Devi
দেৱী উপনিষদ (অথৰ্ববেদ-সম্পৰ্কিত) শাক্ত উপনিষদসমূহৰ ভিতৰত অতি গুৰুত্বপূৰ্ণ, য’ত দেৱীক পৰব্ৰহ্মৰূপে প্ৰতিপাদন কৰা হৈছে। এই গ্ৰন্থত দেৱী জগতৰ নিমিত্ত আৰু উপাদান—উভয় কাৰণ, আৰু সৃষ্টি-স্থিতি-লয়ৰ অধিষ্ঠাত্ৰী শক্তি বুলি ব্যাখ্যা কৰা হয়। নিৰ্গুণ পৰত্ব আৰু সগুণ বিশ্বৰূপত্ব—এই দুয়োটাৰ একত্ব ইয়াৰ মুখ্য তত্ত্ব। মায়া/শক্তিৰ দ্বাৰা বন্ধন আৰু বিদ্যাৰ দ্বাৰা মুক্তি—এই বেদান্তীয় ভাব দেৱীৰ আধিপত্যত বুজোৱা হৈছে। মন্ত্র আৰু বাক্ (বাণী) দেৱীৰ প্ৰকাশৰূপ বুলি ধৰি ভক্তি-জ্ঞানৰ সমন্বয় দেখুৱায়।
Start ReadingKey Teachings
Devī as Parabrahman: the supreme, non-dual reality underlying all names and forms
Nirguṇa–saguṇa unity: Devī is both beyond attributes and manifest as the cosmos and deities
Devī as both material and efficient cause (upādāna and nimitta kāraṇa) of creation
Māyā/Śakti doctrine: Devī veils (avidyā) and reveals (vidyā), enabling bondage and liberation
Antaryāmin: Devī as the indwelling consciousness in all beings, the inner ruler of mind and senses
Integration of guṇas and prakṛti within Devī’s sovereignty; nature is her dynamic power
Mantra and vāc: sacred sound and speech as Devī’s expressive body; realization is aided by mantra-knowledge
Bhakti–jñāna convergence: devotion culminates in non-dual knowledge of Devī as Ātman/Brahman
Soteriology: liberation (mokṣa) arises from recognizing Devī as one’s own Self and the ground of the world
Verses of the Devi
32 verses with Sanskrit text, transliteration, and translation.
Verse 1
सर्वे वै देवा देवीम् उपतस्थुः । कासि त्वं महादेवि । सा अब्रवीत्—अहं ब्रह्मस्वरूपिणी । मत्तः प्रकृतिपुरुषात्मकं जगत् शून्यं च अशून्यं च । अहम् आनन्दानानन्दाः, विज्ञानाविज्ञाने अहम् । ब्रह्मा ब्रह्मणि व...
সকলো দেৱতা দেৱীক ভক্তিভাৱে ওচৰলৈ আহি উপস্থিৰ হ’ল। সুধিলে: “হে মহাদেৱী, তুমি কোন?” দেৱী ক’লে: “মই ব্ৰহ্মস্বৰূপিণী। মোৰ পৰা প্ৰকৃতি–পুৰুষাত্মক জগত উদ্ভৱ হয়—শূন্যো আৰু অশূন্যো। মই আনন্দ আৰু অনানন্দ; মই বিজ্ঞান আৰু অবিজ্ঞান। ব্ৰহ্মা ব্ৰহ্মতেই জ্ঞেয়।” এইদৰে অথৰ্বণ শ্ৰুতি কয়।
Brahman as Devī; non-duality encompassing opposites (knowledge/ignorance, void/non-void)Verse 2
सर्वे वै देवा देवीम् उपतस्थुः । कासि त्वं महादेवि । सा अब्रवीत्—अहं ब्रह्मस्वरूपिणी । मत्तः प्रकृतिपुरुषात्मकं जगत् शून्यं च अशून्यं च । अहम् आनन्दानानन्दाः, विज्ञानाविज्ञाने अहम् । ब्रह्मा ब्रह्मणि व...
