Maitreya

Verse 1.1

ॐ बृहद्रथो वै नाम राजा राज्ये ज्येष्ठं पुत्रं निधापयित्वेदमशाश्वतं मन्यमानः शरीरं वैराग्यमुपेतोऽरण्यं निर्जगाम । स तत्र परमं तप आस्थायादित्यमीक्षमाण ऊर्ध्वबाहुः तिष्ठत्यन्ते सहस्रस्य मुनिरन्तिकमाजगामा...

ওঁ। বृहদ্ৰথ নামৰ এজন ৰজা আছিল। তেওঁ ৰাজ্যত নিজৰ জ্যেষ্ঠ পুত্ৰক সিংহাসনত প্ৰতিষ্ঠা কৰি, এই দেহ অশাশ্বত বুলি ভাবি, বৈৰাগ্য লাভ কৰি অৰণ্যলৈ গ’ল। তাত পৰম তপস্যা আশ্ৰয় কৰি, আদিত্যক দৃষ্টি কৰি, ঊৰ্ধ্ববাহু হৈ থিয় হৈ থাকিল; হাজাৰ দিনৰ অন্তত ধূমহীন অগ্নিৰ দৰে, নিজৰ তেজেৰে দহি পেলোৱা যেন আত্মবিদ্ ভগৱান শাকায়ন্য মুনি ওচৰলৈ আহিল। তেওঁ ৰজাক ক’লে: “উঠা, উঠা; এটা বৰ বাছ।” ৰজাই নমস্কাৰ কৰি ক’লে: “ভগৱন, আত্মবিদ্যা আৰু তত্ত্ববিদৰ বিষয়ে আমি শুনিছোঁ; আপুনি আমাক কওক।” (মুনিয়ে ক’লে:) “এই প্ৰাচীন বৃত্তান্ত নুসুধিবা; ইক্ষ্বাকুবংশৰ অন্য কামনা আৰু প্ৰশ্নবোৰ বৰ হিচাপে বাছ।” তেতিয়া ৰজাই শাকায়ন্যৰ চৰণ স্পৰ্শ কৰি এই গাথা পাঠ কৰিলে।

Verse 1.2

अथ किमेतैर्मान्यानां शोषणं महार्णवानां शिखरिणां प्रपतनं ध्रुवस्य प्रचलनं स्थानं वा तरूणां निमज्जनं पृथिव्याः स्थानादपसरणं सुराणां सोऽहमित्येतद्विधेऽस्मिन्संसारे किं कामोपभोगैर्यैरेवाश्रितस्यासकृदुपावर...

তেতিয়া এই সকলোত কি সাৰ আছে? মান্যজনৰ ক্ষয়, মহাসাগৰৰ শোষণ, পৰ্বতৰ পতন, ধ্ৰুৱতাৰাৰ চলন, গছ-গছনীৰ নিমজ্জন, পৃথিৱীৰ নিজৰ স্থানৰ পৰা সৰি যোৱা, আৰু দেৱতাসকলৰো পতন—এনে বিধৰ এই সংসাৰত ‘মইয়ে সেয়া’ বোলা অহং-অভিমান ব্যাপি থাকোঁতে, কামভোগৰ কি উপকাৰ? যাৰ আশ্ৰয় ল’লে পুনঃপুনঃ জন্মলৈ উভতি অহা দেখা যায়। দয়া কৰি মোক ইয়াৰ পৰা উদ্ধাৰ কৰক। অন্ধ কূপত থকা বেঙৰ দৰে মই এই সংসাৰত আছোঁ; হে ভগৱন, আপুনিই আমাৰ গতি।

Verse 1.3

भगवन्, शरीरमिदं मैथुनादेवोद्भूतं संविदपेतं निरय एव मूत्रद्वारेण निष्क्रान्तम्। अस्थिभिश्चितं मांसेनानुलिप्तं चर्मणावबद्धं विण्मूत्रवातपित्तकफमज्जामेदोवसाभिरन्यैश्च मलैर्बहुभिः परिपूर्णम्। एतादृशे शरीर...

