Mundaka
মুণ্ডক উপনিষদ অথৰ্ববেদৰ সৈতে সম্পৰ্কিত মুখ্য উপনিষদসমূহৰ অন্যতম। তিনিটা মুণ্ডক আৰু সিহঁতৰ খণ্ডত বিন্যস্ত ৪৪টা মন্ত্ৰত ই বৈদিক কৰ্মকাণ্ডৰ সীমিত ফল দেখুৱাই ব্ৰহ্মবিদ্যাৰ পৰম গুৰুত্ব প্ৰতিপাদন কৰে। আৰম্ভণিতে যজ্ঞকৰ্মত নিপুণ গৃহস্থ শৌনকে ঋষি অঙ্গিৰসক আশ্ৰয় কৰা—বেদ-পৰম্পৰাক নাকচ নকৰি তাক মোক্ষজ্ঞানৰ দিশে উন্নীত কৰাৰ উপনিষদীয় দৃষ্টিভংগী প্ৰকাশ কৰে। ইয়াৰ কেন্দ্ৰীয় বোধ ‘দুই বিদ্যা’ৰ ভেদ: অপৰা বিদ্যা (বেদ, বেদাঙ্গ, যজ্ঞাদি কৰ্ম) আৰু পৰা বিদ্যা (যাৰ দ্বাৰা অক্ষৰ ব্ৰহ্ম উপলব্ধ হয়)। কৰ্মফল সীমিত; স্বৰ্গাদি লাভো পুনৰাৱৃত্তিৰ বন্ধন কাটিব নোৱাৰে। পৰা বিদ্যা আত্মা-ব্ৰহ্ম ঐক্যবোধ দান কৰি ভয়, শোক আৰু মৃত্যুক অতিক্ৰম কৰায়। ‘অগ্নিৰ পৰা স্ফুলিঙ্গ’ উপমাই ব্ৰহ্মৰ পৰা জগতৰ প্ৰকাশ সূচায়। ‘এটা গছত দুটা পখী’ দৃষ্টান্তত এটা ফল ভোগ কৰা জীৱ আৰু আনটো সাক্ষী আত্মা—এই ভেদাভাস দেখুৱাই অন্তৰ্মুখী হ’বলৈ উপদেশ দিয়ে। ‘উপনিষদ ধনু, আত্মা বাণ, ব্ৰহ্ম লক্ষ্য’ উপমাই ধ্যানৰ একাগ্ৰতা স্পষ্ট কৰে। উপনিষদে জোৰ দিয়ে যে সত্য কেৱল পাণ্ডিত্য বা বাকচাতুৰ্যৰে নাপোৱা যায়; শ্ৰদ্ধা, তপ, শুদ্ধি, বৈৰাগ্য আৰু শ্ৰোত্ৰিয়-ব্ৰহ্মনিষ্ঠ গুৰুৰ উপদেশেৰে ব্ৰহ্মজ্ঞান পৰিপক্ব হয়। সেয়ে মুণ্ডক উপনিষদ বেদান্তৰ জ্ঞানমাৰ্গৰ সংক্ষিপ্ত কিন্তু গভীৰ দিশানিৰ্দেশ।
Start ReadingKey Teachings
- Twofold knowledge (dve vidye): aparā (ritual
Veda
auxiliary sciences) vs parā (knowledge of the imperishable Brahman)
- Karma yields finite results; ritual merits lead to cyclical return
not final freedom
- Brahman as akṣara (imperishable)
subtle
all-pervading source; world arises like sparks from fire
- Ātman–Brahman realization as the liberating knowledge; freedom from saṃsāra through jñāna
- Two birds on one tree: experiencing ego-self vs witnessing Self; turning from fruit to the witness
- Renunciation (saṃnyāsa/tyāga)
ethical purification
and inner discipline as prerequisites for realization
- True knowledge requires a competent teacher (śrotriya
brahma-niṣṭha) and the student’s śraddhā and tapas
- Meditation as “bow and arrow” practice: concentrated inquiry leading to absorption in Brahman
- Brahman is not grasped by mere scholarship or rhetoric; it is “chosen” by the purified seeker (read as readiness/adhikāra)
- Liberation described as attaining the “supreme abode
” transcending fear
sorrow
and death
Mundakas
This Upanishad is organized into 3 mundakas.
