Naadbindu

Verse 1

ॐ अकारो दक्षिणः पक्ष उकारस्तूत्तरः स्मृतः । मकारं पुच्छमित्याहुरर्धमात्रा तु मस्तकम् ॥१॥

ওঁ— ‘অ’ অক্ষৰ দাক্ষিণ পাখ (পক্ষ) বুলি স্মৰণীয়; ‘উ’ অক্ষৰ উত্তৰ (বাঁও) পাখ বুলি গণ্য। ‘ম’ অক্ষৰক পুচ্ছ বুলি কয়; আৰু অৰ্ধমাত্ৰাই মস্তক (শিৰ) বুলি কোৱা হয়।

Verse 2

पादादिकं गुणास्तस्य शरीरं तत्त्वमुच्यते । धर्मोऽस्य दक्षिणश्चक्षुरधर्मो योऽपरः स्मृतः ॥२॥

ইয়াৰ পাদ আদি ইয়াৰ গুণ বুলি কোৱা হয়; ইয়াৰ শৰীৰ তত্ত্ব বুলি ঘোষণা কৰা হয়। ইয়াৰ দাক্ষিণ চকু ধৰ্ম; আন চকু অধৰ্ম বুলি স্মৰণীয়।

Verse 3

भूर्लोकः पादयोस्तस्य भुवर्लोकस्तु जानुनि । सुवर्लोकः कटीदेशे नाभिदेशे महर्जगत् ॥३॥

ভূৰ্লোক ইয়াৰ পাদদ্বয়ত; ভুৱৰ্লোক নিশ্চয় ইয়াৰ জানুত (হাঁটু) আছে। সুৱৰ্লোক কটিদেশত; নাভিদেশত মহৰ্লোক (মহৰ্জগত্) অৱস্থিত।

Verse 4

जनोलोकस्तु हृद्देशे कण्ठे लोकस्तपस्ततः । भ्रुवोर्ललाटमध्ये तु सत्यलोको व्यवस्थितः ॥४॥

হৃদয়দেশত জনলোক অৱস্থিত; কণ্ঠত তপোলোক; আৰু ভ্ৰূদ্বয়ৰ মাজত, ললাট-মধ্যত সত্যলোক প্ৰতিষ্ঠিত আছে।

Verse 5

सहस्रार्णमतीवात्र मन्त्र एष प्रदर्शितः । एवमेतां समारूढो हंसयोगविचक्षणः ॥ न भिद्यते कर्मजैः पापकोटिशतैरपि । आग्नेयी प्रथमा मात्रा वायव्येषा तथापरा ॥ भानुमण्डलसंकाशा भवेन्मात्रा तथोत्तरा । परमा चार्धमा...

ইয়াত সহস্ৰাক্ষৰ মহামন্ত্ৰ স্পষ্টকৈ প্ৰদৰ্শিত হৈছে। এইদৰে তাত আৰূঢ় হৈ, হংসযোগত বিচক্ষণ সাধক কৰ্মজন্য পাপৰ কোটি-শতেও ভেদিত নহয়। প্ৰথম মাত্রা অগ্নিময়; পৰৱৰ্তীটি বায়ুময়। তাৰ পিছৰ মাত্রা সূৰ্যমণ্ডল সদৃশ দীপ্তিময়। আৰু পৰম অৰ্ধমাত্রাক জ্ঞানীসকলে ‘ৱাৰুণী’ বুলি জানে।

Verse 6

सहस्रार्णमतीवात्र मन्त्र एष प्रदर्शितः । एवमेतां समारूढो हंसयोगविचक्षणः ॥ न भिद्यते कर्मजैः पापकोटिशतैरपि । आग्नेयी प्रथमा मात्रा वायव्येषा तथापरा ॥ भानुमण्डलसंकाशा भवेन्मात्रा तथोत्तरा । परमा चार्धमा...

ইয়াত সহস্ৰাক্ষৰ মহামন্ত্ৰ স্পষ্টকৈ প্ৰদৰ্শিত হৈছে। এইদৰে তাত আৰূঢ় হৈ, হংসযোগত বিচক্ষণ সাধক কৰ্মজন্য পাপৰ কোটি-শতেও ভেদিত নহয়। প্ৰথম মাত্রা অগ্নিময়; পৰৱৰ্তীটি বায়ুময়। তাৰ পিছৰ মাত্রা সূৰ্যমণ্ডল সদৃশ দীপ্তিময়। আৰু পৰম অৰ্ধমাত্রাক জ্ঞানীসকলে ‘ৱাৰুণী’ বুলি জানে।

Verse 7

सहस्रार्णमतीवात्र मन्त्र एष प्रदर्शितः । एवमेतां समारूढो हंसयोगविचक्षणः ॥ न भिद्यते कर्मजारैः पापकोटिशतैरपि । आग्नेयी प्रथमा मात्रा वायव्येषा तथापरा ॥ भानुमण्डलसंकाशा भवेन्मात्रा तथोत्तरा । परमा चार्ध...