ভগৱন, এই শৰীৰ নিশ্চয়েই মৈথুনৰ পৰা উদ্ভূত; চেতনাৰহিত; যেন নৰকৰ পৰা মূত্ৰদ্বাৰেদি বাহিৰ হোৱা। অস্থিৰে গঠিত, মাংসে লিপ্ত, চর্মে আবদ্ধ, আৰু বিষ্ঠা, মূত্ৰ, বায়ু, পিত্ত, কফ, মজ্জা, মেদ, বসা আদি আৰু বহু অন্য মল-অশুচিতাৰে পৰিপূৰ্ণ। এনে শৰীৰত বৰ্তমান থকা জনৰ বাবে, ভগৱন, আপুনিয়েই আমাৰ গতি—আশ্ৰয় আৰু পৰম লক্ষ্য॥৩॥

Verse 1.4

अथ भगवाञ्छाकायन्यः सुप्रीतोऽब्रवीद्राजानं—महाराज, बृहद्रथेक्ष्वाकुर्वंशध्वजशीर्ष, आत्मज्ञः कृतकृत्यस्त्वं मरुन्नाम्नो विश्रुतोऽसि। अयं खल्वात्मा ते कतमो, भगवान्, वर्ण्य इति तं होवाच॥४॥

তাৰ পাছত সন্তুষ্ট ভগৱান শাকায়ন্যই ৰজাক ক’লে—‘মহাৰাজ বৃহদ্ৰথ, ইক্ষ্বাকু বংশৰ ধ্বজশীৰ্ষ! তুমি আত্মজ্ঞ; কৃতকৃত্য; “মৰুৎ” নামৰে প্ৰসিদ্ধ। হে ভগৱন, তোমাৰ কোন আত্মা বৰ্ণনযোগ্য?’—এইদৰে তেওঁ তাক সম্বোধন কৰিলে॥৪॥

Verse 1.5

शब्दस्पर्शमया येऽर्था अनर्था इव ते स्थिताः । येषां सक्तस्तु भूतात्मा न स्मरेच्च परं पदम् ॥५॥

শব্দ-স্পৰ্শময় যি বিষয়সমূহ, সিহঁত যেন অনৰ্থৰূপ দুঃখৰ দৰে স্থিত। সিহঁতৰ প্ৰতি ভূতাত্মা আসক্ত হ’লে, পৰম পদকো সোঁৱৰণ নকৰে॥৫॥

Verse 1.6

तपसा प्राप्यते सत्त्वं सत्त्वात् सम्प्राप्यते मनः । मनसा प्राप्यते ह्यात्मा ह्यात्मापत्त्या निवर्तते ॥६॥

তপস্যাৰ দ্বাৰা সত্ত্ব—শুদ্ধতা আৰু প্ৰকাশ—লাভ হয়; সত্ত্বৰ পৰা মন সম্যক স্থিৰ হয়। মনৰ দ্বাৰা নিশ্চয় আত্মা প্ৰাপ্ত হয়; আত্মপ্ৰাপ্তিতেই সংসাৰৰ পৰা নিবৃত্তি ঘটে।

Verse 1.7

यथा निरिन्धनो वह्निः स्वयोनावुपशाम्यति । तथा वृत्तिक्षयाच्चित्तं स्वयोनावुपशाम्यति ॥७॥

যেনেকৈ ইন্ধনবিহীন অগ্নি নিজৰেই যোনিত উপশম হয়, তেনেকৈ বৃত্তিক্ষয়ৰ দ্বাৰা চিত্তও নিজৰেই যোনিত উপশান্ত হয়।

Verse 1.8

स्वयोनावुपशान्तस्य मनसः सत्यगामिनः । इन्द्रियार्थविमूढस्यानृताः कर्मवशानुगाः ॥८॥

যি মন নিজৰ যোনিত উপশান্ত আৰু সত্যগামী, তাৰ বিপৰীতে ইন্দ্ৰিয়-বিষয়ত মোহিত জনৰ বাবে কৰ্মবশ অনুগামী অনৃততাসমূহেই থাকে।

Verse 1.9

चित्तमेव हि संसारस् तत्प्रयत्नेन शोधयेत् । यच्चित्तस् तन्मयो भवति गुह्यमेतत् सनातनम् ॥९॥

নিশ্চয় চিত্তই সংসাৰ; প্ৰচেষ্টাৰে তাক শোধন-শুদ্ধ কৰিব লাগে। চিত্ত য’ত স্থিৰ হয়, তেনে স্বৰূপেই সি হৈ উঠে—ই সনাতন গুপ্ত ৰহস্য।