সকলো দেৱতা দেৱীক ভক্তিভাৱে ওচৰলৈ আহি উপস্থিৰ হ’ল। সুধিলে: “হে মহাদেৱী, তুমি কোন?” দেৱী ক’লে: “মই ব্ৰহ্মস্বৰূপিণী। মোৰ পৰা প্ৰকৃতি–পুৰুষাত্মক জগত উদ্ভৱ হয়—শূন্যো আৰু অশূন্যো। মই আনন্দ আৰু অনানন্দ; মই বিজ্ঞান আৰু অবিজ্ঞান। ব্ৰহ্মা ব্ৰহ্মতেই জ্ঞেয়।” এইদৰে অথৰ্বণ শ্ৰুতি কয়।
Identity of Devī with Brahman; transcendence of dualitiesVerse 3
अहं पञ्चभूतान्यपञ्चभूतानि । अहमखिलं जगत् । वेदोऽहमवेदोऽहम् । विद्याहमविद्याहम् । अजाहमनजाहम् । अधश्चोर्ध्वं च तिर्यक्चाहम् । अहं रुद्रेभिर्वसुभिश्चराम्यहमादित्यैरुत विश्वदेवैः । अहं मित्रावरुणावुभौ बि...
মই পঞ্চভূতসমূহো আৰু অপঞ্চভূতো; মই অখিল জগত। মই বেদো আৰু অবেদো। মই বিদ্যা আৰু অবিদ্যা। মই অজ (অজন্মা) আৰু অনজ। মই অধঃ, ঊৰ্ধ্ব আৰু তিৰ্যক্—সকলো দিশতে ব্যাপ্ত। মই ৰুদ্ৰ আৰু বসুসকলৰ সৈতে বিচৰণ কৰোঁ; আদিত্য আৰু বিশ্বদেৱসকলৰ সৈতেো। মই মিত্ৰ আৰু বৰুণ—উভয়কে ধাৰণ কৰোঁ; মই ইন্দ্ৰ আৰু অগ্নি; মই অশ্বিনী-কুমাৰ দ্বয়। মই সোম, ত্বষ্টা, পূষণ আৰু ভগক ধাৰণ কৰোঁ। মই উৰুক্রম বিষ্ণু, ব্ৰহ্মা আৰু প্ৰজাপতিকো ধাৰণ কৰোঁ। হৱিষ অৰ্পণকাৰী, সুসংৰক্ষিত যজমান আৰু সোম পীড়নকাৰীক মই দ্ৰৱিণ (ধন-সমৃদ্ধি) দান কৰোঁ।
Sarvātmatva (all-as-Self); Brahman/Devī as immanent and transcendent; integration of deities as functions of one RealityVerse 4
अहं पञ्चभूतान्यपञ्चभूतानि । अहमखिलं जगत् । वेदोऽहमवेदोऽहम् । विद्याहमविद्याहम् । अजाहमनजाहम् । अधश्चोर्ध्वं च तिर्यक्चाहम् । अहं रुद्रेभिर्वसुभिश्चराम्यहमादित्यैरुत विश्वदेवैः । अहं मित्रावरुणावुभौ बि...
