Garbha
গৰ্ভ উপনিষদ (অথৰ্ববেদ-সম্পৰ্কিত) উপনিষদ সাহিত্যত এক বিশেষ গ্ৰন্থ, য’ত গৰ্ভাধান, ভ্ৰূণ-বিকাশ আৰু জন্মৰ বৰ্ণনাৰ জৰিয়তে দেহ–আত্মা ভেদ স্পষ্ট কৰা হয়। দেহ পঞ্চভূতৰ সংযোগত গঠিত, কৰ্ম–বাসনাৰ দ্বাৰা প্ৰেৰিত আৰু অনিত্য—এই বোধে বিবেক আৰু বৈৰাগ্য জাগ্ৰত কৰে। ইয়াত গৰ্ভক এক সূক্ষ্ম জগতৰ দৰে দেখুওৱা হৈছে; জীৱে পূৰ্বকৰ্ম অনুসাৰে দেহ ধাৰণ কৰে। গৰ্ভস্থ অৱস্থাৰ সংকোচ, অসহায়তা আৰু জন্মৰ সৈতে হোৱা বিস্মৃতি—অবিদ্যা আৰু ইন্দ্ৰিয়াসক্তিৰ ৰূপক হিচাপে প্ৰকাশ পায়। দাৰ্শনিকভাৱে মুখ্য শিক্ষা: দেহ–মন পৰিবর্তনশীল, কিন্তু আত্মা সাক্ষী-স্বৰূপ। সেয়ে মানৱজন্মক আত্মজ্ঞান-সাধনাৰ সুযোগ বুলি ধৰি বন্ধনৰ কাৰণ বুজি অতিক্ৰম কৰিবলৈ উপনিষদে প্ৰেৰণা দিয়ে।
Start ReadingKey Teachings
Garbha (womb/embryo) as a microcosm: bodily formation illustrates cosmic principles and karmic causality.
Pañca-bhūta (five elements) and material causation: the body is compounded, contingent, and impermanent.
Jīva, karma, and rebirth: embodiment is shaped by prior actions and tendencies (saṃskāra).
Avidyā and forgetfulness: birth symbolizes the eclipse of innate insight by sensory identification.
Ātman as witness: the inner knower is distinct from the developing body-mind complex.
Viveka and vairāgya: contemplation of gestation and suffering cultivates discernment and dispassion.
Soteriological urgency: human birth is a critical occasion for self-knowledge and liberation.
Verses of the Garbha
5 verses with Sanskrit text, transliteration, and translation.
Verse 1
ॐ पञ्चात्मकं पञ्चसु वर्तमानं षडाश्रयं षड्गुणयोगयुक्तम् । तत्सप्तधातु त्रिमलं द्वियोनि चतुर्विधाहारमयं शरीरं भवति ॥ पञ्चात्मकमिति कस्मात्—पृथिव्यापस्तेजोवायुराकाशमिति । अस्मिन्पञ्चात्मके शरीरे का पृथिव...