Verse 1.10

चित्तस्य हि प्रसादेन हन्ति कर्म शुभाशुभम् । प्रसन्नात्मात्मनि स्थित्वा सुखमक्षयमश्नुते ॥१०॥

চিত্তৰ প্ৰসাদে শুভ-অশুভ কৰ্ম বিনাশ হয়। প্ৰসন্ন আত্মা আত্মাতেই স্থিত হৈ অক্ষয় সুখ লাভ কৰে।

Verse 1.11

समासक्तं यदा चित्तं जन्तोर्विषयगोचरम् । यद्येवं ब्रह्मणि स्यात् तत्को न मुच्येत बन्धनात् ॥११॥

যেতিয়া জীৱৰ চিত্ত বিষয়-গোচৰত সম্পূৰ্ণ আসক্ত হৈ বিচৰণ কৰে—সেইদৰে যদি সি ব্ৰহ্মণিত আসক্ত হয়, তেন্তে কোনে বন্ধনৰ পৰা মুক্ত নহ’ব?

Verse 1.12

हृत्पुण्डरीकमध्ये तु भावयेत् परमेश्वरम् । साक्षिणं बुद्धिवृत्तस्य परमप्रेमगोचरम् ॥ अगोचरं मनोवाचाम् अवधूतादिसम्प्लवम् । सत्तामात्रप्रकाशैकप्रकाशं भावनातिगम् ॥ अहेयम् अनुपादेयम् असामान्यविशेषणम् । ध्रु...

হৃদয়-পদ্মৰ মাজত পৰমেশ্বৰক ধ্যান কৰিব লাগে—বুদ্ধিবৃত্তিৰ সাক্ষী, পৰম প্ৰেমৰ গম্য; মন আৰু বাক্যৰ অগোচৰ, অৱধূত আদি সকলৰ লয়-সঙ্গম; সত্তামাত্ৰক প্ৰকাশ কৰা একমাত্ৰ প্ৰকাশ, সকলো ভাবনাৰ অতীত। ন হেয়, ন উপাদেয়; সাধাৰণ বিশেষণত অনিৰ্বচনীয়; ধ্ৰুৱ, স্থিমিত, গম্ভীৰ; ন তেজৰ বিস্তাৰ, ন তমসৰ; নিৰ্বিকল্প, নিৰাভাস—নিৰ্বাণময় সংবিদ্।

Verse 1.13

हृत्पुण्डरीकमध्ये तु भावयेत् परमेश्वरम् । साक्षिणं बुद्धिवृत्तस्य परमप्रेमगोचरम् ॥ अगोचरं मनोवाचाम् अवधूतादिसम्प्लवम् । सत्तामात्रप्रकाशैकप्रकाशं भावनातिगम् ॥ अहेयम् अनुपादेयम् असामान्यविशेषणम् । ध्रु...

হৃদয়-পদ্মৰ মাজত পৰমেশ্বৰক ধ্যান কৰা উচিত—বুদ্ধিৰ পৰিবর্তনসমূহৰ সাক্ষী, পৰম প্ৰেমৰ বিষয়; মন-বাক্যৰ অপহঁচ, অৱধূত আদি সকলৰ লয়-সঙ্গম; সত্তামাত্ৰক আলোকিত কৰা এক প্ৰকাশ, সকলো মানসিক নিৰ্মাণৰ অতীত। ন ত্যাজ্য, ন গ্ৰাহ্য; সাধাৰণ গুণেৰে অনিৰ্বচনীয়; অচল, স্থিৰ, গম্ভীৰ; ন তেজৰ বিস্তাৰ, ন তমসৰ; নিৰ্বিকল্প, নিৰাভাস—নিৰ্বাণময় সংবিদ্।

Verse 1.14

हृत्पुण्डरीकमध्ये तु भावयेत् परमेश्वरम् । साक्षिणं बुद्धिवृत्तस्य परमप्रेमगोचरम् ॥ अगोचरं मनोवाचाम् अवधूतादिसम्प्लवम् । सत्तामात्रप्रकाशैकप्रकाशं भावनातिगम् ॥ अहेयम् अनुपादेयम् असामान्यविशेषणम् । ध्रु...

