Kundika

Verse 0

ब्रह्मचर्याश्रमे क्षीणे गुरुशुश्रूषणे रतः । वेदानधीत्यानुज्ञात उच्यते गुरुणाश्रमी ॥ दारमाहृत्य सदृशमग्निमाधाय शक्तितः । ब्राह्मीमिष्टिं यजेत्तासामहोरात्रेण निर्वपेत् ॥ १-२ ॥

ব্ৰহ্মচৰ্যাশ্ৰম ক্ষীণ হোৱাৰ পাছত, গুৰু-শুশ্ৰূষাত নিৰত হৈ আৰু বেদ অধ্যয়ন কৰি, গুৰুৰ অনুমতি লাভ কৰা শিষ্যক গুৰুয়ে ‘আশ্ৰমী’—পৰৱৰ্তী আশ্ৰমত প্ৰৱেশযোগ্য—বুলি ঘোষণা কৰে। সদৃশ গুণৱতী পত্নী গ্ৰহণ কৰি, নিজৰ সামৰ্থ্য অনুসাৰে উপযুক্ত অগ্নি স্থাপন কৰি, তেওঁ ব্ৰাহ্মী ইষ্টি যজ্ঞ কৰিব; সেই হৱিষ্যসমূহৰ পৰা এক অহোৰাত্ৰৰ ভিতৰত আহুতি অৰ্পণ কৰিব।

Verse 0

संविभज्य सुतानर्थे ग्राम्यकामान्विसृज्य च । संचरन् वनमार्गेण शुचौ देशे परिभ्रमन् ॥ ३ ॥

পুত্ৰসকলৰ জীৱিকাৰ্থে যথাযথভাৱে ভাগ-বণ্টন কৰি দি, গ্ৰাম্য কামনা—লৌকিক ইচ্ছা—ত্যাগ কৰি, বনমাৰ্গে সংচৰণ কৰি, শুচি দেশত পৰিভ্ৰমণ কৰি থাকিব।

Verse 0

वायुभक्षोऽम्बुभक्षो वा विहितैः कन्दमूलकैः । स्वशरीरे समाप्याथ पृथिव्यां नाश्रु पातयेत् ॥४॥

বায়ুভক্ষ হওক বা অম্বুভক্ষ হওক, অথবা বিধিসন্মত কন্দ-মূলৰ দ্বাৰা জীৱন ধাৰণ কৰোক—এইদৰে দেহক অন্তলৈ নি, তাৰ পাছত পৃথিৱীত একো অশ্ৰুও পৰিবলৈ নিদিব।

Verse 0

सह तेनैव पुरुषः कथं संन्यस्त उच्यते । सनामधेयो यस्मिंस्तु कथं संन्यस्त उच्यते ॥५॥

সেই একে আকৰ্ষণ-আসক্তিৰ সৈতে থকা পুৰুষক কেনেকৈ ‘সন্ন্যাসী’ বুলি কোৱা যায়? আৰু যি এতিয়াও নাম-পরিচয় ধাৰণ কৰে, তাক কেনেকৈ সত্যই ‘সন্ন্যাসী’ বুলি কোৱা যায়? ॥৫॥

Verse 0

तस्मात् फलविशुद्धाङ्गी संन्यासं संहितात्मनाम् । अग्निवर्णं विनिष्क्रम्य वानप्रस्थं प्रपद्यते ॥६॥

সেয়েহে, ফলৰ পৰিপাকত অঙ্গ-শুদ্ধি লাভ কৰা সি, সংযতাত্মাসকলৰ পথ-ৰূপ সন্ন্যাসক আশ্ৰয় কৰে; ‘অগ্নিবৰ্ণ’ অৱস্থালৈ নিৰ্গত হৈ, সি বানপ্ৰস্থ আশ্ৰমত প্ৰৱেশ কৰে ॥৬॥

Verse 0

लोकवद्भार्ययासक्तो वनं गच्छति संयतः । संत्यक्त्वा संसृतिसुखमनुतिष्ठति किं मुधा ॥ किं वा दुःखमनुस्मृत्य भोगांस्त्यजति चोच्छ्रितान् । गर्भवासभयाद्भीतः शीतोष्णाभ्यां तथैव च ॥७-८॥

সাধাৰণ লোকৰ দৰে পত্নীৰ প্ৰতি আসক্ত হৈ, সংযত পুৰুষ বনলৈ যায়; সংসাৰ-গতিৰ সুখ ত্যাগ কৰি, সি কি এই অনুশীলন মুধাই কৰে? নাইবা দুঃখ স্মৰণ কৰি, উচ্চ ভোগসমূহো ত্যাগ কৰে—পুনৰ গৰ্ভবাসৰ ভয়ত ভীত, আৰু শীত-উষ্ণৰ কষ্টতেও তদ্ৰূপ ॥৭-৮॥

Verse 0

गुह्यं प्रवेष्टुमिच्छामि परं पदमनामयम् इति । संन्यस्याग्निमपुनरावर्तनं यन्मृत्युर्जायमावहम् इति ॥ अथाध्यात्ममन्त्राञ्जपेत् । दीक्षामुपेयात्काषायवासाः । कक्षोपस्थलोमानि वर्जयेत् । ऊर्ध्वबाहुर्विमुक्तमा...

