আৰু অপ্ৰাপ্ত শৰীৰৰ সৈতে সংযোগ যেন কৰে বুলি যেতিয়া দেখা যায়, তেতিয়া তাক ‘উপহিত জীৱ’ (উপাধিবদ্ধ জীৱ) বুলি কোৱা হয়॥৬॥

Jīva as upahita (conditioned) by upādhis; karma (puṇya/pāpa) and sukha-duḥkha through sense-objects

Read verse →

Verse 7

मन आदिश्च प्राणादिश्चेच्छादिश्च सत्त्वादिश्च पुण्यादिश्चैते पञ्चवर्गा इति। एतेषां पञ्चवर्गाणां धर्मीभूतात्मा ज्ञानादृते न विनश्यति। आत्मसन्निधौ नित्यत्वेन प्रतीयमान आत्मोपाधिर्यस्तल्लिङ्गशरीरं हृद्ग्र...

‘মন আদি, প্ৰাণ আদি, ইচ্ছা আদি, সত্ত্ব আদি, পুণ্য আদি’—এইবোৰক পাঁচটা বৰ্গ বুলি কোৱা হয়। এই পাঁচ বৰ্গৰ ধৰ্মীভূত আধাৰ-স্বৰূপ আত্মা জ্ঞানৰ বাহিৰে বিনাশ নহয়। আত্মাৰ সন্নিধিত নিত্য বুলি প্ৰত্যয় হোৱা যি আত্মোপাধি, তাক লিঙ্গশৰীৰ (সূক্ষ্ম শৰীৰ) আৰু হৃদ্গ্ৰন্থি বুলিও কোৱা হয়॥৭॥

Liṅga-śarīra (subtle body) and hṛd-granthi; Atman as dharmin (substratum) of mental-vital-ethical functions; jñāna as the means to mokṣa

Read verse →

Verse 8

तत्र यत्प्रकाशते चैतन्यं स क्षेत्रज्ञ इत्युच्यते॥८॥

তাত যি চৈতন্য প্ৰকাশিত হয়, তাক ক্ষেত্ৰজ্ঞ (ক্ষেত্ৰৰ জ্ঞাতা) বুলি কোৱা হয়॥৮॥

Kṣetrajña (witness-consciousness) distinct from kṣetra (field: body-mind complex)

Read verse →

Verse 9

ज्ञातृज्ञानज्ञेयानामाविर्भावतिरोभावज्ञाता स्वयमाविर्भावतिरोभावरहितः स्वयंज्योतिः साक्षीत्युच्यते॥९॥

জ্ঞাতা, জ্ঞান আৰু জ্ঞেয়—এই তিনিওৰ আবিৰ্ভাৱ-তিৰোভাৱ যি জানে, সি নিজে আবিৰ্ভাৱ-তিৰোভাৱৰহিত। স্বয়ংজ্যোতি সেই তত্ত্বক ‘সাক্ষী’ বুলি কোৱা হয়॥৯॥

Sākṣin (witness), svayaṃ-jyotis (self-luminosity), triad of knower–knowledge–known and its sublation

Read verse →

Verse 10

ब्रह्मादिपिपीलिकापर्यन्तं सर्वप्राणिबुद्धिष्ववशिष्टतयोपलभ्यमानः सर्वप्राणिबुद्धिस्थो यदा तदा कूटस्थ इत्युच्यते॥१०॥

ব্ৰহ্মাৰ পৰা পিপীলিকা (পিঁপৰা) পৰ্যন্ত, সকলো প্ৰাণীৰ বুদ্ধিত অৱশিষ্টতা ৰূপে—অপৰিৱৰ্তিত শেষ ৰূপে—যি উপলব্ধ হয়, আৰু সকলো প্ৰাণীৰ বুদ্ধিত স্থিত থাকে; তাক তেতিয়া আৰু সেই অৰ্থত ‘কূটস্থ’ (অচল, স্থিৰ আত্মা) বুলি কোৱা হয়॥১০॥

Atman as kūṭastha (immutable witness-consciousness)

Read verse →

Verse 11

कूटस्थोपहितभेदानां स्वरूपलाभहेतुर्भूत्वा मणिगणे सूत्रमिव सर्वक्षेत्रेष्वनुस्यूतत्वेन यदा काश्यते आत्मा तदान्तर्यामीत्युच्यते॥११॥

কূটস্থদ্বাৰা উপহিত (উপাধিজন্য) ভেদসমূহৰ স্বৰূপ-লাভৰ হেতু হৈ, মণিগুচ্ছত সূত্ৰ যেনেকৈ, সকলো ক্ষেত্ৰত (দেহ-মন আদি) অনুসিউত হৈ যেতিয়া আত্মা প্ৰকাশিত হয়, তেতিয়া তাক ‘অন্তৰ্যামী’ (অন্তৰৰ নিয়ন্তা) বুলি কোৱা হয়॥১১॥

Antaryāmin (inner controller) and immanence of Atman/Brahman

Read verse →

Verse 12

सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म । सत्यमविनाशि । अविनाशि नाम देशकालवस्तुनिमित्तेषु विनश्यत्सु यन्न विनश्यति तदविनाशि । ज्ञानं नामोत्पत्तिविनाशरहितं नैरन्तर्यं चैतन्यं ज्ञानमुच्यते । अनन्तं नाम मृद्विकारेषु मृ...