হৃদয়-পদ্মত পৰমেশ্বৰক ধ্যান কৰিব লাগে—বুদ্ধিক্ৰিয়াৰ সাক্ষী, কেৱল পৰম প্ৰেমেৰে গম্য; মন আৰু বাক্যৰ অতীত, অৱধূত আদি সকলৰ লয়-সঙ্গম; নিৰাৱৰণ সত্তাক আলোকিত কৰা একমাত্ৰ প্ৰকাশ, ভাবনাতীত। ন ত্যাজ্য, ন গ্ৰাহ্য; সাধাৰণ প্ৰত্যয়ৰে অবিশেষ্য; শাশ্বত, নিশ্চল, গম্ভীৰ; ন পোহৰ ব্যাপে, ন অন্ধকাৰ; নিৰ্বিকল্প, নিৰাভাস—নিৰ্বাণময় সংবিদ্।

Verse 1.15

नित्यः शुद्धो बुद्धमुक्तस्वभावः सत्यः सूक्ष्मः संविभुश्चाद्वितीयः । आनन्दाब्धिर्यः परः सोऽहमस्मि प्रत्यग्धातुर्नात्र संशीतिरस्ति ॥१५॥

মই নিত্য, শুদ্ধ, বুদ্ধ-মুক্তস্বভাৱ, সত্য, সূক্ষ্ম, সর্বব্যাপী আৰু অদ্বিতীয়; পৰমানন্দৰ পৰম সাগৰ যি—সেইয়েই মই। প্ৰত্যগাত্মা বিষয়ে ইয়াত কোনো সন্দেহ নাই।

Verse 1.16

आनन्दमन्तर्निजमाश्रयं त- माशापिशाचीमवमनयन्तम् । आलोकयन्तं जगदिन्द्रजाल- मापत्कथं मां प्रविशेदसङ्गम् ॥१६॥

মই অন্তৰস্থিত, নিজস্ব আশ্ৰয়ৰূপ আনন্দ; আশা-তৃষ্ণাৰ পিশাচীক অৱনমিত কৰা; জগতক ইন্দ্ৰজাল সদৃশ মায়া বুলি দৰ্শন কৰা। মই অসঙ্গ—আপদা মোৰ ভিতৰত কেনেকৈ প্ৰৱেশ কৰিব?

Verse 1.17

वर्णाश्रमाचारयुता विमूढाः कर्मानुसारेण फलं लभन्ते । वर्णादिधर्मं हि परित्यजन्तः स्वानन्दतृप्ताः पुरुषा भवन्ति ॥१७॥

বৰ্ণ-আশ্ৰম আচাৰত লিপ্ত মোহগ্ৰস্ত লোকসকলে কৰ্মানুসাৰে ফল লাভ কৰে। কিন্তু বৰ্ণাদি ধৰ্ম ত্যাগ কৰি, স্বানন্দত তৃপ্ত হোৱা লোকসকল আত্মজ্ঞানী পুৰুষ হৈ উঠে।

Verse 1.18

वर्णाश्रमं सावयवं स्वरूपम् आद्यन्तयुक्तं ह्यतिकृच्छ्रमात्रम् । पुत्रादिदेहेष्वभिमानशून्यं भूत्वा वसेत्सौख्यतमे ह्यनन्त इति ॥१८॥

পুত্ৰ আদি দেহসমূহত ‘মোৰ’ বুলি ধৰা অভিমান ত্যাগ কৰি, নিৰভিমান হৈ পৰম সুখময় অৱস্থাত বাস কৰিব লাগে; কিয়নো অনন্ত (অনন্ত ব্ৰহ্ম) নিজেই সেই পৰমানন্দ। বৰ্ণ-আশ্ৰমে গঠিত, অঙ্গ-উপাঙ্গযুক্ত, আদি-অন্তযুক্ত এই ৰূপ মাত্ৰ অতিশয় কষ্টদায়ক।

Verse 2.1

अथ भगवान् मैत्रेयः कैलासं जगाम । तं गत्वोवाच—भो भगवन् परमतत्त्वरहस्यम् अनुब्रूहीति ॥ स होवाच महादेवः—देहो देवालयः प्रोक्तः स जीवः केवलः शिवः । त्यजेदज्ञाननिर्माल्यं सोऽहंभावेन पूजयेत् ॥१॥

তাৰ পিছত ভগৱান মৈত্ৰেয় কৈলাসলৈ গ’ল। তাত গৈ ক’লে—‘হে ভগৱন, পৰম তত্ত্বৰ ৰহস্য মোক উপদেশ কৰক।’ তেতিয়া মহাদেৱ ক’লে—‘দেহক দেৱালয় বুলি কোৱা হৈছে; এই জীৱ ত কেৱল শিৱেই। অজ্ঞানৰূপ মলিন মাল্য ত্যাগ কৰি, “সোঽহং” (মই সেই) ভাৱে পূজা কৰিব লাগে।’

