Kena
কেন উপনিষদ (সামবেদ-সম্পৰ্কিত, মুখ্য উপনিষদ) ‘কাৰ প্ৰেৰণাত মন চলি থাকে? কাৰ দ্বাৰা বাক্য কথা কয়?’—এই মৌল প্ৰশ্নেৰে জ্ঞান আৰু কৰ্তৃত্বৰ আধাৰ বিচাৰে। ব্ৰহ্ম কোনো ইন্দ্ৰিয়গ্ৰাহ্য বস্তু নহয়; সি ‘কাণৰ কাণ, মনৰ মন, বাক্যৰ বাক্য’ ৰূপে সকলো অভিজ্ঞতাক আলোকিত কৰা অধিষ্ঠান। সেয়ে ব্ৰহ্মক ধাৰণাৰে ‘জানি ল’লোঁ’ বুলি কোৱা দাবী খণ্ডিত; সত্য জ্ঞান অবিষয়ীকৃত (non-objectifying) বোধ। যক্ষ-উপাখ্যানত বিজয়-গৰ্বত দেৱতাসকলৰ শক্তিৰ সীমা ব্ৰহ্মে দেখুৱায়। অগ্নি আৰু বায়ু ব্যৰ্থ হয়; ইন্দ্ৰ উমা হৈমৱতীৰ পৰা জানে—বিজয় ব্ৰহ্মৰেই। এই কাহিনীয়ে অহংকাৰ-কৰ্তৃত্ব খণ্ডন কৰি ব্ৰহ্মৰ সৰ্বাধাৰতা প্ৰতিষ্ঠা কৰে। তপ, দম আৰু শুদ্ধ কৰ্মক সহায়ক সাধন বুলি কৈ ব্ৰহ্মজ্ঞানত অমৃতত্ব/মুক্তিৰ কথা উপনিষদে কয়।
Start ReadingKey Teachings
- Inquiry into the true agent behind cognition and action (“By whom is the mind impelled?”)
- Brahman as the enabling ground: “ear of the ear
” “mind of the mind
” “speech of speech”
- Brahman is not an object of perception or conceptualization; it is the condition of all knowing
- Paradox of knowledge: those who claim to know Brahman as an object do not know; true knowing is non-objectifying recognition
- Distinction between empirical knowledge (viṣaya-jñāna) and immediate realization (aparokṣa/anubhava)
- Allegory of the Yakṣa: humbling of Agni and Vāyu; Indra’s approach; Umā’s instruction—victory belongs to Brahman
not ego
- Critique of pride and doership (ahaṅkāra); affirmation of instrumentality of powers and faculties
- Soteriology: knowledge of Brahman leads to amṛtatva (immortality/liberation)
- Preparatory disciplines: tapas
dama
and purifying karma as supports for realization
- Pedagogical method: apophatic teaching
indirect indication (lakṣaṇā)
and narrative instruction
Khandas
This Upanishad is organized into 4 khandas.