Mundaka: तृतीय मुण्डक
তৃতীয় মুণ্ডক উপনিষদে অন্তৰ্মুখী সাধনাৰ শিক্ষা দিয়া হৈছে। ‘দুটা পখী’ৰ দৃষ্টান্তত একে দেহ-গছত জীৱে কৰ্মফল ভোগ কৰে আৰু পৰমাত্মা সাক্ষী হৈ চায়। জীৱে যেতিয়া নিজৰ ভিতৰত থকা ঈশ্বৰ-সখাক চিনে, তেতিয়া মোহ আৰু শোক ক্ষয় হয়। অজ্ঞানে নিমগ্ন মানুহ শোক কৰে; কিন্তু যেতিয়া সি ‘অন্য’—নিজৰ স্বামী ঈশ্বৰক তেওঁৰ মহিমাসহ দেখে, তেতিয়া শোকমুক্ত হয়। স্বৰ্ণবৰ্ণ দীপ্তিমান ঈশ্বৰ-দৰ্শনত জ্ঞানীয়ে পুণ্য-পাপ ত্যাগ কৰি নিৰঞ্জন হৈ পৰম সাম্য (ব্ৰহ্ম-সমতা) লাভ কৰে। এই জ্ঞান জীৱন-ৰূপান্তৰ। যি সকলো ভূতত প্ৰাণৰূপে প্ৰকাশিত আত্মাক জানে, সি বিতৰ্কত আসক্ত নহয়, আত্মাতেই আনন্দ পায় আৰু শুদ্ধ কৰ্মত স্থিত থাকে। আত্মা সত্য, তপস্যা, সম্যক জ্ঞান আৰু নিত্য ব্ৰহ্মচৰ্যৰ দ্বাৰা লাভ্য। তেওঁ অন্তঃশৰীৰত জ্যোতিৰ্ময় আৰু নিৰ্মল; দোষক্ষয় কৰা যতি সকলে তেওঁক প্ৰত্যক্ষ দেখে।
Mundaka: द्वितीय मुण्डक
মুণ্ডক উপনিষদৰ দ্বিতীয় মুণ্ডকত অক্ষৰ ব্ৰহ্মক সৃষ্টিৰ উৎপত্তি, আধাৰ আৰু লয়স্থান হিচাপে বৰ্ণনা কৰা হৈছে। যেনেকৈ জ্বলন্ত অগ্নিৰ পৰা হাজাৰ হাজাৰ স্ফুলিঙ্গ একে স্বৰূপে ওলাই পুনৰ অগ্নিতেই লীন হয়, তেনেকৈ অক্ষৰ ব্ৰহ্মৰ পৰা জীৱ-জগত আৰু নাম-ৰূপৰ নানা প্ৰকাশ জন্মে আৰু শেষত সেই ব্ৰহ্মতেই উভতি যায়। এই দৃষ্টান্তে বহুত্বৰ আঁৰত থকা একত্ব দেখুৱায়। তাৰ পাছত পৰম পুৰুষৰ স্বৰূপ কোৱা হয়—দিব্য, অমূৰ্ত, অজ, ভিতৰ-বাহিৰ সৰ্বব্যাপী, মন-প্ৰাণৰ অতীত, নিৰ্মল আৰু অক্ষৰৰো পৰ ‘পৰাত্পৰ’। তেওঁ ইন্দ্ৰিয়ৰ বিষয় নহয়, তথাপি সকলো অভিজ্ঞতাৰ আধাৰ। তেওঁৰ পৰাই প্ৰাণ, মন, ইন্দ্ৰিয়সমূহ আৰু আকাশ-বায়ু-অগ্নি-জল-পৃথিৱীসহ সমগ্ৰ বিশ্বব্যৱস্থা উদ্ভৱ হয়। উপনিষদে ‘বিৰাট পুৰুষ’ দৃষ্টিও দিয়ে: অগ্নি মূৰ্ধা, সূৰ্য-চন্দ্ৰ চকু, দিশসমূহ কাণ, বেদ বাক্, বায়ু প্ৰাণ, আৰু পৃথিৱী পদ—অৰ্থাৎ সমগ্ৰ জগত সেই এক আত্মাৰ অংগ-প্ৰত্যংগ। পাছত যজ্ঞ/প্ৰকৃতি চক্ৰ—সূৰ্য, সোম, বৰষুণ, অন্ন-ঔষধি, প্ৰজনন আৰু প্ৰজাপ্ৰবাহ—সকলো সেই পুৰুষতত্ত্বৰ ব্যৱস্থাত চলা বুলি দৃঢ় কৰে। এই অংশৰ মূল শিক্ষা: কাৰণ-কাৰ্যৰ অন্তিম আধাৰ এক অক্ষৰ ব্ৰহ্ম; নাম-ৰূপৰ বহুত্বৰ আঁৰত অদ্বিতীয় সত্য। এই বোধে সাধকক আসক্তি-ভয়ৰ পৰা আঁতৰাই বৈৰাগ্য, শুদ্ধি আৰু ব্ৰহ্মবিদ্যাৰ দিশে আগবঢ়ায়।
Mundaka: प्रथम मुण्डक
প্ৰথম মুণ্ডকৰ আৰম্ভণিতে ব্ৰহ্মবিদ্যাৰ গুৰু-শিষ্য পৰম্পৰা বৰ্ণিত। ব্ৰহ্মাই এই ব্ৰহ্মবিদ্যা অথৰ্বাক ক’লে; তাৰ পৰা অঙ্গিৰা, ভাৰদ্বাজ আদি জৰিয়তে ই পৰম্পৰাত প্ৰবাহিত হয়। ইয়াৰ দ্বাৰা উপনিষদে দেখুৱায় যে ব্ৰহ্মজ্ঞান প্ৰাচীন, প্ৰমাণিত আৰু শৃঙ্খলাবদ্ধ পৰম্পৰাৰ বিষয়। এই পৰম্পৰাতেই মহাশাল শৌনকে বিধিপূৰ্বক অঙ্গিৰসক সুধে—কোন এক তত্ত্ব জানিলে সকলো জানিলোঁ বুলি হয়? গুৰুৱে উত্তৰ দিয়ে: জানিবলগীয়া বিদ্যা দুটা—অপৰা আৰু পৰা। অপৰা বিদ্যাত চাৰি বেদ আৰু বেদাঙ্গ (শিক্ষা, কল্প, ব্যাকৰণ, নিৰুক্ত, ছন্দ, জ্যোতিষ) অন্তৰ্ভুক্ত; ই কৰ্মবিধি আৰু শাস্ত্ৰীয় কৌশল দিয়ে, কিন্তু চূড়ান্ত লক্ষ্য নহয়। পৰা বিদ্যা সেইটো—যাৰ দ্বাৰা অবিনাশী অক্ষৰ-ব্ৰহ্ম উপলব্ধি হয়। উপনিষদে অক্ষৰক অদৃশ্য, অগ্ৰাহ্য, নিত্য, সৰ্বব্যাপী আৰু সূক্ষ্ম বুলি সূচায় আৰু কয় যে তাৰ পৰাই জগত প্ৰকাশ পায়—মাকড়সাই জাল বোনে, পৃথিৱীৰ পৰা ঔষধি জন্মে, মানুহৰ পৰা কেশ গজে—এই উপমাসমূহৰ দৰে। সাৰ কথা: পৰা ব্ৰহ্মবিদ্যাৰে ‘এটা’ জানিলে ‘সকলো’ বুজা সম্ভৱ।
Verses of the Mundaka
13 verses with Sanskrit text, transliteration, and translation.