ইয়াত সহস্ৰাক্ষৰ মন্ত্রটি নিশ্চয়কৈ প্ৰকাশ কৰা হৈছে। হংসযোগত নিপুণ সাধক যেতিয়া ইয়াত আৰূঢ় হয়, তেতিয়া কৰ্মজন্য মলদোষে—কোটি কোটি পাপেও—তাক ভেদ কৰিব নোৱাৰে। প্ৰথম মাত্রা ‘আগ্নেয়ী’ (অগ্নিস্বৰূপ), পৰৱৰ্তী ‘বায়ৱী’ (বায়ুস্বৰূপ)। তাৰ পাছৰ মাত্রা সূৰ্যমণ্ডল সদৃশ তেজোময় বুলি কোৱা হয়; আৰু পৰম অৰ্ধমাত্রাক জ্ঞানীসকলে ‘বাৰুণী’ (জলস্বরূপ) বুলি জানে।

Verse 8

कालत्रयेऽपि यत्रेमा मात्रा नूनं प्रतिष्ठिताः । एष ओङ्कार आख्यातो धारणाभिर्निबोधत् ॥

ভূত, বৰ্তমান আৰু ভবিষ্যৎ—তিনিও কালত য’ত এই মাত্রাসমূহ নিশ্চয়কৈ প্ৰতিষ্ঠিত, সেয়াই ‘ওঙ্কাৰ’ বুলি ঘোষণা কৰা হৈছে। ধাৰণাসমূহ (একাগ্ৰতা-অভ্যাস)ৰ দ্বাৰা তাক বুজি লোৱা।

Verse 9

घोषिणी प्रथमा मात्रा विद्युन्मात्रा तथाऽपरा । पतङ्गिनी तृतीया स्याच्चतुर्थी वायुवेगिनी ॥ पञ्चमी नामधेया तु षष्ठी चैन्द्र्यभिधीयते । सप्तमी वैष्णवी नाम अष्टमी शाङ्करीति च ॥ नवमी महती नाम धृतिस्तु दशमी ...

প্ৰথম মাত্রা ‘ঘোষিণী’; পৰৱৰ্তী ‘বিদ্যুৎ-মাত্রা’। তৃতীয় ‘পতঙ্গিণী’; চতুৰ্থ ‘বায়ুবেগিণী’। পঞ্চম ‘নামধেয়া’ নামে; ষষ্ঠ ‘ঐন্দ্রী’ বুলি কোৱা হয়। সপ্তম ‘বৈষ্ণৱী’; অষ্টম ‘শাঙ্কৰী’। নবম ‘মহতী’; দশম ‘ধৃতি’ বুলি মতা। একাদশ ‘নাৰী’ হয়; আৰু দ্বাদশ, পৰম, ‘ব্ৰাহ্মী’।

Verse 10

घोषिणी प्रथमा मात्रा विद्युन्मात्रा तथाऽपरा । पतङ्गिनी तृतीया स्याच्चतुर्थी वायुवेगिनी ॥ पञ्चमी नामधेया तु षष्ठी चैन्द्र्यभिधीयते । सप्तमी वैष्णवी नाम अष्टमी शाङ्करीति च ॥ नवमी महती नाम धृतिस्तु दशमी ...

প্ৰথম মাত্রাক ‘ঘোষিণী’ বুলি কোৱা হয়; তাৰ পিছৰটো ‘বিদ্যুন্মাত্ৰা’। তৃতীয়টো ‘পতঙ্গিণী’ বুলি কোৱা হয়; চতুৰ্থটো ‘বায়ুবেগিণী’। পঞ্চমটো ‘নামধেয়া’; ষষ্ঠটো ‘চৈন্দ্ৰী’ বুলি অভিহিত। সপ্তমটো ‘বৈষ্ণৱী’; অষ্টমটো ‘শাঙ্কৰী’। নবমটো ‘মহতী’ নাম; দশমটো ‘ধৃতি’ বুলি মত। একাদশটো ‘নাৰী’; আৰু দ্বাদশটো পৰম ‘ব্ৰাহ্মী’।

Verse 11

घोषिणी प्रथमा मात्रा विद्युन्मात्रा तथाऽपरा । पतङ्गिनी तृतीया स्याच्चतुर्थी वायुवेगिनी ॥ पञ्चमी नामधेया तु षष्ठी चैन्द्र्यभिधीयते । सप्तमी वैष्णवी नाम अष्टमी शाङ्करीति च ॥ नवमी महती नाम धृतिस्तु दशमी ...