Verse 2.2

अभेददर्शनं ज्ञानं ध्यानं निर्विषयं मनः। स्नानं मनोमलत्यागः शौचमिन्द्रियनिग्रहः ॥२॥

অভেদ-দৰ্শনেই জ্ঞান; ধ্যান হৈছে বিষয়ৰহিত মন। স্নান মানস-মল ত্যাগ; শৌচ ইন্দ্ৰিয়-নিগ্ৰহ।

Verse 2.3

ब्रह्मामृतं पिबेद्भैक्षमाचरेद्देहरक्षणे। वसेदेकान्तिको भूत्वा चैकान्ते द्वैतवर्जिते। इत्येवमाचरेद्धीमान्स एवं मुक्तिमाप्नुयात् ॥३॥

ব্ৰহ্মৰূপ অমৃত পান কৰক; দেহ-ৰক্ষাৰ্থে ভিক্ষাৱৃত্তি আচৰণ কৰক। একান্তনিষ্ঠ হৈ, দ্বৈতবর্জিত একান্তত বাস কৰক। এইদৰে জ্ঞানী আচৰিলে মুক্তি লাভ কৰে।

Verse 2.4

जातं मृतमिदं देहं मातापितृमलात्मकम्। सुखदुःखालयामेध्यं स्पृष्ट्वा स्नानं विधीयते ॥४॥

এই দেহ জন্মিতো আৰু মৃতো; মাতাপিতৃ-মলৰ পৰা গঠিত। সুখ-দুঃখৰ আলয়, অশুচি। ইয়াক স্পৰ্শ কৰিলে স্নান বিধেয়।

Verse 2.5

धातुबद्धं महारोगं पापमन्दिरमध्रुवम् । विकाराकारविस्तीर्णं स्पृष्ट्वा स्नानं विधीयते ॥५॥

এই দেহ ধাতুৰে বাঁধ খোৱা, মহাৰোগ সদৃশ, পাপৰ নিবাস আৰু অধ্ৰুৱ; বিকাৰৰ নানা আকাৰত বিস্তৃত—ইয়াক স্পৰ্শ কৰি স্নান কৰাটো বিধিৰূপে নিৰ্দেশিত।

Verse 2.6

नवद्वारमलस्रावं सदा काले स्वभावजम् । दुर्गन्धं दुर्मलोपेतं स्पृष्ट्वा स्नानं विधीयते ॥६॥

এই দেহ নৱদ্বাৰযুক্ত নগৰ সদৃশ, মলস্ৰাৱময়, সদা—যথাকালত—স্বভাৱজ; দুৰ্গন্ধযুক্ত আৰু দুৰ্মলভৰা—ইয়াক স্পৰ্শ কৰি স্নান কৰাটো বিধিৰূপে নিৰ্দেশিত।

Verse 2.7

मातृसूतकसम्बन्धं सूतके सह जायते । मृतसूतकजं देहं स्पृष्ट्वा स्नानं विधीयते ॥७॥

মাতৃ-সূতক-সম্পৰ্কে যুক্ত, সূতকৰ সৈতে একেলগে জন্মে; মৃতসূতকজাত এই দেহ স্পৰ্শ কৰি স্নান কৰাটো বিধিৰূপে নিৰ্দেশিত।

Verse 2.8

अहम्ममेति विण्मूत्रलेपगन्धादिमोचनम् । शुद्धशौचमिति प्रोक्तं मृज्जलाभ्यां तु लौकिकम् ॥८॥

‘মই’ আৰু ‘মোৰ’ এই ভাবনাৰ অপসাৰণ—লগতে বিষ্ঠা, মূত্ৰ, লেপ, দুৰ্গন্ধ আদি দূৰ কৰা—ইয়াক ‘শুদ্ধ শৌচ’ বুলি কোৱা হৈছে; কিন্তু লৌকিক শৌচ মাটি আৰু জলেৰে সম্পন্ন হয়।

Verse 2.9

चित्तशुद्धिकरं शौचं वासनात्रयनाशनम् । ज्ञानवैराग्यमृत्तोयैः क्षालनाच्छौचमुच्यते ॥९॥