ওঁ। এই দেহ পঞ্চাত্মক—পৃথিৱী, আপঃ (জল), তেজ (অগ্নি), বায়ু আৰু আকাশে গঠিত; পঞ্চভূতৰ মাজতেই বৰ্তমান; ষড়াশ্ৰয়যুক্ত আৰু ষড়্গুণযোগে সংযুক্ত। ই সপ್ತধাতুময়, ত্ৰিমলসহিত, দ্বিযোনিজ (মাতা-পিতা) আৰু চতুৰ্বিধ আহাৰে পোষিত। ‘পঞ্চাত্মক’ কিয়? যি কঠিন সেয়া পৃথিৱী; যি দ্ৰৱ সেয়া আপঃ; যি উষ্ণ সেয়া তেজ; যি সঞ্চৰণ কৰে সেয়া বায়ু; যি সুসিৰ/অৱকাশস্বৰূপ সেয়া আকাশ। পৃথিৱী ধাৰণ কৰে, আপঃ পিণ্ডীকৰণ কৰে, তেজ প্ৰকাশ কৰে, বায়ু গমন কৰায়, আকাশ অৱকাশ প্ৰদান কৰে। কাণে শব্দগ্ৰহণ, ত্বচাত স্পৰ্শ, চকুত ৰূপ, জিহ্বাত ৰস, নাসিকাত গন্ধ; উপস্থত আনন্দ, অপানত উৎসৰ্গ; বুদ্ধিয়ে বোধ কৰে, মনে সংকল্প কৰে, বাক্যে উচ্চাৰণ কৰে। ‘ষড়াশ্ৰয়’ কিয়? মধুৰ, আম্ল, লৱণ, তিক্ত, কটু, কষায়—ছয় ৰস অনুভৱ হয়; আৰু সপ্তস্বর—ষড়জ, ঋষভ, গান্ধাৰ, মধ্যম, পঞ্চম, ধৈৱত, নিষাদ। ইষ্ট-অনিষ্ট শব্দসঞ্জ্ঞা নানা প্ৰকাৰ; প্ৰণিধানৰ দ্বাৰা ভেদ বৃদ্ধি পায়। ‘সপ্তধাতু’ বুলিলে শ্বেত, ৰক্ত, কৃষ্ণ, ধূম্ৰ, পীত, কপিল, পাণ্ডুৰ আদি বৰ্ণ-সংকেতো ধৰা হয়।
Anātma-viveka (analysis of the body as composite of elements)Verse 2
कस्मात् यदा देवदत्तस्य द्रव्यादिविषया जायन्ते ॥ परस्परं सौम्यगुणत्वात् षड्विधो रसो रसाच्छोणितं शोणितान्मांसं मांसान्मेदो मेदसः स्नावा स्नाव्नोऽस्थीन्यस्थिभ्यो मज्जा मज्ज्ञः शुक्रं । शुक्रशोणितसंयोगादा...
দেৱদত্ত (জীৱ)ৰ বাবে দ্ৰব্যাদি বিষয় কিয় আৰু কেতিয়া উদ্ভৱ হয়? পৰস্পৰ সংযোগৰ ফলত, সৌম্য (শীত-স্নিগ্ধ) গুণৰ কাৰণে ৰস ষড়্বিধ হয়; ৰসৰ পৰা শোণিত (ৰক্ত), ৰক্তৰ পৰা মাংস, মাংসৰ পৰা মেদ, মেদৰ পৰা স্নাৱ, স্নাৱৰ পৰা অস্থি, অস্থিৰ পৰা মজ্জা, মজ্জাৰ পৰা শুক্ৰ উৎপন্ন হয়। শুক্ৰ-শোণিত সংযোগে গৰ্ভ গঠিত হৈ হৃদয়ত স্থাপিত হয়। হৃদয়ত অন্তৰাগ্নি থাকে; অগ্নিস্থানত পিত্ত; পিত্তস্থানত বায়ু; বায়ুস্থানত হৃদয়—এইটো প্ৰজাপতি-নির্দিষ্ট ক্ৰম অনুসাৰে।
Śarīra-utpatti (embodiment as causal chain) and viveka between Self and physiological processesVerse 3
ऋतुकाले सम्प्रयोगादेकरात्रोषितं कलिलं भवति, सप्तरात्रोषितं बुद्बुदं भवति, अर्धमासाभ्यन्तरेण पिण्डो भवति, मासाभ्यन्तरेण कठिनो भवति, मासद्वयेन शिरः सम्पद्यते, मासत्रयेण पादप्रवेशो भवति । अथ चतुर्थे मासे...