মই পঞ্চ মহাভূত, আৰু পঞ্চভূত-অতীত তত্ত্বও মই। মই অখিল জগত। মই বেদ আৰু অবেদো। মই বিদ্যা আৰু অবিদ্যাও। মই অজ (অজন্মা) আৰু অনজো। মই অধঃ, ঊৰ্ধ্ব আৰু তিৰ্যক্—সকলো দিশতে ব্যাপ্ত। মই ৰুদ্ৰ আৰু বসুসকলৰ সৈতে বিচৰণ কৰোঁ; আদিত্য আৰু বিশ্বদেৱসকলৰ সৈতেো। মই মিত্ৰ-বৰুণ উভয়কে ধাৰণ কৰোঁ; মই ইন্দ্ৰ আৰু অগ্নি; মই উভয় অশ্বিনী। মই সোম, ত্বষ্টৃ, পূষণ আৰু ভগক স্থাপন কৰোঁ। মই উৰুক্রম বিষ্ণু, ব্ৰহ্মা আৰু প্ৰজাপতিকো স্থাপন কৰোঁ। হৱিষ অৰ্ঘ্য দানকাৰী, সু-ৰক্ষিত যজমান আৰু সোম পীড়নকাৰীক মই দ্ৰৱিণ—সম্পদ—প্ৰদান কৰোঁ।
Brahman as Devī (non-dual identity; immanence and transcendence)Verse 5
अहं पञ्चभूतान्यपञ्चभूतानि । अहमखिलं जगत् । वेदोऽहमवेदोऽहम् । विद्याहमविद्याहम् । अजाहमनजाहम् । अधश्चोर्ध्वं च तिर्यक्चाहम् । अहं रुद्रेभिर्वसुभिश्चराम्यहमादित्यैरुत विश्वदेवैः । अहं मित्रावरुणावुभौ बि...
মই পঞ্চ মহাভূত, আৰু পঞ্চভূত-অতীত তত্ত্বও মই। মই অখিল জগত। মই বেদ আৰু অবেদো। মই বিদ্যা আৰু অবিদ্যাও। মই অজ (অজন্মা) আৰু অনজো। মই অধঃ, ঊৰ্ধ্ব আৰু তিৰ্যক্—সকলো দিশতে ব্যাপ্ত। মই ৰুদ্ৰ আৰু বসুসকলৰ সৈতে বিচৰণ কৰোঁ; আদিত্য আৰু বিশ্বদেৱসকলৰ সৈতেো। মই মিত্ৰ-বৰুণ উভয়কে ধাৰণ কৰোঁ; মই ইন্দ্ৰ আৰু অগ্নি; মই উভয় অশ্বিনী। মই সোম, ত্বষ্টৃ, পূষণ আৰু ভগক স্থাপন কৰোঁ। মই উৰুক্রম বিষ্ণু, ব্ৰহ্মা আৰু প্ৰজাপতিকো স্থাপন কৰোঁ। হৱিষ অৰ্ঘ্য দানকাৰী, সু-ৰক্ষিত যজমান আৰু সোম পীড়নকাৰীক মই দ্ৰৱিণ—সম্পদ—প্ৰদান কৰোঁ।
Non-duality (Advaita) expressed as Devī’s all-inclusive SelfhoodVerse 6
अहं पञ्चभूतान्यपञ्चभूतानि । अहमखिलं जगत् । वेदोऽहमवेदोऽहम् । विद्याहमविद्याहम् । अजाहमनजाहम् । अधश्चोर्ध्वं च तिर्यक्चाहम् । अहं रुद्रेभिर्वसुभिश्चराम्यहमादित्यैरुत विश्वदेवैः । अहं मित्रावरुणावुभौ बि...
মই পঞ্চ মহাভূত, আৰু পঞ্চভূত-অতীত তত্ত্বও মই। মই অখিল জগত। মই বেদ আৰু অবেদো। মই বিদ্যা আৰু অবিদ্যাও। মই অজ (অজন্মা) আৰু অনজো। মই অধঃ, ঊৰ্ধ্ব আৰু তিৰ্যক্—সকলো দিশতে ব্যাপ্ত। মই ৰুদ্ৰ আৰু বসুসকলৰ সৈতে বিচৰণ কৰোঁ; আদিত্য আৰু বিশ্বদেৱসকলৰ সৈতেো। মই মিত্ৰ-বৰুণ উভয়কে ধাৰণ কৰোঁ; মই ইন্দ্ৰ আৰু অগ্নি; মই উভয় অশ্বিনী। মই সোম, ত্বষ্টৃ, পূষণ আৰু ভগক স্থাপন কৰোঁ। মই উৰুক্রম বিষ্ণু, ব্ৰহ্মা আৰু প্ৰজাপতিকো স্থাপন কৰোঁ। হৱিষ অৰ্ঘ্য দানকাৰী, সু-ৰক্ষিত যজমান আৰু সোম পীড়নকাৰীক মই দ্ৰৱিণ—সম্পদ—প্ৰদান কৰোঁ।
Śakti as Brahman; identity of the Self with the totality (sarvātmatva)Verse 7
अहं राष्ट्री सङ्गमनी वसूनाम् अहं सुवे पितरमस्य मूर्धन् । मम योनिरप्स्वन्तः समुद्रे । य एवं वेद स देवीपदमाप्नोति । ते देवा अब्रुवन् । नमो देव्यै महादेव्यै शिवायै सततं नमः । नमः प्रकृत्यै भद्रायै नियताः...