চিত্তশুদ্ধি সাধন কৰা শৌচই শৌচ—বাসনা-ত্ৰয়ৰ বিনাশ। জ্ঞান আৰু বৈৰাগ্যৰূপ ‘মাটি-জল’ৰে ধুই যি শুদ্ধি হয়, তাকেই শৌচ বুলি কোৱা হয়।

Verse 2.10

अद्वैतभावनाभैक्षमभक्ष्यं द्वैतभावनम् । गुरुशास्त्रोक्तभावेन भिक्षोर्भैक्षं विधीयते ॥१०॥

অদ্বৈত-ভাবনাৰূপ ভৈক্ষ্যই ভক্ষ্য; দ্বৈত-ভাবনা অভক্ষ্য। গুৰু আৰু শাস্ত্ৰে কোৱা ভাব অনুসাৰে ভিক্ষুৰ বাবে ভৈক্ষ্য বিধান কৰা হৈছে।

Verse 2.11

विद्वान् स्वदेशम् उत्सृज्य संन्यासानन्तरं स्वतः । कारागारविनिर्मुक्तचोरवद् दूरतो वसेत् ॥११॥

বিদ্বান নিজৰ দেশ ত্যাগ কৰি, সন্ন্যাস গ্ৰহণৰ পিছত স্বইচ্ছাৰে দূৰত বাস কৰিব লাগে—কাৰাগাৰৰ পৰা মুক্ত হোৱা চোৰৰ দৰে।

Verse 2.12

अहङ्कारसुतं वित्तभ्रातरं मोहमन्दिरम् । आशापत्नी त्यजेद् यावत् तावन् मुक्तो न संशयः ॥१२॥

অহংকাৰ পুত্ৰ আৰু ধন ভ্ৰাতা থকা, মোহ-মন্দিৰ সদৃশ গৃহক আৰু ‘আশা’ নামৰ পত্নীক যিমানদিন ত্যাগ কৰে, সিমানদিন সি মুক্ত—সন্দেহ নাই।

Verse 2.13

मृता मोहमयी माता जातो बोधमयः सुतः । सूतकद्वयसम्प्राप्तौ कथं सन्ध्यामुपास्महे ॥१३॥

মোহময়ী মাতৃ মৃত্যু হ’ল; বোধময় পুত্ৰ জন্মিল। সূতকৰ দুয়োটা অৱস্থা উপস্থিত হ’লে, আমি সন্ধ্যা-উপাসনা কেনেকৈ কৰিম?

Verse 2.14

हृदाकाशे चिदादित्यः सदा भासति भासति । नास्तमेति न चोदेति कथं सन्ध्यामुपास्महे ॥१४॥

হৃদয়-আকাশত চিত্-আদিত্য সদায় ভাসে—ভাসে। সি ন অস্ত যায়, ন উদয় হয়; তেন্তে সন্ধ্যা-উপাসনা আমি কেনেকৈ কৰিম?

Verse 2.15

एकमेवाद्वितीयं यद्गुरोर्वाक्येन निश्चितम् । एतदेकान्तमित्युक्तं न मठो न वनान्तरम् ॥१५॥

গুৰুৰ বাক্যৰে যি ‘একেমেৱ অদ্বিতীয়’ বুলি নিশ্চিত হয়, তাকেই ‘একান্ত’ বুলি কোৱা হয়; সেয়া মঠ নহয়, বনান্তৰো নহয়।

Verse 2.16

असंशयवतां मुक्तिः संशयाविष्टचेतसाम् । न मुक्तिर्जन्मजन्मान्ते तस्माद्विश्वासमाप्नुयात् ॥१६॥

যিসকল সন্দেহমুক্ত, তেওঁলোকৰ বাবে মুক্তি আছে; সন্দেহে আৱিষ্ট চিত্তৰ লোকৰ জন্ম-জন্মান্তৰ শেষতো মুক্তি নাই। সেয়ে দৃঢ় বিশ্বাস লাভ কৰা উচিত।

Verse 2.17

कर्मत्यागान्न संन्यासो न प्रेषोच्चारणेन तु । सन्धौ जीवात्मनोरैक्यं संन्यासः परिकीर्तितः ॥१७॥