Khanda: चतुर्थ खण्ड
এই চতুৰ্থ খণ্ডত উপনিষদে দেখুৱায় যে দেৱতাসকলৰ বিজয়ৰ মূল কাৰণ দেৱতা নহয়, ব্ৰহ্ম নিজেই। উমা হৈমৱতী ইন্দ্ৰক কয়—“সেয়াই ব্ৰহ্ম”; তেতিয়া দেৱতাসকলে বুজে যে তেওঁলোকৰ মহিমা আৰু শক্তি ব্ৰহ্মৰ দান। অগ্নি, বায়ু আৰু বিশেষকৈ ইন্দ্ৰক শ্ৰেষ্ঠ কোৱা হয়, কাৰণ তেওঁলোকে সেই গূঢ় উপস্থিতিৰ আটাইতকৈ ওচৰলৈ গৈছিল আৰু ইন্দ্ৰই প্ৰথমে “ইয়াই ব্ৰহ্ম” বুলি নিশ্চিত হৈছিল। ব্ৰহ্মক সংজ্ঞাৰে ধৰা নাযায়; সেয়ে ‘আদেশ’ বা সংকেতৰ জৰিয়তে বোধ কৰোৱা হয়। অধিদৈৱত স্তৰত ই বিদ্যুতৰ ঝলক বা চকুৰ পলকৰ দৰে ক্ষণিক কিন্তু আলোকদায়ী অভিজ্ঞতা হিচাপে সূচিত। অধ্যাত্ম স্তৰত মন “তাৰ ফালে যায় যেন” লাগে; তাৰেই শক্তিত মন বাৰে বাৰে স্মৰণ কৰে আৰু সংকল্প কৰে। সেয়ে জ্ঞানশক্তি, স্মৃতি আৰু ইচ্ছা—সকলো স্বপ্ৰকাশ ব্ৰহ্মত প্ৰতিষ্ঠিত; সাধকে মন/ইন্দ্ৰিয়/দেৱতাক চূড়ান্ত নধৰি মূল চৈতন্য চিনিব লাগে।
Khanda: तृतीय खण्ड
তৃতীয় খণ্ডত উপনিষদে এটা দৃষ্টান্তৰ জৰিয়তে বুজাইছে যে বিজয় আৰু মহিমাৰ মূল আধাৰ ব্ৰহ্ম; অহংকাৰ নহয়। দেৱতাসকলে জয় লাভ কৰি গৰ্বে ভাবে—“এই বিজয় আমাৰেই, এই মহিমা আমাৰেই।” তেতিয়া ব্ৰহ্ম এক ৰহস্যময় ‘যক্ষ’ ৰূপে প্ৰকাশ পাই তেওঁলোকৰ অহং ভাঙিবলৈ উপলক্ষ হয়। দেৱতাসকলে যক্ষক চিনিব নোৱাৰে আৰু অগ্নিক পঠিয়ায়। যক্ষ সোধে—“তুমি কোন? তোমাৰ শক্তি কি?” অগ্নিয়ে কয় যে সি পৃথিৱীৰ সকলো দহিব পাৰে। যক্ষ এটা তৃণখণ্ড ৰাখি দহিবলৈ কয়; অগ্নিয়ে সকলো চেষ্টা কৰিও দহিব নোৱাৰে আৰু লাজ পায় উভতি আহে। তাৰ পিছত বায়ু যায় আৰু কয় যে সি সকলো উৰুৱাই নিব পাৰে। সেই তৃণখণ্ডটো সি নড়াবও নোৱাৰে আৰু ব্যৰ্থ হৈ উভতি আহে। ইয়াৰ পৰা বুজা যায় যে দেৱশক্তিও সীমিত আৰু ব্ৰহ্মাধীন। শেষত ইন্দ্ৰ আগবাঢ়িলে যক্ষ অন্তৰ্ধান হয়। সেই ঠাইত উমা হৈমৱতী প্ৰকাশ পাই কয়—সেই যক্ষ ব্ৰহ্মেই আছিল। কৰ্তৃত্বৰ অহং সত্য ঢাকি ৰাখে; বিনয় আৰু বিদ্যাৰ দ্বাৰাই ব্ৰহ্মজ্ঞান উদয় হয়।
Khanda: द्वितीय खण्ड