মই ৰাষ্ট্ৰ্ৰী—সৰ্বাধিষ্ঠাত্ৰী, বসুসকলৰ সংগমনী; এই জগতৰ পিতাক মই শিখৰত প্ৰসৱ কৰোঁ। মোৰ যোনি জলৰ মাজত, সমুদ্ৰৰ অন্তৰত আছে। যি এইদৰে জানে সি দেৱীপদ লাভ কৰে। দেৱসকলে ক’লে: দেৱীক নমস্কাৰ, মহাদেৱীক নমস্কাৰ; শিৱাস্বৰূপিণীক সদা নমঃ। ভদ্ৰা প্ৰকৃতিক নমঃ; নিয়ত হৈ আমি তাম প্ৰণাম কৰোঁ।
Brahman as Devī (Śakti/Prakṛti) and mokṣa through vidyā (realization)Verse 8
अहं राष्ट्री सङ्गमनी वसूनाम् अहं सुवे पितरमस्य मूर्धन् । मम योनिरप्स्वन्तः समुद्रे । य एवं वेद स देवीपदमाप्नोति । ते देवा अब्रुवन् । नमो देव्यै महादेव्यै शिवायै सततं नमः । नमः प्रकृत्यै भद्रायै नियताः...
মই ৰাষ্ট্ৰ্ৰী—সৰ্বাধিষ্ঠাত্ৰী, বসুসকলৰ সংগমনী; এই জগতৰ পিতাক মই শিখৰত প্ৰসৱ কৰোঁ। মোৰ যোনি জলৰ মাজত, সমুদ্ৰৰ অন্তৰত আছে। যি এইদৰে জানে সি দেৱীপদ লাভ কৰে। দেৱসকলে ক’লে: দেৱীক নমস্কাৰ, মহাদেৱীক নমস্কাৰ; শিৱাস্বৰূপিণীক সদা নমঃ। ভদ্ৰা প্ৰকৃতিক নমঃ; নিয়ত হৈ আমি তাম প্ৰণাম কৰোঁ।
Brahman as Devī (Śakti/Prakṛti) and mokṣa through vidyā (realization)Verse 9
तामग्निवर्णां तपसा ज्वलन्तीं वैरोचनीं कर्मफलेषु जुष्टाम् । दुर्गां देवीं शरणमहं प्रपद्ये सुतरां नाशयते तमः ॥ देवीं वाचमजनयन्त देवाः तां विश्वरूपाः पशवो वदन्ति । सा नो मन्द्रेषमूर्जं दुहाना धेनुर्वागस्...
অগ্নিবৰ্ণা, তপস্যাৰে জ্বলি উঠা, বৈৰোচনী দীপ্তিময়, কৰ্মফলত সন্তুষ্ট সেই দুৰ্গা দেৱীক মই শৰণ লওঁ; তেঁৱেই তমসক সম্পূৰ্ণৰূপে নাশ কৰে। দেৱসকলে দেৱীস্বৰূপা বাকক জন্ম দিলে; বিশ্বৰূপ জীৱসমূহে তাক উচ্চাৰণ কৰে। সেই বাক—ধেনুৰ দৰে—আমাৰ বাবে মধুৰ পোষণ আৰু ঊৰ্জা দোহি, সুস্তুতিত স্তুত হৈ আমাৰ ওচৰলৈ আহক। (৯–১০)
Śakti as liberating power (avidyā-tamo-nāśa), Vāk/Śabda as manifestation of BrahmanVerse 10
तामग्निवर्णां तपसा ज्वलन्तीं वैरोचनीं कर्मफलेषु जुष्टाम् । दुर्गां देवीं शरणमहं प्रपद्ये सुतरां नाशयते तमः ॥ देवीं वाचमजनयन्त देवास्तां विश्वरूपाः पशवो वदन्ति । सा नो मन्द्रेषमूर्जं दुहाना धेनुर्वागस्...