ঋতুকালত সংপ্ৰয়োগ হ’লে এক ৰাতিৰ পাছত ই কলিল (জেলি-সদৃশ পিণ্ড) হয়; সাত ৰাতিৰ পাছত বুদ্বুদ (বুবুল) হয়; অর্ধমাসৰ ভিতৰত পিণ্ড হয়; এক মাসৰ ভিতৰত কঠিন হয়; দুই মাসত শিৰ গঠিত হয়; তিন মাসত পাদপ্ৰৱেশ/পাদৰ গঠন হয়। চতুৰ্থ মাসত জঠৰ-কটি প্ৰদেশ; পঞ্চম মাসত পৃষ্ঠবংশ; ষষ্ঠ মাসত মুখ, নাসিকা, অক্ষি, শ্ৰোত্ৰ; সপ্তম মাসত জীৱৰ সৈতে সংযুক্ত; অষ্টম মাসত সৰ্বসাম্পূৰ্ণ হয়। পিতৃবীজ অধিক হ’লে পুৰুষ; মাতৃবীজ অধিক হ’লে স্ত্ৰী; উভয় বীজ সম হ’লে নপুংসক/লিঙ্গ-অনির্ণীত। মাতৃমন ব্যাকুল হ’লে সন্তান অন্ধ, খঞ্জ, কুব্জ, বামন হ’ব পাৰে। পৰস্পৰ বায়ুপীড়নত শুক্ৰ দ্বিধা হ’লে দেহ দ্বিৰূপ হয়, তেতিয়া যুগ্ম (জোড়া) জন্মে। সমৰ্থ পঞ্চাত্মক জীৱ, পঞ্চাত্মক তেজে প্ৰজ্বলিত ৰসসহ, সম্যক জ্ঞান আৰু ধ্যানৰ দ্বাৰা অক্ষৰ ওঁকাৰক চিন্তন কৰে। সেই একাক্ষৰ জানিলে দেহধাৰীসকলৰ শৰীৰত অষ্ট প্ৰকৃতি আৰু ষোড়শ বিকাৰ প্ৰকাশ পায়। তাৰ পাছত মাত্ৰাযুক্ত আহাৰ-পান নাড়ীসূত্ৰে বহন হোৱাত প্ৰাণ পোষিত হয়। নবম মাসত সৰ্বলক্ষণসম্পূৰ্ণ হৈ পূৰ্বজন্ম স্মৰে, কৃত-অকৃত কৰ্ম বিবেচনা কৰে আৰু শুভ-অশুভ কৰ্ম গ্ৰহণ/জানে।
Karma-saṃskāra and jīva-śarīra sambandha; Oṃ as upāsya leading toward Brahman-knowledgeVerse 4
नानायोनिसहस्राणि दृष्ट्वा चैव ततो मया । आहाराः विविधा भुक्ताः पीताश्च विविधाः स्तनाः ॥ जातस्यैव मृतस्यैव जन्म चैव पुनः पुनः । अहो दुःखोदधौ मग्नः न पश्यामि प्रतिक्रियाम् ॥ यन्मया परिजनस्यार्थे कृतं कर्...
নানাবিধ যোনিৰ সহস্ৰসমূহ দেখিও মই নিশ্চয় তাতেই গতি কৰি আহিছোঁ; নানা প্ৰকাৰ আহাৰ ভোগ কৰিছোঁ আৰু নানা প্ৰকাৰ স্তনৰ পান কৰিছোঁ। জন্ম হোৱা আৰু মৃত্যু হোৱা—উভয়ৰেই জন্ম পুনঃ পুনঃ ঘটে। হায়, দুঃখ-সমুদ্ৰত নিমজ্জিত মই কোনো প্ৰতিকার নেদেখোঁ। পৰিজনৰ অৰ্থে মই যি শুভ-অশুভ কৰ্ম কৰিলোঁ, তাৰ দাহ মই একাকী ভোগ কৰোঁ; ফল ভোগ কৰা সকলেই গুচি গ’ল। যদি মই যোনিৰ পৰা মুক্ত হওঁ, তেন্তে সাঙ্ক্য আৰু যোগৰ আশ্ৰয় ল’ম—অশুভক্ষয়কাৰী আৰু কৰ্মফল-বন্ধনৰ পৰা মুক্তি দানকাৰী। যদি মই যোনিৰ পৰা মুক্ত হওঁ, তেন্তে মহেশ্বৰক শৰণ ল’ম—অশুভক্ষয়কাৰী, ফলমুক্তিপ্ৰদায়ক। যদি মই যোনিৰ পৰা মুক্ত হওঁ, তেন্তে দেৱ ভগৱান নাৰায়ণক শৰণ ল’ম—অশুভক্ষয়কাৰী, ফলমুক্তিপ্ৰদায়ক। যদি মই যোনিৰ পৰা মুক্ত হওঁ, তেন্তে সনাতন ব্ৰহ্মক ধ্যান কৰিম। তাৰ পাছত জীৱে শত স্ত্ৰীযোনি অতিক্ৰম কৰি যোনিদ্বাৰত উপনীত হয়; যন্ত্ৰদ্বাৰা চেপা পৰি মহাদুঃখত পীড়িত হৈ, জন্মমাত্ৰতে বৈষ্ণৱ বায়ুৰ স্পৰ্শ পালে সি জন্ম-মৰণ আৰু নিজৰ শুভ-অশুভ কৰ্ম স্মৰণ নকৰে।
Saṃsāra, karma, vairāgya, and mokṣa through yoga/jñāna and īśvara-prapatti; forgetfulness (avidyā) at birthVerse 5
शरीरमिति कस्मात् साक्षादग्नयो ह्यत्र श्रियन्ते—ज्ञानाग्निर्दर्शनाग्निः कोष्ठाग्निरिति । तत्र कोष्ठाग्निर्नामाशितपीतलेह्यचोष्यं पचतीति । दर्शनाग्निः रूपादीनां दर्शनं करोति । ज्ञानाग्निः शुभाशुभं च कर्म...
ইয়াক ‘শৰীৰ’ বুলি কিয় কোৱা হয়? কিয়নো ইয়াত প্ৰত্যক্ষভাৱে অগ্নিসমূহ স্থাপিত—জ্ঞানাগ্নি, দৰ্শনাগ্নি আৰু কোষ্ঠাগ্নি। তাত কোষ্ঠাগ্নি নাম যি খোৱা, পোৱা, লেহা আৰু চোষা সকলোকে পচায়। দৰ্শনাগ্নি ৰূপ আদি বস্তুৰ দৰ্শন কৰায়। জ্ঞানাগ্নি শুভ-অশুভ কৰ্মৰ বিবেচনা কৰে। ইয়াত তিনিটা স্থান আছে—হৃদয়ত দক্ষিণাগ্নি, উদৰত গাৰ্হপত্য, আৰু মুখেই আহৱনীয়। আত্মাই যজমান; বুদ্ধিক পত্নীৰূপে স্থাপন কৰি, মনেই ব্ৰহ্মা; লোভ আদি পশু; ধৃতি দীক্ষা আৰু সন্তোষো; জ্ঞানেন্দ্ৰিয়সমূহ যজ্ঞপাত্ৰ; কৰ্মেন্দ্ৰিয়সমূহ হৱিঃ; শিৰ কপালপাত্ৰ; কেশ দৰ্ভ; মুখ অন্তৰ্বেদি। শিৰ চতুষ্কপাল সদৃশ; পাৰ্শ্বদন্ত-ওষ্ঠ-পটলৰ ষোল ভাগ; মর্ম ১০৭; সন্ধি ১৮০; স্নায়ু ১০৯; শিৰা ৭০০; মজ্জা ৫০০; অস্থি ৩৬০; আৰু ৰোম তিনিঅৰ্ধ কোটি। হৃদয় আঠ পল, জিহ্বা বাৰ পল; পিত্ত এক প্ৰস্থ, কফ এক আঢক; শুক্ল এক কুডৱ; মেদ দুই প্ৰস্থ; মূত্ৰ-পুৰীষ আহাৰৰ পৰিমাণ অনুসাৰে অনিয়ত। পৈপ্পলাদ মোক্ষশাস্ত্ৰ সমাপ্ত; পৈপ্পলাদ মোক্ষশাস্ত্ৰ সমাপ্ত।
Adhyātma-yajña (internalization of Vedic ritual), śarīra-anātma-viveka, and the functional ‘fires’ (agni) sustaining embodimentAsk anything about the Garbha Upanishad
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Upanishads in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.