দ্বিতীয় খণ্ডত আচার্যই শিষ্যৰ ‘মই জানো’ ধৰণৰ সূক্ষ্ম অহংকাৰ ভাঙি দিয়ে। যদি তুমি ভাবা যে ব্ৰহ্মক সম্পূৰ্ণকৈ জানিলা, তেন্তে আচলতে ব্ৰহ্মস্বৰূপৰ অলপ অংশহে ধৰা পৰিছে; নিজৰ ভিতৰত আৰু দেৱতাসকলৰ মাজত যি অনুভৱ হয়, সেয়া পূৰ্ণ ব্ৰহ্ম নহয়—মাত্ৰ সংকেত। সেয়ে অধিক গভীৰ অনুসন্ধান আৰু বিবেচনা প্ৰয়োজন। উপনিষদে কয়—ব্ৰহ্মজ্ঞান মানে ‘মই সম্পূৰ্ণ জানো’ বুলিও নহয়, ‘মই নাজানো’ বুলিও নহয়। ব্ৰহ্ম বস্তুৰ দৰে ধৰা নাযায়, কিন্তু একেবাৰে অজ্ঞেয়ো নহয়—এই মধ্য সত্য যিয়ে বুজে, সেয়াই সঁচাকৈ জানে। “যস্যামতং তস্য মতং”—যাৰ বাবে ব্ৰহ্ম অনিৰ্বচনীয়, সেয়াই সত্যৰ ওচৰ; আৰু যিয়ে ধাৰণাত বেঁধে পেলায়, সি ভুল কৰে। জ্ঞানীৰ বাবে ব্ৰহ্ম ইন্দ্ৰিয়-মনলৈ ‘অবিজ্ঞাত’, অজ্ঞানীৰ বাবে ভুলকৈ ‘বিজ্ঞাত’। ব্ৰহ্ম ‘প্ৰতিবোধবিদিত’—প্ৰতি বোধত সাক্ষী-চেতনাৰূপে চিনিব পৰা যায়। ইয়াৰ পৰা আত্মবল লাভ হয় আৰু বিদ্যাৰ পৰা অমৃতত্ব—মৃত্যুভয় অতিক্ৰম। শেষত কোৱা হয়: এই জীৱনতেই জানিলে সাৰ্থকতা, নাজানিলে ডাঙৰ ক্ষতি। ধীৰ পুৰুষে সকলো ভূতত এক আত্মাক চিনে দেহান্তৰ পিছত অমৃতত্ব লাভ কৰে।
Khanda: प्रथम खण्ड
প্ৰথম খণ্ডত শিষ্যই সোধে—মন কিহৰ প্ৰেৰণাে দৌৰে, প্ৰাণ কিহৰ আদেশে প্ৰথমে চলি উঠে, বাক কিহৰ দ্বাৰা কথা কয়, আৰু চকু‑শ্ৰোত্ৰ কিহৰ দ্বাৰা কৰ্মত নিয়োজিত হয়? আচার্য ক’য়—ব্ৰহ্মই ‘শ্ৰোত্ৰৰ শ্ৰোত্ৰ’, ‘মনৰ মন’, ‘বাকৰ বাক’ আৰু ‘প্ৰাণৰ প্ৰাণ’; সকলোকে আলোকিত কৰে, কিন্তু নিজে ইন্দ্ৰিয়গোচৰ নহয়। এই সত্য বুজি ধীৰ পুৰুষ দেহাভিমান ত্যাগ কৰি অমৃতত্ব লাভ কৰে। উপনিষদে কয়—তাত চকু নাযায়, বাক নাযায়, মনো নাপায়; তাক বস্তুৰ দৰে জানিব নোৱাৰি। সি ‘বিদিত’ আৰু ‘অবিদিত’ দুয়োটাৰো অতীত—এনে শ্ৰুতি‑পৰম্পৰা। যি বাকৰে কোৱা নাযায় কিন্তু যাৰ দ্বাৰা বাক চলে, যি মনেৰে চিন্তা নকৰিব পাৰি কিন্তু যাৰ দ্বাৰা মন চিন্তা কৰে, যি চকুৰে দেখা নাযায় কিন্তু যাৰ দ্বাৰা চকু দেখে, যি কাণেৰে শুনা নাযায় কিন্তু যাৰ দ্বাৰা কাণে শুনে—সেই ব্ৰহ্ম। সেয়ে বাহ্য উপাস্য‑বস্তু হিচাপে ধৰা বস্তুটো ব্ৰহ্ম নহয়; ব্ৰহ্ম সাক্ষী‑চৈতন্য।
Verses of the Kena
34 verses with Sanskrit text, transliteration, and translation.