মই অগ্নিবৰ্ণা, তপস্যাৰে জ্বলি উঠা, বৈৰোচনী, কৰ্মফলত প্ৰীত দুঃৰ্গা দেৱীৰ শৰণ গ্ৰহণ কৰোঁ; তেঁৱেই তমসক সম্পূৰ্ণৰূপে নাশ কৰে। দেৱতাসকলে দেৱী-বাণীক জন্ম দিলে; বিশ্বৰূপ জীৱসমূহে তাক উচ্চাৰে। পোষণ আৰু মধুৰ উক্তি দুহি দিয়া ধেনুৰূপ বাণী, সু-স্তুত আশীৰ্বাদসহ আমাৰ ওচৰলৈ আহক।
Māyā-śakti / Devī as Brahma-śakti; removal of tamas (avidyā) through divine power and VākVerse 11
कालरात्रिं ब्रह्मस्तुतां वैष्णवीं स्कन्दमातरम् । सरस्वतीमदितिं दक्षदुहितरं नमामः पावनां शिवाम् ॥ महालक्ष्मीश्च विद्महे सर्वसिद्धिश्च धीमहि । तन्नो देवी प्रचोदयात् ॥
ব্ৰহ্মাই স্তুতি কৰা কালৰাত্ৰি, বৈষ্ণৱী—স্কন্দমাতা, সৰস্বতী, দক্ষৰ কন্যা অদিতি—পাৱনা আৰু শিৱা দেৱীক আমি নমস্কাৰ কৰোঁ। মহালক্ষ্মীক আমি জানোঁ; সৰ্বসিদ্ধিস্বৰূপা বুলি ধ্যান কৰোঁ। সেই দেৱীয়ে আমাক প্ৰচোদিত কৰক (প্ৰেৰণা দিয়ক)।
Devī as the one Brahma-śakti appearing as multiple deities (eka-śakti, aneka-rūpa); grace (anugraha) as the impetus for knowledge and siddhiVerse 12
कालरात्रिं ब्रह्मस्तुतां वैष्णवीं स्कन्दमातरम् । सरस्वतीमदितिं दक्षदुहितरं नमामः पावनां शिवाम् ॥ महालक्ष्मीश्च विद्महे सर्वसिद्धिश्च धीमहि । तन्नो देवी प्रचोदयात् ॥
ব্ৰহ্মাই স্তুতি কৰা কালৰাত্ৰি, বৈষ্ণৱী—স্কন্দমাতা, সৰস্বতী, দক্ষৰ কন্যা অদিতি—পাৱনা আৰু শিৱা দেৱীক আমি নমস্কাৰ কৰোঁ। মহালক্ষ্মীক আমি জানোঁ; সৰ্বসিদ্ধিস্বৰূপা বুলি ধ্যান কৰোঁ। সেই দেৱীয়ে আমাক প্ৰচোদিত কৰক (প্ৰেৰণা দিয়ক)।
Devī as one reality with many names/forms; anugraha leading to jñāna and mokṣaVerse 13
अदितिर्ह्यजनिष्ट दक्ष या दुहिता तव । तां देवा अन्वजायन्त भद्रा अमृतबन्धवः ॥ कामो योनिः कामकला वज्रपाणिर्गुहा हसा । मातरिश्वाभ्रमिन्द्रः पुनर्गुहा सकला मायया च पुनः कोशा विश्वमाता दिवि द्योम् ॥१३–१४॥
হে দক্ষ! অদিতি নিশ্চয় তোমাৰ কন্যা ৰূপে জন্মিল। অমৃত-বন্ধু মঙ্গলময় দেৱসকলে তাক ক্ৰমে জনম দিলে। কামেই যোনি; কামকলা; বজ্ৰপাণি; গুহা; হাস্য; মাতৰিশ্বান (বায়ু); অভ্ৰ (মেঘ); ইন্দ্ৰ; পুনৰ গুহা; সকলতা; মায়াৰ দ্বাৰা; পুনৰ কোষসমূহ; বিশ্বমাতা—সেই দিৱি, দ্যোম নামৰ দীপ্ত আকাশত বিৰাজ কৰে।
Māyā-śakti and the manifestation of Brahman as the cosmic Mother; kośa-doctrine; guhā (heart-cave) as locus of realizationVerse 14