Verse 1
द्वा सुपर्णा सयुजा सखाया समानं वृक्षं परिषस्वजाते । तयोरन्यः पिप्पलं स्वाद्वत्त्यनश्नन्नन्यो अभिचाकशीति ॥ १॥
দুটা সুপৰ্ণ পক্ষী, একেলগে সখা হৈ, একেটা গছক আঁকোৱালি ধৰে। সিহঁতৰ এজন মিঠা পিপ্পল ফল ভোগ কৰে; আনজন নাখাই কেৱল সাক্ষীভাৱে চাই থাকে।
Jīva–Īśvara/Ātman distinction at the empirical level; sākṣin (witness) and bhoktṛ (enjoyer); bondage through identification with action/fruitVerse 2
समाने वृक्षे पुरुषो निमग्नोऽनिशया शोचति मुह्यमानः । जुष्टं यदा पश्यत्यन्यमीशमस्य महिमानमिति वीतशोकः ॥ २॥
একে গছতেই পুৰুষ আসক্তিত নিমগ্ন হৈ, অসহায়তাৰ মোহত বিভ্ৰান্ত হৈ শোক কৰে। কিন্তু যেতিয়া সি আনজনক—পূজ্য ঈশ্বৰ আৰু তেওঁৰ মহিমা—দেখে, তেতিয়া সি শোকমুক্ত হয়।
Avidyā and śoka; liberation through turning to the inner Lord/witness (darśana/jñāna) leading to vītaśoka (freedom from grief)Verse 3
यदा पश्यः पश्यते रुक्मवर्णं कर्तारमीशं पुरुषं ब्रह्मयोनिम् । तदा विद्वान् पुण्यपापे विधूय निरञ्जनः परमं साम्यमुपैति ॥३॥
যেতিয়া দ্ৰষ্টাই সুৱৰ্ণবৰ্ণ তেজস্বী—কৰ্তা, ঈশ্বৰ, পুৰুষ, ব্ৰহ্মযোনি—তেওঁক দেখে, তেতিয়া বিদ্বান পুণ্য-পাপ ঝাৰি পেলাই, নিৰঞ্জন হৈ পৰম সাম্য (একাত্মতা) লাভ কৰে।
Mokṣa through Brahma-jñāna; transcendence of puṇya/pāpa; sāyujya/sāmya with BrahmanVerse 4
प्राणो ह्येष यः सर्वभूतैर्विभाति विजानन् विद्वान् भवते नातिवादी । आत्मक्रीड आत्मरतिः क्रियावान् एष ब्रह्मविदां वरिष्ठः ॥४॥
নিশ্চয় এইয়েই প্ৰাণ, যি সকলো ভূতৰ মাজত দীপ্তি হৈ প্ৰকাশিত হয়। ইয়াক জানি বিদ্বান অতিবাদী নহয়। আত্মাত ক্ৰীড়া কৰা, আত্মাত ৰত, যথোচিত কৰ্মত প্ৰবৃত্ত—সেইজন ব্ৰহ্মবিদসকলৰ মাজত শ্ৰেষ্ঠ।
Brahma-jñāna expressed as inner fullness (ātma-krīḍā/ātma-rati) and disciplined speech; prāṇa as a manifestation/indicator of the Self’s presenceVerse 5
सत्येन लभ्यस्तपसा ह्येष आत्मा सम्यग्ज्ञानेन ब्रह्मचर्येण नित्यम् । अन्तःशरीरे ज्योतिर्मयो हि शुभ्रो यं पश्यन्ति यतयः क्षीणदोषाः ॥५॥