প্ৰথম মাত্রা ‘ঘোষিণী’; দ্বিতীয় ‘বিদ্যুন্মাত্ৰা’। তৃতীয় ‘পতঙ্গিণী’; চতুৰ্থ ‘বায়ুবেগিণী’। পঞ্চম ‘নামধেয়া’; ষষ্ঠ ‘চৈন্দ্ৰী’। সপ্তম ‘বৈষ্ণৱী’; অষ্টম ‘শাঙ্কৰী’। নবম ‘মহতী’; দশম ‘ধৃতি’ বুলি গণ্য। একাদশ ‘নাৰী’; দ্বাদশ পৰম ‘ব্ৰাহ্মী’।

Verse 12

प्रथमायां तु मात्रायां यदि प्राणैर्वियुज्यते । भरते वर्षराजासौ सार्वभौमः प्रजायते ॥१२॥

প্ৰথম মাত্রাত যদি প্ৰাণসমূহৰ পৰা বিচ্ছেদ ঘটে (অৰ্থাৎ দেহত্যাগ হয়), তেন্তে সেই ব্যক্তি ভাৰতবৰ্ষত সাৰ্বভৌম ভূপতি—দেশৰ ৰজা—ৰূপে পুনর্জন্ম লাভ কৰে।

Verse 13

द्वितीयायां समुत्क्रान्तो भवेद् यक्षो महात्मवान् । विद्याधरस्तृतीयायां गान्धर्वस्तु चतुर्थिका ॥१३॥

দ্বিতীয় মাত্ৰাত যদি (যোগী) দেহৰ পৰা উৎক্ৰান্ত হয়, তেন্তে সি মহাত্মা যক্ষ হয়। তৃতীয় মাত্ৰাত বিদ্যাধৰ; আৰু চতুৰ্থ মাত্ৰাত গান্ধৰ্ব হয়।

Verse 14

पञ्चम्यामथ मात्रायां यदि प्राणैर्वियुज्यते । उषितः सह देवत्वं सोमलोके महीयते ॥१४॥

পঞ্চম মাত্ৰাত যদি সি প্ৰাণসমূহৰ পৰা বিযুক্ত হয় (অৰ্থাৎ দেহত্যাগ কৰে), তেন্তে তাত বাস কৰি, দেৱত্বসহ সোমলোকত মহিমাৰে সন্মানিত হয়।

Verse 15

षष्ठ्यामिन्द्रस्य सायुज्यं सप्तम्यां वैष्णवं पदम् । अष्टम्यां व्रजते रुद्रं पशूनां च पतिं तथा ॥१५॥

ষষ্ঠ মাত্ৰাত (সি) ইন্দ্ৰৰ সৈতে সায়ুজ্য লাভ কৰে; সপ্তম মাত্ৰাত বৈষ্ণৱ পদ প্ৰাপ্ত হয়। অষ্টম মাত্ৰাত সি ৰুদ্ৰৰ ওচৰলৈ যায়, আৰু তদ্ৰূপে ভূত-প্ৰাণীৰ অধিপতি পশুপতিকো প্ৰাপ্ত হয়।

Verse 16

नवम्यां तु महर्लोकं दशम्यां तु जनं व्रजेत् । एकादश्यां तपोलोकं द्वादश्यां ब्रह्म शाश्वतम् ॥१६॥

নৱম অৱস্থাত সাধকে মহৰ্লোক প্ৰাপ্ত কৰে; দশমত জনলোকলৈ গমন কৰে; একাদশত তপোলোক লাভ কৰে; আৰু দ্বাদশত শাশ্বত ব্ৰহ্মক প্ৰাপ্ত হয়।

Verse 17

ततः परतरं शुद्धं व्यापकं निर्मलं शिवम् । सदोदितं परं ब्रह्म ज्योतिषामुदयो यतः ॥१७॥

তাৰো ওপৰে পৰম শুদ্ধ, সৰ্বব্যাপী, নিৰ্মল আৰু শিৱস্বৰূপ তত্ত্ব আছে—সদা উদিত পৰব্ৰহ্ম; যাৰ পৰা সকলো জ্যোতিৰ উদয় ঘটে।

Verse 18

अतीन्द्रियं गुणातीतं मनो लीनं यदा भवेत् । अनूपमं शिवं शान्तं योगयुक्तं सदा विशेत् ॥१८॥

যেতিয়া মন ইন্দ্ৰিয়াতীত আৰু গুণাতীত তত্ত্বত লীন হয়, তেতিয়া যোগযুক্ত সাধকে সদায় অনুপম, শিৱ, শান্ত তত্ত্বত প্ৰৱেশ কৰি তাতেই অৱস্থিত থাকিব লাগে।