Verse 1
केन इषितम् पतति प्रेषितम् मनः केन प्राणः प्रथमः प्रैति युक्तः । केन इषिताम् वाचम् इमाम् वदन्ति चक्षुः श्रोत्रं क उ देवो युनक्ति ॥१॥
Verse 2
श्रोत्रस्य श्रोत्रं मनसो मनो यत् वाचः ह वाचम् स उ प्राणस्य प्राणः । चक्षुषः चक्षुः अतिमुच्य धीराः प्रेत्य अस्मात् लोकात् अमृताः भवन्ति ॥२॥
Verse 3
न तत्र चक्षुः गच्छति न वाक् गच्छति नो मनो न विद्मो न विजानीमो यथा एतत् अनुशिष्यात् अन्यत् एव तत् विदितात् अथो अविदितात् अधि । इति शुश्रुम पूर्वेषां ये नः तत् व्याचचक्षिरे ॥३॥
Verse 4
यद्वाचा अनभ्युदितं येन वागभ्युद्यते । तदेव ब्रह्म त्वं विद्धि नेदं यदिदमुपासते ॥४॥
Know as Brahman that silent Reality which no words can capture, yet by whose power all speech arises; it is not the limited object the mind turns into something to be worshipped.
Brahman as the revealer (prakāśaka) beyond speech; apophatic (neti-neti) approachVerse 5
यन्मनसा न मनुते येनाहुर्मनो मतम् । तदेव ब्रह्म त्वं विद्धि नेदं यदिदमुपासते ॥५॥
Know as Brahman that which the mind cannot conceive, yet by whose light the mind itself is known and able to think; it is not the mental image people take as God.
Ātman/Brahman as witness-consciousness (sākṣin) beyond mind (manas)Verse 6
यच्चक्षुषा न पश्यति येन चक्षूँषि पश्यति । तदेव ब्रह्म त्वं विद्धि नेदं यदिदमुपासते ॥६॥
Know as Brahman that which no eye can behold, yet by whose presence all seeing becomes possible; it is not the visible form the mind turns into an idol of the ultimate.
Brahman as the light of lights (jyotiṣām jyotiḥ) enabling perception; transcendence of sense-object knowledgeVerse 7
यत् श्रोत्रेण न श्रणोति येन श्रोत्रम् इदम् श्रुतम् । तत् एव बृह्म त्वं विद्धि न इदम् यत् इदम् उपासते ॥७॥
Verse 8
यत् प्राणेन न प्राणिति येन प्राणः प्रणीयते । तत् एव बृह्म त्वं विद्धि न इदम् यत् इदम् उपासते ॥८॥
Verse 1
यदि मन्यसे सुवेदेति दभ्रमेवापि नूनं त्वं वेत्थ ब्रह्मणो रूपम् । यदस्य त्वं यदस्य देवेष्वथ नु मीमांस्यमेव ते मन्ये विदितम् ॥१॥
If you feel, ‘I have fully understood Brahman,’ you have grasped only a fragment—what appears as ‘I’ and what appears as divine powers. So what you call knowledge must still be deepened through inquiry until it becomes direct realization.