अदितिर्ह्यजनिष्ट दक्ष या दुहिता तव । तां देवा अन्वजायन्त भद्रा अमृतबन्धवः ॥ कामो योनिः कामकला वज्रपाणिर्गुहा हसा । मातरिश्वाभ्रमिन्द्रः पुनर्गुहा सकला मायया च पुनः कोशा विश्वमाता दिवि द्योम् ॥१३–१४॥
হে দক্ষ! অদিতি তোমাৰ কন্যা ৰূপে জন্মিল; অমৃত-বন্ধু মঙ্গল দেৱসকলে তাক ক্ৰমে জনম দিলে। কাম যোনি; কামকলা; বজ্ৰপাণি; গুহা; হাস্য; মাতৰিশ্বান (বায়ু); অভ্ৰ; ইন্দ্ৰ; পুনৰ গুহা; সকল; মায়াৰ দ্বাৰা; পুনৰ কোষসমূহ; বিশ্বমাতা—সেই দিৱি, দ্যোমৰ দীপ্ত আকাশত অৱস্থিত।
Non-dual immanence of Devī as Śakti across cosmic functions and inner psychophysical layers (kośas)Verse 15
एषात्मशक्तिः । एषा विश्वमोहिनी पाशाङ्कुशधनुर्बाणधरा । एषा श्रीमहाविद्या । य एवं वेद स शोकं तरति । नमस्ते अस्तु भगवति भवति मातरः अस्मान्पातु सर्वतः ॥१५–१७॥
এই আত্মশক্তি। এই বিশ্বমোহিনী—পাশ, অঙ্কুশ, ধনু আৰু বাণ ধাৰণকাৰিণী। এই শ্ৰীমহাবিদ্যা। যিয়ে এইদৰে তাক জানে, সি শোক অতিক্ৰম কৰে। হে ভগৱতী, হে সত্তাস্বৰূপিণী, হে মাতৃ! তোমাক নমস্কাৰ; আমাক সকলো দিশৰ পৰা ৰক্ষা কৰা।
Ātma-śakti; vidyā leading to mokṣa (śoka-taraṇa); Devī as both māyā’s binding and liberating wisdomVerse 16
एषात्मशक्तिः। एषा विश्वमोहिनी पाशाङ्कुशधनुर्बाणधरा। एषा श्रीमहाविद्या। य एवं वेद स शोकं तरति। नमस्ते अस्तु भगवति भवति मातः अस्मान् पातु सर्वतः॥१५–१७॥
এই আত্মশক্তি। এই বিশ্বমোহিনী—পাশ, অঙ্কুশ, ধনু আৰু বাণ ধাৰণকাৰিণী। এই শ্ৰী-মহাবিদ্যা। যি এইদৰে জানে সি শোক অতিক্ৰম কৰে। হে ভগৱতী, হে ভবতী, হে মাতঃ, তোমাক নমস্কাৰ; আমাক সকলো দিশৰ পৰা ৰক্ষা কৰা।
Shakti as Atman/Brahman; Maya and MokshaVerse 17
एषात्मशक्तिः। एषा विश्वमोहिनी पाशाङ्कुशधनुर्बाणधरा। एषा श्रीमहाविद्या। य एवं वेद स शोकं तरति। नमस्ते अस्तु भगवति भवति मातः अस्मान् पातु सर्वतः॥१५–१७॥
এই আত্মশক্তি। এই বিশ্বমোহিনী—পাশ, অঙ্কুশ, ধনু আৰু বাণ ধাৰণকাৰিণী। এই শ্ৰী-মহাবিদ্যা। যি এইদৰে জানে সি শোক অতিক্ৰম কৰে। হে ভগৱতী, হে ভবতী, হে মাতঃ, তোমাক নমস্কাৰ; আমাক সকলো দিশৰ পৰা ৰক্ষা কৰা।
Non-dual Shakti-Brahman identity; liberation through knowledgeVerse 18
सैषाष्टौ वसवः। सैषैकादश रुद्राः। सैषा द्वादशादित्याः। सैषा विश्वेदेवाः सोमपा असोमपाश्च। सैषा यातुधान्यः असुरा रक्षांसि पिशाचयक्षाः सिद्धाः। सैषा सत्त्व-रजस्-तमांसि। सैषा प्रजापतीन्द्रमनवः। सैषा ग्रहा ...