ব্ৰহ্ম সৎয, জ্ঞান আৰু অনন্ত। ‘সৎয’ অবিনাশী। ‘অবিনাশী’ মানে: দেশ, কাল, বস্তু আৰু নিমিত্ত নাশ হ’লেও যি নাশ নহয়, সেয়াই অবিনাশী। ‘জ্ঞান’ মানে: উৎপত্তি-বিনাশৰহিত, নিৰন্তৰ চৈতন্য; তাক জ্ঞান বুলি কোৱা হয়। ‘অনন্ত’ মানে: মৃৎবিকাৰত মাটি যেন, স্বৰ্ণবিকাৰত স্বৰ্ণ যেন, তন্তুবিকাৰত তন্তু যেন—অব্যক্তৰ পৰা আৰম্ভ হোৱা সৃষ্টিপ্ৰপঞ্চত পূৰ্ণ আৰু ব্যাপক চৈতন্য; তাক অনন্ত বুলি কোৱা হয়। ‘আনন্দ’ মানে: সুখ-চৈতন্য-স্বৰূপ, অপৰিমিত আনন্দ-সমুদ্ৰ, আৰু অৱশিষ্ট সুখ-স্বৰূপ; তাক আনন্দ বুলি কোৱা হয়॥১২॥

Brahman as satyam-jñānam-anantam (and ānanda); imperishability and all-pervasion

Read verse →

Verse 13

एतद्वस्तुचतुष्टयं यस्य लक्षणं देशकालवस्तुनिमित्तेष्वव्यभिचारि तत्पदार्थः परमात्मेत्युच्यते॥१३॥

দেশ, কাল, বস্তু আৰু নিমিত্ত—এই চাৰিটাৰ ক্ষেত্ৰত যাৰ লক্ষণ অব্যভিচাৰী (অচল) থাকে, সেয়াই ‘তৎ’ পদাৰ্থ; তাক পৰমাত্মা বুলি কোৱা হয়॥১৩॥

Paramātman/Brahman as the invariant referent of ‘tat’ (tatpadārtha) beyond deśa-kāla-nimitta upādhis

Read verse →

Verse 14

त्वंपदार्थादौपाधिकात्तत्पदार्थादौपाधिकभेदाद्विलक्षणमाकाशवत्सूक्ष्मं केवलसत्तामात्रस्वभावं परं ब्रह्मेत्युच्यते॥१४॥ माया नाम अनादिरन्तवती प्रमाणाप्रमाणसाधारणा न सती नासती न सदसती स्वयमधिका विकाररहिता न...

‘ত্বং’ আৰু ‘তৎ’—দুয়োটা পদৰ উপাধিজনিত (শৰ্তিত) অৰ্থৰ পৰা, উপাধিভেদৰ কাৰণে যি সম্পূৰ্ণ ভিন্ন; আকাশৰ দৰে সূক্ষ্ম, কেৱল সত্তামাত্ৰ স্বভাৱযুক্ত—তাক পৰং ব্ৰহ্ম বুলি কোৱা হয়॥১৪॥ ‘মায়া’ অনাদি হলেও অন্তৱতী; প্ৰমাণ আৰু অপ্রমাণ—দুয়োটাৰ সৈতে সাধাৰণভাৱে সংলগ্ন; ন সতি, ন অসতি, ন সদসতি; স্বয়ং-আধাৰিত, বিকাৰৰহিত; বিচাৰ কৰিলে ‘সৎ’ৰ পৰা ভিন্ন হোৱাটোৰ বাহিৰে অন্য কোনো নিৰূপ্য লক্ষণশূন্য—সেয়াই মায়া। অজ্ঞান তুচ্ছ আৰু অসৎ হ’লেও, তিনিও কালত অজ্ঞানীয়ে তাক বাস্তৱ সত্তা বুলি ধৰে; লোকিকৰ বাবে ‘ইয়াই এনেকুৱা’ বুলি নিৰ্ণয় কৰি ক’ব নোৱাৰাকৈ অনিৰ্বচনীয়—নিশ্চিতকৈ কোৱা সম্ভৱ নহয়॥১৪-১৫॥

Nirupādhika Brahman; lakṣaṇā in mahāvākya interpretation; Māyā/Ajñāna as anirvacanīya (indefinable) and beginningless but removable

Read verse →

Verse 15

अज्ञानं तुच्छाप्यसती कालत्रयेऽपि पामराणां वास्तवी च सत्त्वबुद्धिर्लौकिकानामिदमित्थमित्यनिर्वचनीया वक्तुं न शक्या॥१५॥

অজ্ঞান তুচ্ছ আৰু অসৎ হ’লেও, তিনিও কালত অজ্ঞানীয়ে তাক বাস্তৱ সত্তা বুলি মানে; লোকিকৰ বাবে ‘ইয়াই এনেকুৱা’ বুলি নিৰ্ণয় কৰি ক’ব নোৱাৰাকৈ ই অনিৰ্বচনীয়—নিশ্চিতকৈ কোৱা সম্ভৱ নহয়॥১৫॥

Ajñāna as anirvacanīya and pragmatically compelling despite being ultimately unreal (mithyā)

Read verse →

Verse 16