সত্যেৰে, তপস্যাৰে, সম্যক জ্ঞানেৰে আৰু নিত্য ব্ৰহ্মচৰ্য্যৰে এই আত্মা লভ্য হয়। শৰীৰৰ অন্তৰত সি জ্যোতিময় আৰু শুভ্ৰ; দোষ ক্ষীণ হোৱা যতিসকলে তাক দৰ্শন কৰে।
Sādhana-catuṣṭaya-like disciplines for ātma-jñāna; inner luminosity of Ātman; purification (kṣīṇa-doṣa)Verse 6
सत्यमेव जयते नानृतं सत्येन पन्था विततो देवयानः । येनाऽऽक्रमन्त्यृषयो ह्याप्तकामा यत्र तत् सत्यस्य परमं निधानम् ॥६॥
সত্যই জয়ী হয়, অসত্য নহয়। সত্যেৰে দেৱযান পথ বিস্তৃত হয়; যাৰ দ্বাৰা আপ্তকাম ঋষিসকলে আৰোহণ কৰে, য’ত সত্যৰ পৰম নিধান অৱস্থিত।
Satya as the means to Brahma-prāpti (realization of Brahman); Mokṣa through सत्य/ऋत and ज्ञानVerse 7
बृहच्च तद् दिव्यमचिन्त्यरूपं सूक्ष्माच्च तत् सूक्ष्मतरं विभाति । दूरात् सुदूरे तदिहान्तिके च पश्यन्त्विहैव निहितं गुहायाम् ॥७॥
সেই (ব্ৰহ্ম) বৃহৎ আৰু দিৱ্য, অচিন্ত্য-ৰূপ; সূক্ষ্মতকৈও অধিক সূক্ষ্ম হৈ দীপ্তিমান। সি দূৰ—অতি দূৰ—তথাপি ইয়াতেই নিকট; হৃদয়-গুহাত নিহিত তাক জ্ঞানীয়ে ইয়াতেই দৰ্শন কৰে।
Brahman as simultaneously transcendent and immanent; subtlety (sūkṣmatva) and heart-cave (guhā) as locus of realizationVerse 8
न चक्षुषा गृह्यते नापि वाचा नान्यैर्देवैस्तपसा कर्मण वा । ज्ञानप्रसादेन विशुद्धसत्त्वस्ततस्तु तं पश्यते निष्कलं ध्यायमानः ॥८॥
তাক চকুৰে ধৰা নাযায়, বাক্যৰেও নহয়; অন্য দেৱতা (অৰ্থাৎ ইন্দ্ৰিয়) দ্বাৰাও নহয়, তপস্যা বা কৰ্মকাণ্ড দ্বাৰাও নহয়। কিন্তু জ্ঞান-প্ৰসাদে সত্ত্ব শুদ্ধ হোৱা সাধকে ধ্যানস্থ হৈ নিষ্কল (অখণ্ড) ব্ৰহ্মক দৰ্শন কৰে।
Apperception of nirguṇa/niṣkala Brahman through jñāna and sattva-śuddhi; limits of sense/karmaVerse 9
एषोऽणुरात्मा चेतसा वेदितव्यो यस्मिन् प्राणः पञ्चधा संविवेश । प्राणैश्चित्तं सर्वमोतं प्रजानां यस्मिन् विशुद्धे विभवत्येष आत्मा ॥९॥
এই অণু আত্মা চেতসা (মন) দ্বাৰা জানিবলগীয়া; য’ত প্ৰাণ পঞ্চধা ৰূপে প্ৰৱেশ কৰিছে। প্ৰাণসমূহে প্ৰজাসকলৰ সমগ্ৰ চিত্ত ওতপ্ৰোত (সূত্ৰিত) কৰি ৰাখে; সেই অন্তৰতত্ত্ব বিশুদ্ধ হ’লে এই আত্মা প্ৰকাশিত হৈ উদ্ভাসিত হয়।
Ātman (subtle Self) revealed through purification of mind and prāṇa; inner manifestation of Brahman-knowledgeVerse 10