Limits of conceptual knowledge; necessity of continued inquiry (vicāra) into Brahman beyond objectifying ‘forms’Verse 2
नाहं मन्ये सुवेदेति नो न वेदेति वेद च । यो नस्तद्वेद तद्वेद नो न वेदेति वेद च ॥२॥
মই এনেদৰে নাভাবোঁ যে ‘মই ইয়াক ভালদৰে জানো’; আৰু ‘মই নাজানো’ বুলিও নহয়। আমাৰ মাজত যিয়ে সেই (ব্ৰহ্ম)ক জানে, সেয়েই তাক জানে; আৰু ই সাধাৰণভাৱে জানিব পৰা বিষয় নহয় বুলিও সি জানে।
Brahman as beyond objectifying knowledge (aparokṣa-jñāna; limits of pramāṇa)Verse 3
यस्यामतं तस्य मतं मतं यस्य न वेद सः । अविज्ञातं विजानतां विज्ञातमविजानताम् ॥३॥
যাৰ বাবে ই চিন্তাৰ বস্তু নহয়, তাৰ বাবেই ই সঁচাকৈ ‘জানা’ হয়; আৰু যিয়ে ভাবে ‘মই জানো’, সি তাক নাজানে। যিসকলে তাক বস্তুৰূপে জানে, সিহঁতৰ বাবে ই অজানা; আৰু যিসকলে বস্তুৰূপে নাজানে, সিহঁতৰ বাবে ই জানা।
Aparokṣa realization vs. parokṣa/conceptual knowledge; inobjectifiability of BrahmanVerse 4
प्रतिबोधविदितं मतममृतत्वं हि विन्दते । आत्मना विन्दते वीर्यं विद्यया विन्दतेऽमृतम् ॥४॥
প্ৰত্যেক জাগ্ৰতিৰ প্ৰতিটো বোধত যি পৰিচিত হয়, সেয়াই সত্য বোধ; কিয়নো তাৰ দ্বাৰাই নিশ্চয় অমৃতত্ব লাভ হয়। আত্মাৰ দ্বাৰা বল (বীৰ্য) লাভ হয়; আৰু বিদ্যাৰ দ্বাৰা অমৃতত্ব লাভ হয়।
Pratibodha (immediate recognition), jñāna leading to amṛtatva (mokṣa)Verse 5
इह चेदवेदीदथ सत्यमस्ति न चेदीहावेदीन्महती विनष्टिः । भूतेषु भूतेषु विचित्य धीराः प्रेत्यास्माल्लोकादमृता भवन्ति ॥५॥
ইয়াতেই যদি (তৎ)ক জানিলে, তেন্তে সঁচাকৈ সিদ্ধি আছে; ইয়াতেই যদি নাজানিলে, তেন্তে মহা ক্ষতি। সকলো ভূতত, প্ৰতিটো জীৱত তাক বিচাৰ কৰি চিনাক্ত কৰি ধীৰসকলে এই লোক ত্যাগ কৰি অমৃতত্ব লাভ কৰে।
Moksha through Brahma-vidya; recognition of Brahman/Atman in all beingsVerse 1
ब्रह्म ह देवेभ्यो विजिग्ये तस्य ह ब्रह्मणो विजये देवा अमहीयन्त । त ऐक्षन्तास्माकमेवायं विजयः अस्माकमेवायं महिमा इति ॥१॥
ব্ৰহ্মই দেৱসকলৰ বাবে নিশ্চয় বিজয় সাধিলে। ব্ৰহ্মৰ সেই বিজয়ত দেৱসকল অতিশয় উল্লসিত হ’ল। তেওঁলোকে ভাবিলে: ‘এই বিজয় কেৱল আমাৰ; এই মহিমাও কেৱল আমাৰ’ বুলি।
Brahman as the true source of power; critique of ego (ahaṅkāra) and divine prideVerse 2
तद्धैषां विजज्ञौ तेभ्यो ह प्रादुर्बभूव । तन्न व्यजानत किमिदं यक्षमिति ॥२॥
সেই (ব্ৰহ্ম) তেওঁলোকৰ সেই ভাবনা জানিলে। সি নিশ্চয় তেওঁলোকৰ সন্মুখত প্ৰাদুৰ্ভূত হ’ল। কিন্তু তেওঁলোকে তাক চিনিব নোৱাৰিলে: ‘ই কি যক্ষ?’ বুলি।