Verse 19

तद्युक्तस्तन्मयो जन्तुः शनैर्मुञ्चेत्कलेवरम् । संस्थितो योगचारेण सर्वसङ्गविवर्जितः ॥१९॥

সেই পৰতত্ত্বৰ সৈতে যুক্ত আৰু সেইয়েই স্বৰূপময় জীৱে ধীৰে ধীৰে দেহ ত্যাগ কৰিব; যোগাচাৰৰ অনুশাসনত স্থিত হৈ সৰ্ব সঙ্গ-আসক্তিৰ পৰা বিমুক্ত থাকিব।

Verse 20

ततो विलीनपाशोऽसौ विमलः कमलाप्रभुः । तेनैव ब्रह्मभावेन परमानन्दमश्नुते ॥२०॥

তাৰ পাছত তাৰ বন্ধন-পাশ লীন হয়; সি বিমল, কমলাপ্ৰভুৰ দৰে দীপ্তিমান হয়; সেই একেই ব্ৰহ্মভাবৰ দ্বাৰা পৰমানন্দ লাভ কৰে।

Verse 21

आत्मानं सततं ज्ञात्वा कालं नय महामते । प्रारब्धमखिलं भुञ्जन्नोद्वेगं कर्तुमर्हसि ॥२१॥

আত্মাক সদায় জ্ঞাত কৰি, হে মহামতে, কাল কটোৱা; প্ৰাৰব্ধৰ সকলো ফল ভোগ কৰিও উদ্বেগ সৃষ্টি কৰা তোমাৰ উচিত নহয়।

Verse 22

उत्पन्ने तत्त्वविज्ञाने प्रारब्धं नैव मुञ्चति । तत्त्वज्ञानोदयादूर्ध्वं प्रारब्धं नैव विद्यते ॥

যেতিয়া তত্ত্বজ্ঞান উদয় হয় তেতিয়া প্ৰাৰব্ধ (ফল দিবলৈ আৰম্ভ হোৱা কৰ্ম) সত্যতে মুক্ত নহয়; কিন্তু তত্ত্বজ্ঞানোদয়ৰ পিছত প্ৰাৰব্ধৰ অস্তিত্ব একেবাৰে নাথাকে।

Verse 23

देहादीनामसत्त्वात्तु यथा स्वप्नो विबोधतः । कर्म जन्मान्तरीयं यत्प्रारब्धमिति कीर्तितम् ॥

কিন্তু দেহ আদি অসৎ হোৱাৰ বাবে—জাগ্ৰত হ’লে স্বপ্ন যিদৰে অসৎ হয়—অন্য জন্মৰ যি কৰ্মক ‘প্ৰাৰব্ধ’ বুলি কোৱা হয়, সেয়াও তেনেদৰে অসৎ।

Verse 24

तत्तु जन्मान्तराभावात्पुंसो नैवास्ति कर्हिचित् । स्वप्नदेहो यथाध्यस्तस्तथैवायं हि देहकः ॥

কিন্তু জন্মান্তৰৰ অভাৱৰ বাবে পুৰুষৰ বাবে সেয়া (কথিত প্ৰাৰব্ধ) কেতিয়াও নাই। স্বপ্নদেহ যিদৰে অধ্যাসিত, তেনেদৰে এই দেহো ইয়াত অধ্যাসিত।

Verse 28

अधिष्ठाने तथा ज्ञाते प्रपञ्चे शून्यतां गते । देहस्यापि प्रपञ्चत्वात् प्रारब्धावस्थितिः कृतः ॥ अज्ञानजनबोधार्थं प्रारब्धमिति चोच्यते । ततः कालवशादेव प्रारब्धे तु क्षयं गते ॥ ब्रह्मप्रणवसन्धानं नादो ज्य...

অধিষ্ঠান যেতিয়া যথাৰ্থভাৱে জনা যায়, তেতিয়া প্ৰপঞ্চ শূন্যসদৃশ—অসাৰ—বুলি বোধ হয়। দেহো প্ৰপঞ্চস্বৰূপ হোৱা বাবে প্ৰাৰব্ধকৰ্মৰ অৱস্থিতি স্বীকাৰ কৰা হয়; অজ্ঞানত জন্ম লোৱা জনক বোধ দিবলৈ ইয়াক ‘প্ৰাৰব্ধ’ বুলি কোৱা হয়। তাৰ পাছত কালবশত প্ৰাৰব্ধ ক্ষয় হ’লে, ওঁকাৰৰূপ ব্ৰহ্মত সংধানৰ দ্বাৰা জ্যোতিৰ্ময় শিৱস্বৰূপ নাদ প্ৰকাশ পায়; মেঘ আঁতৰিলে সূৰ্য যেন, তেনেদৰে আত্মা স্বয়ং অৱিৰ্ভৱ হয়।

Verse 29

अधिष्ठाने तथा ज्ञाते प्रपञ्चे शून्यतां गते । देहस्यापि प्रपञ्चत्वात् प्रारब्धावस्थितिः कृतः ॥ अज्ञानजनबोधार्थं प्रारब्धमिति चोच्यते । ततः कालवशादेव प्रारब्धे तु क्षयं गते ॥ ब्रह्मप्रणवसन्धानं नादो ज्य...