यं यं लोकं मनसा संविभाति विशुद्धसत्त्वः कामयते यांश्च कामान् । तं तं लोकं जयते तांश्च कामांस्तस्मादात्मज्ञं ह्यर्चयेत् भूतिकामः ॥१०॥
বিশুদ্ধসত্ত্বযুক্ত সাধকে মনসাৰে যি যি লোক স্পষ্টভাৱে ধ্যান কৰে, আৰু যি যি কামনা ইচ্ছা কৰে, সি সেই সেই লোক আৰু সেই কামনাসমূহ জয় কৰি লাভ কৰে। সেয়ে ভূতি (সমৃদ্ধি) কামনা কৰা জনে আত্মজ্ঞক নিশ্চয়েই পূজা-আদৰ কৰিব লাগে।
Phala of ātma-jñāna (power/fulfillment through purity) and the authority of the jñānī; śuddha-sattva as spiritual potencyVerse 11
तदेतत् सत्यमृषिरङ्गिराः पुरोवाच नैतदचीर्णव्रतोऽधीते । नमः परमऋषिभ्यो नमः परमऋषिभ्यः ॥११॥
এইয়েই সত্য, যাক ঋষি অঙ্গিৰসে প্ৰাচীনকালত ঘোষণা কৰিছিল: যিজনে আৱশ্যকীয় ব্ৰত-আচৰণ সম্পন্ন কৰা নাই, সি এই উপদেশ অধ্যয়ন বা লাভ কৰিব নোৱাৰে। পৰম ঋষিসকলক নমস্কাৰ; পৰম ঋষিসকলক নমস্কাৰ।
Adhikāra (spiritual qualification) for Brahmavidyā; discipline (vrata) as preparation for MokṣaVerse 12
परीक्ष्य लोकान् कर्मचितान् ब्राह्मणो निर्वेदमायान्नास्त्यकृतः कृतेन । तद्विज्ञानार्थं स गुरुमेवाभिगच्छेत् समित्पाणिः श्रोत्रियं ब्रह्मनिष्ठम् ॥१२॥
কৰ্মেৰে লাভ কৰা লোকসমূহ পৰীক্ষা কৰি ব্ৰাহ্মণ সাধকে নিৰ্বেদ (বৈৰাগ্য) লাভ কৰা উচিত: অকৃত (অনিৰ্মিত পৰম) কৃত (কৰা কৰ্ম)দ্বাৰা লাভ্য নহয়। সেয়ে সেই তত্ত্বজ্ঞানৰ বাবে, হাতত সমিধ লৈ, কেৱল গুৰুৰ ওচৰলৈ যাব—শ্ৰোত্ৰিয় আৰু ব্ৰহ্মনিষ্ঠ আচার্যৰ ওচৰলৈ।
Vairāgya and Guru-upasatti for Brahma-vidyā; akṛta (unconditioned) vs kṛta (conditioned)Verse 13
तस्मै स विद्वानुपसन्नाय सम्यक् प्रशान्तचित्ताय शमान्विताय । येनाक्षरं पुरुषं वेद सत्यं प्रोवाच तां तत्त्वतो ब्रह्मविद्याम् ॥१३॥
তেওঁক—বিদ্বান শিষ্যক—যেতিয়া তেওঁ সম্যকভাৱে উপসন্ন হৈ, চিত্ত সম্পূৰ্ণ প্ৰশান্ত আৰু শম-দমেৰে সমন্বিত আছিল, তেতিয়া গুৰুৱে যাৰ দ্বাৰা অক্ষৰ পুৰুষ তথা সত্যস্বৰূপক জনা যায় সেই ব্ৰহ্মবিদ্যাক তত্ত্বতঃ উপদেশ কৰিলে।
Brahmavidyā; adhikāritva (fitness of the seeker); Akṣara Brahman/Puruṣa