Avidyā regarding Brahman; Brahman’s transcendence of conceptual recognition; revelation through manifestationVerse 3
तेऽग्निमब्रुवन्—जातवेद एतद्विजानीहि किमिदं यक्षमिति। तथेति॥३॥
তেওঁলোকে অগ্নিক ক’লে— “হে জাতবেদস, এইটো জানি লোৱা; এই যক্ষ কি?” তেওঁ উত্তৰ দিলে— “তথাস্তূ।”
Brahman (as the mysterious Yakṣa) and the limitation of deva-knowledgeVerse 4
तदभ्यद्रवत्। तमभ्यवदत्—कोऽसीति। अग्निर्वा अहमस्मीति अब्रवीत्। जातवेदाः वा अहमस्मीति॥४॥
তেওঁ তাৰ ওচৰলৈ দৌৰি গ’ল। সি তেওঁক ক’লে— “তুমি কোন?” অগ্নিয়ে ক’লে— “মই অগ্নিয়েই; মই জাতবেদসেই।”
Avidyā/ahaṅkāra (self-assertion of limited power) contrasted with Brahman’s transcendenceVerse 5
तस्मिंस्त्वयि किं वीर्यमिति। अपि सर्वमिदं दहेयं यदिदं पृथिव्यामिति॥५॥
সি সুধিলে— “তোমাৰ ভিতৰত কি বীৰ্য (শক্তি) আছে?” তেওঁ ক’লে— “পৃথিৱীত যি কিছুমান আছে, সকলোকে মই দহিব পাৰোঁ।”
Brahman as the source/measure of all śakti; limitation of deva-śakti; dependence of karma-indriya powers on the AbsoluteVerse 6
तस्मै तृणं निदधाव् एतद् दह इति । तद् उपप्रेयाय सर्वजवेन तन् न शशाक दग्धुम् । स तद् एव निववृते, नैतद् अशकद् विज्ञातुं यद् एतद् यक्षम् इति ॥६॥
তেতিয়া যক্ষই অগ্নিৰ আগত এটা তৃণৰ ডাঁটি থৈ ক’লে—“ইয়াক দহ।” অগ্নি সৰ্ববেগে তাৰ ওচৰলৈ দৌৰিলেও তাক দহিব নোৱাৰিলে। সেই চেষ্টা এৰি সি উভতি আহিল; “এই যক্ষ কোন?” বুলি সি জানিব নোৱাৰিলে।
Brahman as the transcendent ground beyond the powers of the devas; limitation of sense-power and ego (ahaṅkāra)Verse 7
अथ वायुम् अब्रुवन्—वायो एतद् विजानीहि किम् एतद् यक्षम् इति । तथा इति ॥७॥
তাৰ পাছত তেওঁলোকে বায়ুক ক’লে—“হে বায়ো, এইটো জানিবা: এই যক্ষ কোন?” সি ক’লে—“তথা, তেনেকৈয়ে।”
Dependence of prāṇa (vital force) on Brahman; epistemic inquiry (jijñāsā)Verse 8
तद् अभ्यद्रवत् । तम् अभ्यवदत्—कः असि इति । वायुर् वा अहम् अस्मि इत्य् अब्रवीत् । मातरिश्वा वा अहम् अस्मि इति ॥८॥
সি তাৰ ফালে দৌৰি গ’ল। যক্ষই তাক ক’লে—“তুমি কোন?” সি ক’লে—“মই বায়ুয়ে; মই মাতৰিশ্বাই।”
Ahaṅkāra (self-assertion) of cosmic functions; Brahman as the interrogator beyond names and rolesVerse 9
तस्मिन् त्वयि किं वीर्यम् इति। अपि इदं सर्वम् आददीयम्, यदिदं पृथिव्याम् इति॥९॥
তেওঁলোকে ক’লে: ‘তোমাৰ ভিতৰত কি বীৰ্য আছে?’—‘পৃথিৱীত যি কিছুমান আছে, সেই সকলোকে নিশ্চয় উঠাই লোৱা।’