অধিষ্ঠান জনাৰ লগে লগে প্ৰপঞ্চ বন্ধন-ৰূপ বাস্তৱতা হিচাপে শূন্য হৈ পৰে। দেহো প্ৰপঞ্চেই হওয়াতে প্ৰাৰব্ধৰ ধাৰা মানি লোৱা হয়; অজ্ঞানজনক উপদেশ দিবলৈ ইয়াক ‘প্ৰাৰব্ধ’ বুলি কোৱা হয়। তাৰ পাছত কেৱল কালৰ প্ৰভাৱত প্ৰাৰব্ধ ক্ষয় হ’লে, ওঁকাৰসহ ব্ৰহ্ম-সংধানৰ দ্বাৰা জ্যোতিৰ্ময় শিৱময় নাদ উদয় হয়; মেঘ আঁতৰিলে সূৰ্য যেন, তেনেদৰে আত্মা স্বয়ং প্ৰকাশ পায়।

Verse 30

अधिष्ठाने तथा ज्ञाते प्रपञ्चे शून्यतां गते । देहस्यापि प्रपञ्चत्वात् प्रारब्धावस्थितिः कृतः ॥ अज्ञानजनबोधार्थं प्रारब्धमिति चोच्यते । ततः कालवशादेव प्रारब्धे तु क्षयं गते ॥ ब्रह्मप्रणवसन्धानं नादो ज्य...

অধিষ্ঠান জনা হ’লে প্ৰপঞ্চ স্বতন্ত্ৰ বাস্তৱতা হিচাপে শূন্য হৈ যায়। দেহো প্ৰপঞ্চ হওয়াতে প্ৰাৰব্ধৰ অবিৰততা স্বীকাৰ কৰা হয়; অজ্ঞানত জন্ম লোৱা জনক উপদেশ দিবলৈ ইয়াক ‘প্ৰাৰব্ধ’ বুলি কোৱা হয়। তাৰ পাছত কেৱল কালৰ দ্বাৰা প্ৰাৰব্ধ ক্ষয় হ’লে, ওঁকাৰসহ ব্ৰহ্মক একীভূত কৰা ধ্যান-সংধানত জ্যোতিৰ্ময় শিৱস্বৰূপ নাদৰ সাক্ষাৎ হয়; মেঘ ছিন্ন হ’লে সূৰ্য যেন, তেনেদৰে আত্মা স্বয়ং প্ৰকাশ পায়।

Verse 31

सिद्धासने स्थितो योगी मुद्रां सन्धाय वैष्णवीम् । शृणुयाद्दक्षिणे कर्णे नादमन्तर्गतं सदा ॥३१॥

সিদ্ধাসনত অৱস্থিত যোগীয়ে বৈষ্ণৱী মুদ্ৰা বন্ধি, সোঁ কাণত সদায় অন্তৰ্গত নাদক শ্ৰৱণ কৰিব।

Verse 32

अभ्यस्यमानो नादोऽयं बाह्यमावृणुते ध्वनिम् । पक्षाद्विपक्षमखिलं जित्वा तुर्यपदं व्रजेत् ॥३२॥

এই নাদৰ অভ্যাস কৰিলে ই বাহ্য ধ্বনিক আৱৰি লয়; পাক্ষৰ ভিতৰত সকলো বিপক্ষ-বিক্ষেপ জয় কৰি যোগী তুৰ্য পদ লাভ কৰে।

Verse 33

श्रूयते प्रथमाभ्यासे नादो नानाविधो महान् । वर्धमानस्तथाभ्यासे श्रूयते सूक्ष्मसूक्ष्मतः ॥३३॥

প্ৰথম অভ্যাসত নাদ মহৎ আৰু নানাবিধ ৰূপে শোনা যায়; অভ্যাস বাঢ়িলে সি অধিকাধিক সূক্ষ্ম ৰূপে শ্ৰৱণ হয়।

Verse 34

आदौ जलधिमूतभेरीनिर्झरसम्भवः । मध्ये मर्दलशब्दाभो घण्टाकाहलजस्तथा ॥ अन्ते तु किङ्किणीवंशवीणाभ्रमरनिःस्वनः । इति नानाविधा नादाः श्रूयन्ते सूक्ष्मसूक्ष्मतः ॥३४॥