কৰ্মত্যাগ মাত্ৰে সন্ন্যাস নহয়, ন সন্ন্যাস-বাক্যৰ উচ্চাৰণেই। যি সন্ধিক্ষণে জীৱাত্মা আৰু পৰমাত্মাৰ একত্ব প্ৰকাশ পায়—সেই এক্যবোধকেই সন্ন্যাস বুলি কীৰ্তিত কৰা হৈছে।

Verse 2.18

वमनाहारवद्यस्य भाति सर्वेषणादिषु । तस्याधिकारः संन्यासे त्यक्तदेहाभिमानिनः ॥१८॥

যাৰ বাবে সকলো কামনা আদি বমি আৰু আহাৰৰ দৰে—অৰ্থাৎ সমানভাৱে ঘৃণাজনক—প্ৰতীয়মান হয়, আৰু যিয়ে দেহাভিমান ত্যাগ কৰিছে, তেনে জনৰেই সন্ন্যাসত অধিকাৰ আছে।

Verse 2.19

यदा मनसि वैराग्यं जातं सर्वेषु वस्तुषु । तदैव संन्यसेद्विद्वानन्यथा पतितो भवेत् ॥१९॥

যেতিয়া মনত সকলো বিষয়ৰ প্ৰতি বৈৰাগ্য জন্মে, তেতিয়াই বিদ্বানে সন্ন্যাস গ্ৰহণ কৰা উচিত; নতুবা সি পতিত হৈ পৰে।

Verse 2.20

द्रव्यार्थमन्नवस्त्रार्थं यः प्रतिष्ठार्थमेव वा । संन्यसेद्दुभयभ्रष्टः स मुक्तिं नाप्तुमर्हति ॥२०॥

যি ধনৰ কাৰণে, বা অন্ন-বস্ত্ৰৰ কাৰণে, অথবা কেৱল প্ৰতিষ্ঠাৰ কাৰণে সন্ন্যাস গ্ৰহণ কৰে—সেইজন উভয়ৰ পৰা ভ্ৰষ্ট (লৌকিক ধৰ্ম আৰু সত্য সন্ন্যাস) হৈ মুক্তি লাভ কৰিবলৈ অৰ্হ নহয়।

Verse 2.21

उत्तमा तत्त्वचिन्तैव मध्यमं शास्त्रचिन्तनम् । अधमा मन्त्रचिन्ता च तीर्थभ्रान्त्यधमाधमा ॥२१॥

উত্তম হৈছে কেৱল তত্ত্বচিন্তা; মধ্যম হৈছে শাস্ত্ৰচিন্তন; অধম হৈছে মন্ত্ৰচিন্তা; আৰু তীৰ্থস্থানত মোহ-ভ্ৰান্তিত ঘূৰি ফুৰা অধমতকৈও অধম।

Verse 2.22

अनुभूतिं विना मूढो वृथा ब्रह्मणि मोदते । प्रतिबिम्बितशाखाग्रफलास्वादनमोदवत् ॥२२॥

অপৰোক্ষ অনুভূতি নথকা মূঢ়জন বৃথাই ব্ৰহ্মত আনন্দ কৰে—যেন পানীত প্ৰতিবিম্বিত ডালৰ আগৰ ফল আস্বাদন কৰাৰ আনন্দৰ দৰে।

Verse 2.23

न त्यजेच्चेद्यतिर्मुक्तो यो माधुकरमातरम् । वैराग्यजनकं श्रद्धाकलत्रं ज्ञाननन्दनम् ॥२३॥

মুক্ত যতি ‘মাধুকৰ’ নামৰ মাতৃক—যি বৈৰাগ্য জন্মায়, যাৰ পত্নী শ্ৰদ্ধা আৰু পুত্ৰ জ্ঞান—তাক ত্যাগ কৰা উচিত নহয়।

Verse 2.24

धनवृद्धा वयोवृद्धा विद्यावृद्धास्तथैव च । ते सर्वे ज्ञानवृद्धस्य किंकराः शिष्यकिंकराः ॥२४॥

ধনত বঢ়া, বয়সত বঢ়া আৰু বিদ্যাতো বঢ়া—সকলোয়ে জ্ঞানত বঢ়া জনৰ দাস; শিষ্য-দাস ৰূপে থাকে।

Verse 2.25

यन्मायया मोहितचेतसो मामात्मानमापूर्णमलब्धवन्तः । परं विदग्दोधरपूरणाय भ्रमन्ति काका इव सूरयोऽपि ॥२५॥