Brahman as the hidden source of all power; limitation of deva-egoVerse 10
तस्मै तृणं निदधौ—एतदादत्स्व इति। तत् उपप्रेयाय सर्वजवेन; तन्न शशाक आदातुम्। स तदेव निववृते—नैतदशकं विज्ञातुं यदेतद् यक्षम् इति॥१०॥
তেওঁৰ আগত সি এটা তৃণৰ ডাঁটি থৈ ক’লে—‘এইটো উঠোৱা।’ সি সৰ্বজৱে দৌৰি গ’ল; কিন্তু তাক উঠাব নোৱাৰিলে। সি তেনেকৈয়ে ঘূৰি আহিল—‘এই যক্ষ কোন’ সেয়া নিৰ্ণয় কৰিব নোৱাৰিলে।
Dependence of all śakti on Brahman; collapse of egoic agency (kartṛtva)Verse 11
अथ इन्द्रम् अब्रुवन्—मघवन्, एतद्विजानीहि किमेतद् यक्षम् इति। तथा इति। तदभ्यद्रवत्। तस्मात् तिरोदधे॥११॥
তাৰ পাছত তেওঁলোকে ইন্দ্ৰক ক’লে: ‘হে মঘৱন, এই যক্ষ কি সেয়া জানি আহা।’ সি ক’লে: ‘তথা।’ সি তাৰ ফালে দৌৰিলে; সি তাৰ পৰা অন্তৰ্ধান হ’ল।
Brahman’s elusiveness to objectifying pursuit; necessity of grace/teaching (upadeśa)Verse 12
स तस्मिन्नेवाकाशे स्त्रियमाजगाम बहुशोभमानामुमां हैमवतीम्। तां ह उवाच—किमेतद्यक्षमिति॥१२॥
সেই একে আকাশতেই ইন্দ্ৰে অতি দীপ্তিময়, বহুশোভাময় উমা হৈমৱতী নামৰ দেৱীক দেখা পালে। তেওঁ তাইক সুধিলে—“এই যক্ষ কোন?”॥১২॥
Brahman as the unknown ground of divine power; revelation through divine instruction (upadeśa)Verse 1
सा ब्रह्मेति ह उवाच। ब्रह्मणो वा एतद्विजये महीयध्वमिति। ततो ह एव विदाञ्चकार ब्रह्मेति॥१॥
তাই ক’লে—“ইয়াই ব্ৰহ্ম।” “ব্ৰহ্মৰ বিজয়ৰ দ্বাৰাই তোমালোকে মহিমান্বিত হ’লা,” বুলি তাই ক’লে। তেতিয়া ইন্দ্ৰে নিশ্চিতভাৱে জানিলে—“ইয়াই ব্ৰহ্ম।”॥১॥
Brahman as the source of all agency and victory; true knowledge (brahmavidyā) as illuminationVerse 2
तस्माद्वा एते देवा अतितरामिव अन्यान्देवान् यदग्निर्वायुरिन्द्रः। ते ह्येनन्नेदिष्ठं पस्पृशुः। ते ह्येनत्प्रथमो विदाञ्चकार ब्रह्मेति॥२॥
সেইবাবে অগ্নি, বায়ু আৰু ইন্দ্ৰ—এই দেৱসকল অন্য দেৱসকলতকৈ যেন অধিক শ্ৰেষ্ঠ; কিয়নো তেওঁলোকে তাক (ব্ৰহ্মক) সৰ্বাধিক নিকটত স্পৰ্শ কৰিছিল। আৰু ইন্দ্ৰেই প্ৰথমে জানিলে—“ইয়াই ব্ৰহ্ম।”॥২॥
Proximity to Brahman through inquiry; hierarchy of deities as symbolic of faculties approaching the Absolute; primacy of knowledge over powerVerse 3
तस्माद्वा इन्द्रोऽतितरामिवान्यान्देवान् स ह्येनन्नेदिष्ठं पस्पर्श । स ह्येनत्प्रथमो विदाञ्चकार ब्रह्मेति ॥३॥