‘গুহ্য (অন্তৰ) পথত প্ৰৱেশ কৰিব বিচাৰোঁ; নিৰাময় পৰম পদ লাভ হওঁ’—এনেদৰে মনত ধৰি। পবিত্ৰ অগ্নিসমূহ ত্যাগ কৰি ‘অপুনৰাৱর্তন’ কামনা কৰিব লাগে; কিয়নো মৃত্যুয়ে জন্ম উত্পন্ন কৰে—এনেদৰে চিন্তা কৰি। তাৰ পাছত অধ্যাত্ম-মন্ত্ৰসমূহ জপ কৰিব লাগে। কাষায় (গেৰুৱা) বস্ত্ৰ ধৰি দীক্ষা গ্ৰহণ কৰিব লাগে। কক্ষ আৰু উপস্থ অঞ্চলৰ ৰোম আঁতৰোৱা বর্জন কৰিব লাগে। ঊৰ্ধ্ববাহু হৈ থাকিলে সি বিমুক্ত-মাৰ্গী হয়। অনিকেত হৈ ভিক্ষাশী ৰূপে বিচৰণ কৰিব লাগে। নিদিধ্যাসন (গভীৰ ধ্যান) অনুশীলন কৰিব লাগে। জীৱসমূহৰ সংৰক্ষণাৰ্থে পবিত্ৰ (পবিত্ৰ-সূত্ৰ/ডোৰ) ধাৰণ কৰিব লাগে। ইয়াৰ বিষয়ে শ্লোকো আছে: কুণ্ডিকা (জলপাত্ৰ), চমক (দণ্ড), শিক্য (থলি/ঝোল), উপানহৌ (পাদুকা), ত্ৰিবিষ্টপ (ত্ৰিবস্ত্ৰ), শীত-নিবাৰক বস্ত্ৰ, আৰু কৌপীন আৱৰণ; পবিত্ৰ, স্নান-শাটি আৰু উত্তৰাসংগ (উপৰ বস্ত্ৰ)—ইয়াতকৈ অধিক যি কিছুমান, সেয়া সকলো যতি ত্যাগ কৰিব লাগে।

Verse 0

नदीपुलिनशायी स्याद्देवागारेषु बाह्यतः। नात्यर्थं सुखदुःखाभ्यां शरीरमुपतापयेत्॥११॥

সি নদীৰ পুলিন (বালুকাতট)ত শয়ন কৰিব, অথবা দেৱালয়সমূহৰ বাহিৰত থাকিব। সুখ বা দুখৰ দ্বাৰা দেহক অতিমাত্ৰা কষ্ট নিদিব।

Verse 0

स्नानं पानं तथा शौचमद्भिः पूताभिराचिरेत्। स्तूयमानो न तुष्येत निन्दितो न शपेत्परान्॥१२॥

স্নান, পান (জলপান) আৰু শৌচ—এই সকলো শুদ্ধ পানীৰে আচৰণ কৰিব লাগে। প্ৰশংসা পালে তুষ্ট নহ’ব; নিন্দা পালে আনক শাপ নিদিব।

Verse 0

भिक्षादिवैदलं पात्रं स्नानद्रव्यमवारितम् । एवं वृत्तिमुपासीनो यतेन्द्रियो जपेत्सदा ॥१३॥

ভিক্ষাৰ বাবে পাত/ছালৰ পৰা গঢ়া পাত্ৰ, আৰু স্নানৰ দ্ৰব্য বাধাহীনভাৱে সহজে লাভ্য হওক—এনে জীৱন-বৃত্তিত স্থিত হৈ, ইন্দ্ৰিয় সংযম কৰি, যতি সদায় জপ কৰিব।

Verse 0

विश्वाय मनुसंयोगं मनसा भावयेत्सुधीः । आकाशाद्वायुर्वायोर्ज्योतिर्ज्योतिष आपोऽद्भ्यः पृथिवी । एषां भूतानां ब्रह्म प्रपद्ये । अजरममरमक्षरमव्ययं प्रपद्ये । मय्यखण्डसुखाम्भोधौ बहुधा विश्ववीचयः । उत्पद्यन्...