মায়াৰে মোহিতচিত্ত লোকসকলে, মোক—আত্মাক, সৰ্বপূৰ্ণক—নাপাই, চতুৰ পেট ভৰাবলৈ ‘জ্ঞানী’ বুলিও কোৱা হলেও কাকৰ দৰে ভ্ৰমি ফুৰে।

Verse 2.26

पाषाणलोहमणिमृण्मयविग्रहेषु पूजा पुनर्जननभोगकरी मुमुक्षोः । तस्माद्यतिः स्वहृदयार्चनमेव कुर्याद्बाह्यार्चनं परिहरेदपुनर्भवाय ॥२६॥

পাষাণ, লোহ, মণি বা মৃণ্ময় বিগ্ৰহত কৰা পূজা মুমুক্ষুৰ বাবে পুনর্জন্ম আৰু ভোগ-অনুভৱৰ কাৰণ হয়। সেয়ে যতি নিজৰ হৃদয়তে আৰ্চনা কৰক; অপুনৰ্ভৱৰ বাবে বাহ্য পূজা পৰিহাৰ কৰক।

Verse 2.27

अन्तःपूर्णो बहिःपूर्णः पूर्णकुम्भ इवार्णवे । अन्तःशून्यो बहिःशून्यः शून्यकुम्भ इवाम्बरे ॥२७॥

অন্তৰে পূৰ্ণ, বাহিৰেও পূৰ্ণ—সাগৰত থকা ভৰ্তি কুম্ভৰ দৰে; অন্তৰে শূন্য, বাহিৰেও শূন্য—আকাশত থকা খালী কুম্ভৰ দৰে।

Verse 2.28

मा भव ग्राह्यभावात्मा ग्राहकात्मा च मा भव । भावनामखिलं त्यक्त्वा यच्छिष्टं तन्मयो भव ॥२८॥

গ্ৰাহ্য-ভাব (বস্তু-ৰূপ) স্বভাৱ নহ’বি, আৰু গ্ৰাহক-ভাব (গ্ৰহণকাৰী-ৰূপ) স্বভাৱো নহ’বি। সকলো ভাবনা ত্যাগ কৰি, যি অৱশিষ্ট থাকে সেইটোৰ স্বৰূপ হৈ থাক।

Verse 2.29

द्रष्टृदर्शनदृश्यानि त्यक्त्वा वासनया सह । दर्शनप्रथमाभासमात्मानं केवलं भज ॥२९॥

দ্ৰষ্টা, দৰ্শন আৰু দৃশ্য—এই সকলোকে বাসনাসহ ত্যাগ কৰি; দৰ্শনৰ প্ৰথম আভাসস্বৰূপ আত্মাকেই কেৱল ভজ/আশ্ৰয় কৰা।

Verse 2.30

संशान्तसर्वसंकल्पा या शिलावदवस्थितिः । जाग्रन्निद्राविनिर्मुक्ता सा स्वरूपस्थितिः परा ॥३०॥

যি অৱস্থাত সকলো সংকল্প সম্পূৰ্ণৰূপে শান্ত হয়, শিলাৰ দৰে অচঞ্চলভাৱে স্থিত থাকে, আৰু জাগ্ৰত-নিদ্ৰাৰ পৰা বিনিৰ্মুক্ত—সেইয়েই স্বৰূপস্থিতি, পৰম অৱস্থা।

Verse 2.31

अहमस्मि परश्चास्मि ब्रह्मास्मि प्रभवोऽस्म्यहम् । सर्वलोकगुरुश्चास्मि सर्वलोकेऽस्मि सोऽस्म्यहम् ॥१॥

মই আছোঁ; আৰু মই পৰমো আছোঁ। মই ব্ৰহ্ম; মই সৰ্বৰ প্ৰভৱ (মূল কাৰণ)। মই সৰ্বলোকৰ গুৰুো; মই সৰ্বলোকত ব্যাপ্ত। মই সেই; মইহে।

Verse 3.1

अहमेवास्मि सिद्धोऽस्मि शुद्धोऽस्मि परमोऽस्म्यहम् । अहमस्मि सोमोऽस्मि नित्योऽस्मि विमलोऽस्म्यहम् ॥२॥

মই একাই আছোঁ। মই সিদ্ধ (পৰিপূৰ্ণ) আছোঁ। মই শুদ্ধ। মই পৰম। মই আছোঁ; মই সোম। মই নিত্য। মই বিমল, কলংকৰহিত।