সেয়েহে ইন্দ্ৰই যেন অন্য দেৱতাসকলক অতিক্ৰম কৰিলে; কিয়নো সি তাক সৰ্বাধিক নিকটভাৱে স্পৰ্শ কৰিলে। আৰু সিয়েই প্ৰথমে তাক ‘ব্ৰহ্ম’ বুলি জানিলে।
Brahma-jñāna (recognition of Brahman) and adhikāra (fitness/priority through proximity)Verse 4
तस्यैष आदेशो यदेतद्विद्युतो विद्युतदिति न्यमीमिषदिति । अधिदैवतम् ॥४॥
তাৰ এই সংকেত: ‘বিদ্যুৎৰ দৰে—সেই ঝলক’; ‘ই চকু পিৰিকিয়াৰ দৰে (দেখা দি অদৃশ্য হ’ল)’. এইটো অধিদৈৱত সন্মুখে কোৱা।
Ādeśa (indirect indication of Brahman); Brahman’s elusiveness and immediacy beyond graspVerse 5
अथाध्यात्मं यदेतद्गच्छतीव च मनोऽनेन चैतदुपस्मरत्यभीक्ष्णं सङ्कल्पः ॥५॥
এতিয়া অধ্যাত্ম সন্মুখে: যাৰ দ্বাৰা মন যেন বিষয়ৰ ফালে যায়, আৰু যাৰ দ্বাৰা ই পুনঃপুনঃ এইটোক স্মৰণ কৰে—সেয়াই সংকল্প, ইচ্ছা-নিশ্চয়।
Adhyātma-upadeśa; saṅkalpa (intentionality) as a pointer to the inner instrument; Brahman indicated through the witness of mental movementVerse 6
तद्ध तद्वनं नाम तद्वनमित्युपासितव्यं स य एतदेवं वेदाभि ह एनं सर्वाणि भूतानि संवाञ्छन्ति ॥६॥
সেইয়েই নিশ্চয় ‘তদ্বনম্’ নামে কোৱা হয়; তাক ‘তদ্বনম্’ ৰূপে উপাস্য আৰু ধ্যানযোগ্য বুলি ধ্যান কৰিব লাগে। যিয়ে ইয়াক এইদৰে জানে, তাৰ প্ৰতি সৰ্ব ভূত নিশ্চয়েই আকাঙ্ক্ষা কৰে।
Brahman as the supreme object of love/aspiration; upāsanā leading to recognition of BrahmanVerse 7
उपनिषदं भो ब्रूहीत्युक्ता त उपनिषद्ब्राह्मीम् वाव त उपनिषदमब्रूम इति ॥७॥
‘ভো ভগৱন, উপনিষদ কওক’—এমনি কোৱা হ’লে গুৰুয়ে ক’লে: ‘তোমালোকক আমি নিশ্চয়েই ব্ৰাহ্মী উপনিষদেই প্ৰকাশ কৰি কৈছোঁ।’
Upaniṣad as brahma-vidyā (esoteric liberating instruction)Verse 8
तस्यै तपो दमः कर्मेति प्रतिष्ठा वेदाः सर्वाङ्गानि सत्यमायतनम् ॥८॥
সেই (ব্ৰাহ্মী উপনিষদ-জ্ঞান)ৰ বাবে তপ, দম (ইন্দ্ৰিয়-সংযম) আৰু কৰ্ম—এইবোৰেই প্ৰতিষ্ঠা; বেদসমূহ তাৰ সৰ্ব অঙ্গ; সত্যই তাৰ আয়তন (নিবাস) ।
Sādhana for brahma-vidyā: tapas–dama–karma; satya as the sustaining groundVerse 9
यो वा एतामेवम् वेद, अपहत्य पाप्मानम्, अनन्ते स्वर्गे लोके ज्येये प्रतितिष्ठति, प्रतितिष्ठति ॥९॥
যি কোনো এইদৰে তাক—অৰ্থাৎ ব্ৰহ্মক—জানে, সি পাপ দূৰ কৰি, অনন্ত স্বৰ্গলোকত, সৰ্বোচ্চ ধামত দৃঢ়ভাৱে প্ৰতিষ্ঠিত হয়; সি দৃঢ়ভাৱে প্ৰতিষ্ঠিত হয়।
Moksha (liberating knowledge) / Brahma-vidya and the removal of pāpa (impurity)Read Upanishads in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.