আৰম্ভতে (অন্তৰ্নাদ) সাগৰ, মেঘ, ভেৰী আৰু নিৰ্ঝৰৰ পৰা উদ্ভৱ হোৱা ধ্বনি সদৃশ হয়; মধ্যত ই মৃদংগৰ শব্দৰ দৰে লাগে, আৰু ঘণ্টা আৰু কাহল (তুৰী/ৰণশিঙা) জনিত নাদৰ দৰেো প্ৰকাশ পায়। অন্তত কিঙ্কিণী (পায়েল), বংশী, বীণা আৰু ভ্ৰমৰৰ গুঞ্জনৰ দৰে প্ৰতিধ্বনি হয়। এইদৰে নানা বিধ নাদ ক্ৰমে ক্ৰমে অধিক সূক্ষ্ম-সূক্ষ্মতৰ ৰূপে শ্ৰৱণ হয়।

Verse 35

आदौ जलधिमूतभेरीनिर्झरसम्भवः । मध्ये मर्दलशब्दाभो घण्टाकाहलजस्तथा ॥ अन्ते तु किङ्किणीवंशवीणाभ्रमरनिःस्वनः । इति नानाविधा नादाः श्रूयन्ते सूक्ष्मसूक्ष्मतः ॥३५॥

আৰম্ভতে (অন্তৰ্নাদ) সাগৰ, মেঘ, ভেৰী আৰু নিৰ্ঝৰৰ পৰা উঠা ধ্বনি সদৃশ; মধ্যত ই মৃদংগৰ শব্দৰ দৰে, আৰু ঘণ্টা- কাহল (তুৰী) জনিত নাদৰ দৰেো হয়। অন্তত কিঙ্কিণী (পায়েল), বংশী, বীণা আৰু ভ্ৰমৰৰ গুঞ্জনৰ দৰে প্ৰতিধ্বনি হয়। এইদৰে বিভিন্ন নাদ অধিকাধিক সূক্ষ্ম হৈ শ্ৰৱণ হয়।

Verse 36

महति श्रूयमाणे तु महाभेर्यादिकध्वनौ । तत्र सूक्ष्मं सूक्ष्मतरं नादमेव परामृशेत् ॥३६॥

মহাভেৰী আদি বৃহৎ ধ্বনি শ্ৰৱণ হ’লে, তাত সূক্ষ্ম আৰু সূক্ষ্মতৰ নাদকেই কেৱল মনোযোগে ধৰি চিত্তক তাত স্থিৰ কৰিব লাগে।

Verse 37

घनम् उत्सृज्य वा सूक्ष्मे सूक्ष्मम् उत्सृज्य वा घने । रममाणम् अपि क्षिप्तं मनो नान्यत्र चालयेत् ॥३७॥

স্থূলক ত্যাগ কৰি সূক্ষ্মত, বা সূক্ষ্মক ত্যাগ কৰি স্থূলত অৱস্থিত হলেও, বিক্ষিপ্ত হৈ ৰমণ কৰা মনক অন্যত্ৰ কেতিয়াও চলাব নালাগে।

Verse 38

यत्र कुत्रापि वा नादे लगति प्रथमं मनः । तत्र तत्र स्थिरीभूत्वा तेन सार्धं विलीयते ॥३८॥

য’তেই যি নাদত মন প্ৰথমে লাগি যায়, ত’তেই ত’তেই স্থিৰ হৈ, সেই নাদৰ সৈতে একেলগে লীন হৈ যায়।

Verse 39

विस्मृत्य सकलं बाह्यं नादे दुग्धाम्बुवन् मनः । एकीभूयाथ सहसा चिदाकाशे विलीयते ॥३९॥

সকলো বাহ্য বিস্মৰি, নাদত মন দুধ-জলৰ দৰে একীভূত হৈ, সহসা চিদাকাশ—চেতনা-আকাশত লীন হয়।

Verse 40

उदासीनस्ततो भूत्वा सदाभ्यासेन संयमी । उन्मनीकारकं सद्यो नादमेवावधारयेत्॥४०॥

তাৰ পিছত বাহ্য বিষয়ৰ প্ৰতি উদাসীন হৈ, সদাভ্যাসে সংযমী সাধকে তৎক্ষণাৎ উন্মনী অৱস্থা উৎপন্নকাৰী নাদত একাগ্ৰভাৱে মন স্থিৰ কৰিব।

Verse 41

सर्वचिन्तां समुत्सृज्य सर्वचेष्टाविवर्जितः । नादमेवानुसंदध्यान्नादे चित्तं विलीयते॥४१॥