সুধীয়ে মনৰ দ্বাৰা মন আৰু বিশ্বৰ সংযোগক ধ্যান কৰিব। আকাশৰ পৰা বায়ু; বায়ুৰ পৰা তেজ/অগ্নি; তেজৰ পৰা আপঃ (জল); আপঃৰ পৰা পৃথিৱী। এই ভূতসমূহৰ ব্ৰহ্মত মই শৰণ লওঁ। অজন্মা, অজৰ, অমৰ, অক্ষৰ, অব্যয় ব্ৰহ্মত মই শৰণ লওঁ। মোৰ ভিতৰত—অখণ্ড আনন্দৰ সাগৰত—মায়া-মাৰুতৰ আন্দোলনত বিশ্ব-তৰংগ বহু ৰূপে উৎপন্ন হৈ পুনৰ লীন হয়।

Verse 0

न मे देहेन सम्बन्धो मेघेनेव विहायसः । अतः कुतो मे तद्धर्मा जाग्रत्स्वप्नसुषुप्तिषु ॥१५॥

মোৰ দেহৰ সৈতে কোনো সম্বন্ধ নাই—যেনেকৈ আকাশৰ মেঘৰ সৈতে সম্বন্ধ নাই। সেয়ে জাগ্ৰত, স্বপ্ন আৰু সুষুপ্তিত সেই দেহৰ ধৰ্মসমূহ মোৰ কেনেকৈ হ’ব পাৰে?

Verse 0

आकाशवत्कल्पविदूरगोऽहमादित्यवद्भास्यविलक्षणोऽहम् । अहार्यवन्नित्यविनिश्चलोऽहमम्बोधिवत्पारविवर्जितोऽहम् ॥१६॥

মই আকাশৰ দৰে—সকলো কল্পনাৰ পৰা অতীত, দূৰস্থিত; মই সূৰ্যৰ দৰে—যি আলোকিত হয় তাৰ পৰা পৃথক। মই অপহৰণ-অযোগ্য তত্ত্বৰ দৰে—নিত্য অচল; মই সাগৰৰ দৰে—পাৰহীন, অন্য তীৰবিহীন।

Verse 0

नारायणोऽहं नरकान्तकोऽहं पुरान्तकोऽहं पुरुषोऽहमीशः । अखण्डबोधोऽहमशेषसाक्षी निरीश्वरोऽहं निरहं च निर्ममः ॥१७॥

মই নাৰায়ণ; মই নৰকান্তক; মই পুৰান্তক; মই পুৰুষ, ঈশ্বৰ। মই অখণ্ড বোধস্বৰূপ; মই সকলোৰে সাক্ষী। মই নিৰীশ্বৰ—মোৰ ওপৰত পৃথক কোনো অধিপতি নাই; মই নিৰহং আৰু নিৰ্মম।

Verse 0

तदभ्यासेन प्राणापानौ संयम्य तत्र श्लोका भवन्ति । वृषणापानयोर्मध्ये पाणी आस्थाय संश्रयेत् । संदश्य शनकैर्जिह्वां यवमात्रे विनिर्गताम् ॥१८॥

তাৰ অভ্যাসে প্ৰাণ আৰু অপানক সংযম কৰি, তাত এই শ্লোক কোৱা হয়: বৃষণ আৰু অপান (গুদ)ৰ মাজত দুহাত স্থাপন কৰি তাতে আশ্ৰয় ল’ব। দাঁত মৃদুভাৱে চেপি, যৱদাণামাত্ৰ বাহিৰ হোৱা জিভাখন ধীৰে ধীৰে ধাৰণ কৰিব।

Verse 0

माषमात्रां तथा दृष्टिं श्रोत्रे स्थाप्य तथा भुवि । श्रवणे नासिके गन्धा यतः स्वं न च संश्रयेत् ॥१९॥

মাষমাত্ৰ পৰিমাণে দৃষ্টিক স্থিৰ কৰি, শ্ৰৱণত আৰু ভূমিত চিত্ত স্থাপন কৰ; কাণত শব্দ আৰু নাসিকাত গন্ধক লক্ষ্য কৰ—এদৰে আত্মা সিহঁতৰ ওপৰত আশ্ৰয় নলয়, আসক্ত নহয়।

Verse 0

अथ शैवपदं यत्र तद्ब्रह्म ब्रह्म तत्परम् । तदभ्यासेन लभ्येत पूर्वजन्मार्जितात्मनाम् ॥२०॥