সকলো চিন্তা পৰিত্যাগ কৰি আৰু সকলো চেষ্টাৰ পৰা নিবৃত্ত হৈ, কেৱল নাদৰেই অনুসন্ধান কৰিব লাগে; নাদত চিত্ত লয় হয়।

Verse 42

मकरन्दं पिबन्भृङ्गो गन्धान्नापेक्षते तथा । नादासक्तं सदा चित्तं विषयं न हि काङ्क्षति॥४२॥

যেনেকৈ ভৃংগে মকৰন্দ পান কৰি অন্য গন্ধৰ আকাংক্ষা নকৰে, তেনেকৈ নাদত সদা আসক্ত চিত্তে বিষয়ৰ কামনা নকৰে।

Verse 43

बद्धः सुनादगन्धेन सद्यः संत्यक्तचापलः । नादग्रहणतश्चित्तमन्तरङ्गभुजङ्गमः ॥४३॥

সুনাদৰ সুগন্ধ (আকৰ্ষণ)ত বদ্ধ চিত্তে তৎক্ষণাৎ চাঞ্চল্য ত্যাগ কৰে; নাদ গ্ৰহণৰ দ্বাৰা মন—অন্তৰঙ্গত গতি কৰা সৰ্প সদৃশ—নিয়ন্ত্ৰিত হয়।

Verse 44

विस्मृत्य विश्वमेकाग्रः कुत्रचिन्न हि धावति । मनोमत्तगजेन्द्रस्य विषयोद्यानचारिणः ॥ नियामनसमर्थोऽयं निनादो निशिताङ्कुशः । नादोऽन्तरङ्गसारङ्गबन्धने वागुरायते ॥ अन्तरङ्गसमुद्रस्य रोधे वेलायतेऽपि च । ब्र...

বিশ্বক বিস্মৰি একাগ্ৰ হোৱা মন ক’তো নধাৱে—বিষয়-উদ্যানত বিচৰণ কৰা মদমত্ত গজেন্দ্ৰৰ দৰে। এই নিনাদ নিয়মন-ক্ষম তীক্ষ্ণ অঙ্কুশ; নাদ অন্তৰঙ্গ সাৰংগক বাঁধিবলৈ জাল সদৃশ হয়; অন্তৰঙ্গ সমুদ্ৰ ৰোধ কৰোঁতে ই যেন বেলাৰেখা (তীৰ) হয়; ব্ৰহ্ম-প্ৰণৱৰ সৈতে সংলগ্ন নাদ জ্যোতিময় স্বভাৱৰ।

Verse 45

विस्मृत्य विश्वमेकाग्रः कुत्रचिन्न हि धावति । मनोमत्तगजेन्द्रस्य विषयोद्यानचारिणः ॥ नियामनसमर्थोऽयं निनादो निशिताङ्कुशः । नादोऽन्तरङ्गसारङ्गबन्धने वागुरायते ॥ अन्तरङ्गसमुद्रस्य रोधे वेलायतेऽपि च । ब्र...

বিশ্বক বিস্মৰি একাগ্ৰ হোৱা মন ক’তো নধাৱে—বিষয়-উদ্যানত বিচৰণ কৰা মদমত্ত গজেন্দ্ৰৰ দৰে। এই নিনাদ নিয়মন-ক্ষম তীক্ষ্ণ অঙ্কুশ; নাদ অন্তৰঙ্গ সাৰংগক বাঁধিবলৈ জাল সদৃশ হয়; অন্তৰঙ্গ সমুদ্ৰ ৰোধ কৰোঁতে ই যেন বেলাৰেখা (তীৰ) হয়; ব্ৰহ্ম-প্ৰণৱৰ সৈতে সংলগ্ন নাদ জ্যোতিময় স্বভাৱৰ।

Verse 46

विस्मृत्य विश्वमेकाग्रः कुत्रचिन्न हि धावति । मनोमत्तगजेन्द्रस्य विषयोद्यानचारिणः ॥ नियामनसमर्थोऽयं निनादो निशिताङ्कुशः । नादोऽन्तरङ्गसारङ्गबन्धने वागुरायते ॥ अन्तरङ्गसमुद्रस्य रोधे वेलायतेऽपि च । ब्र...

বিশ্বক বিস্মৃত কৰি একাগ্ৰ হোৱা মন ক’তো নধাৱে—বিষয়-উদ্যানত বিচৰণ কৰা মদোন্মত্ত গজেন্দ্ৰ সদৃশ মন। এই নিনাদ নিয়মন কৰিবলৈ সক্ষম তীক্ষ্ণ অঙ্কুশ; নাদ অন্তৰঙ্গ হৰিণ-ৰূপ মনক বাঁধিবলৈ জাল সদৃশ হয়। ই অন্তৰঙ্গ সমুদ্ৰ ৰোধ কৰিবলৈ তীৰ (ৱেলা) স্বৰূপো হয়; ব্ৰহ্ম-ৰূপ প্ৰণৱ ‘ওঁ’ৰ সৈতে সংলগ্ন নাদ জ্যোতিৰ্ময় স্বভাৱৰ।

Verse 47

मनस्तत्र लयं याति तद्विष्णोः परमं पदम् । तावदाकाशसङ्कल्पो यावच्छब्दः प्रवर्तते ॥

তাত মন লয়লৈ যায়; সেয়াই বিষ্ণুৰ পৰম পদ। যিমানক্ষণ শব্দ প্ৰৱৰ্তে, সিমানক্ষণ ‘আকাশ’ৰ সংকল্প থাকে।

Verse 48

निःशब्दं तत्परं ब्रह्म परमात्मा समीर्यते । नादो यावन्मनस्तावन्नादान्तेऽपि मनोन्मनी ॥

সেই পৰম ব্ৰহ্ম, পৰমাত্মা, নিঃশব্দ বুলি কোৱা হয়। যিমানক্ষণ নাদ থাকে, সিমানক্ষণ মন থাকে; নাদান্ততেও ‘মনোন্মনী’—মনাতীত অৱস্থা—বিৰাজ কৰে।

Verse 49

सशब्दश्चाक्षरे क्षीणे निःशब्दं परमं पदम् । सदा नादानुसन्धानात् संक्षीणा वासना भवेत् ॥

যেতিয়া শব্দসহিত অক্ষৰ (ওঁকাৰ) ক্ষীণ হয়, তেতিয়া নিঃশব্দ পৰম পদ প্ৰকাশ পায়। সদা নাদৰ অনুসন্ধান কৰিলে বাসনা (সংস্কাৰ) ক্ষয় হয়॥

Verse 50

निरञ्जने विलीयेते मनोवायू न संशयः । नादकोटिसहस्राणि बिन्दुकोटिशतानि च ॥

নিৰঞ্জন (নিৰ্মল) ব্ৰহ্মত মন আৰু প্ৰাণবায়ু লীন হয়—ইয়াত সন্দেহ নাই। আৰু নাদৰ হাজাৰ হাজাৰ কোটি আৰু বিন্দুৰ শত শত কোটি আছে॥

Verse 51

सर्वे तत्र लयं यान्ति ब्रह्मप्रणवनादके । सर्वावस्थाविनिर्मुक्तः सर्वचिन्ताविवर्जितः ॥

তাত সকলো ব্ৰহ্মৰ প্ৰণৱ-নাদত লয় পায়। সকলো অৱস্থাৰ পৰা বিনিৰ্মুক্ত, সকলো চিন্তাৰ পৰা বিবৰ্জিত (চিন্তাৰহিত) হয়॥

Verse 52

सशब्दश्चाक्षरे क्षीणे निःशब्दं परमं पदम् । सदा नादानुसन्धानात् संक्षीणा वासना भवेत् ॥ निरञ्जने विलीयेते मनोवायू न संशयः । नादकोटिसहस्राणि बिन्दुकोटिशतानि च ॥ सर्वे तत्र लयं यान्ति ब्रह्मप्रणवनादके । स...

যেতিয়া শব্দসহিত অক্ষৰ (ওঁকাৰ) ক্ষীণ হয়, তেতিয়া নিঃশব্দ পৰম পদ প্ৰকাশ পায়। সদায় নাদানুসন্ধান কৰিলে বাসনাসমূহ সম্পূৰ্ণৰূপে ক্ষয় হয়। নিৰঞ্জন ব্ৰহ্মত মন আৰু প্ৰাণবায়ু লীন হয়—ইয়াত সন্দেহ নাই। নাদৰ হাজাৰ হাজাৰ কোটি আৰু বিন্দুৰ শত শত কোটি—সকলো তাত, প্ৰণৱ-নাদৰূপ ব্ৰহ্মত লয় পায়। সকলো অৱস্থাৰ পৰা বিমুক্ত আৰু সকলো চিন্তাৰ পৰা বিবর্জিত যোগী মৃতবৎ স্থিৰ হৈ থাকে; সি মুক্ত—ইয়াত সন্দেহ নাই। সি কেতিয়াও শঙ্খ বা দুন্দুভিৰ নাদো শুনে নাহে।

Verse 53

काष्ठवज्ज्ञायते देह उन्मन्यावस्थया ध्रुवम् । न जानाति स शीतोष्णं न दुःखं न सुखं तथा ॥

উন্মনী অৱস্থাত দেহ নিশ্চিতভাৱে কাঠৰ দৰে বোধ হয়। সি শীত-উষ্ণ নাজানে; তেনেদৰে দুখ আৰু সুখো নাজানে।