এতিয়া যি অৱস্থাক ‘শৈৱপদ’ বুলি কোৱা হয়, সেয়াই ব্ৰহ্ম—পৰম ব্ৰহ্ম। তাৰ অভ্যাস-ধ্যানৰ দ্বাৰা, পূৰ্বজন্মত সঞ্চিত সংস্কাৰে পৰিশীলিত অন্তঃকৰণ থকা সাধকে তাক লাভ কৰে।

Verse 0

संभूतैर्वायुसंश्रावैर्हृदयं तप उच्यते । ऊर्ध्वं प्रपद्यते देहाद्भित्त्वा मूर्धानमव्ययम् ॥२१॥

উদ্ভূত আৰু নিয়ন্ত্রিত বায়ু-প্ৰবাহৰ সঞ্চাৰে হৃদয়ক ‘তপ’ বুলি কোৱা হয়। তাৰ পাছত সি দেহৰ পৰা ঊৰ্ধ্বগতি লাভ কৰি, অব্যয় মূৰ্ধ্নাক ভেদি ওপৰলৈ উঠে।

Verse 0

स्वदेहस्य तु मूर्धानं ये प्राप्य परमां गतिम् । भूयस्ते न निवर्तन्ते परावरविदो जनाः ॥२२॥

যিসকলে নিজৰ দেহৰ মূৰ্ধান (শিৰোশিখৰ) প্ৰাপ্য কৰি পৰম গতি লাভ কৰে—পৰা আৰু অপৰাৰ জ্ঞানী সেই জনসকল পুনৰ কেতিয়াও উভতি নাহে।

Verse 0

न साक्षिणं साक्ष्यधर्माः संस्पृशन्ति विलक्षणम् । अविकारमुदासीनं गृहधर्माः प्रदीपवत् ॥२३॥

সাক্ষ্যৰ ধৰ্মসমূহে বিলক্ষণ সাক্ষীক স্পৰ্শ নকৰে; তেওঁ অবিকাৰী আৰু উদাসীন—যেনেকৈ গৃহধৰ্মে প্ৰদীপক স্পৰ্শ নকৰে।

Verse 0

जले वापि स्थले वापि लुठत्वेष जडात्मकः । नाहं विलिप्ये तद्धर्मैर्घटधर्मैर्नभो यथा ॥२४॥

জলত হওক বা স্থলত, দেহ জড়স্বভাৱত লুঠিলেও মই তাৰ ধৰ্মেৰে লিপ্ত নহওঁ—যেনেকৈ ঘটৰ ধৰ্মেৰে নভ লিপ্ত নহয়।

Verse 0

निष्क्रियोऽस्म्यविकारोऽस्मि निष्कलोऽस्मि निराकृतिः । निर्विकल्पोऽस्मि नित्योऽस्मि निरालम्बोऽस्मि निर्द्वयः ॥ सर्वात्मकोऽहं सर्वोऽहं सर्वातीतोऽहमद्वयः । केवलाखण्डबोधोऽहं स्वानन्दोऽहं निरन्तरः ॥२५-२६॥

মই নিষ্ক্ৰিয়; মই অৱিকাৰী; মই নিষ্কল; মই নিৰাকৃতি। মই নিৰ্বিকল্প; মই নিত্য; মই নিৰালম্ব; মই অদ্বয়। মই সৰ্বাত্মা; মই সৰ্ব; মই সৰ্বাতীত; মই অদ্বয়। মই কেৱল অখণ্ড বোধস্বৰূপ; মই স্বভাৱসিদ্ধ আনন্দ; মই নিৰন্তৰ, অবিচ্ছিন্ন।

Verse 0

स्वमेव सर्वतः पश्यन्मन्यमानः स्वमद्वयम् । स्वानन्दमनुभुञ्जानो निर्विकल्पो भवाम्यहम् ॥२७॥

সৰ্বত্ৰ কেৱল আত্মাকেই দেখি, আত্মাক অদ্বয় বুলি মানি, নিজৰ স্বানন্দ অনুভৱ কৰি, মই নিৰ্বিকল্প হৈ পৰোঁ।

Verse 0

गच्छंस्तिष्ठन्नुपविशञ्छयानो वान्यथापि वा । यथेच्छया वसेद्विद्वानात्मारामः सदा मुनिः ॥ इत्युपनिषत् ॥ २८ ॥

যাওঁতে, থিয় হৈ, বহি, শুই বা আন যিকোনো ভাৱে—বিদ্বান আত্মাৰাম মুনিয়ে সদায় যেথেচ্ছা তেথা বাস কৰক। ইতি উপনিষৎ।