সেয়াই অষ্ট বসু; সেয়াই একাদশ ৰুদ্ৰ; সেয়াই দ্বাদশ আদিত্য; সেয়াই বিশ্বেদেৱ—সোমপানী আৰু অসোমপানী উভয়। সেয়াই যাতুধানী, অসুৰ, ৰাক্ষস, পিশাচ, যক্ষ আৰু সিদ্ধ। সেয়াই সত্ত্ব-ৰজস-তমস গুণ। সেয়াই প্ৰজাপতি, ইন্দ্ৰ আৰু মনুসকল। সেয়াই গ্ৰহ, নক্ষত্ৰ, জ্যোতি; কলা, কাষ্ঠা আদি কালৰূপিণী। মই তেঁওক নিত্যে প্ৰণাম কৰোঁ—তাপ অপহাৰিণী দেৱীক, ভুক্তি-মুক্তি প্ৰদায়িনীকে; অনন্তা, বিজয়া, শুদ্ধা, শৰণ্যা, শিৱদায়িনী, শিৱাস্বৰূপিণীক।
Brahman/Devī as sarvātmakatva (all-encompassing reality); guṇas and māyā; bhukti–muktiVerse 19
सैषा अष्टौ वसवः । सैषा एकादश रुद्राः । सैषा द्वादश आदित्याः । सैषा विश्वेदेवाः सोमपाः असोमपाश्च । सैषा यातुधान्यः असुराः रक्षांसि पिशाचयक्षाः सिद्धाः । सैषा सत्त्व-रजस्-तमांसि । सैषा प्रजापतीन्द्रमनवः...
সেই দেৱীয়েই অষ্ট বসু; সেই দেৱীয়েই একাদশ ৰুদ্ৰ; সেই দেৱীয়েই দ্বাদশ আদিত্য; সেই দেৱীয়েই বিশ্বেদেৱ—সোমপায়ী আৰু অসোমপায়ী উভয়। সেই দেৱীয়েই যাতুধান, অসুৰ, ৰাক্ষস, পিশাচ, যক্ষ আৰু সিদ্ধসকল। সেই দেৱীয়েই সত্ত্ব-ৰজস-তমস ত্ৰিগুণ। সেই দেৱীয়েই প্ৰজাপতি, ইন্দ্ৰ আৰু মনুসকল। সেই দেৱীয়েই গ্ৰহ, নক্ষত্ৰ আৰু তাৰাজ্যোতি; কলা, কাষ্ঠা আদি ৰূপে কালস্বৰূপিণী। তেনে দেৱীক মই নিত্য প্ৰণাম কৰোঁ—দুঃখ-পাপহাৰিণী, ভুক্তি-মুক্তিপ্ৰদায়িনী; অনন্তা, বিজয়া, শুদ্ধা, শৰণ্যা, শিৱদা, স্বয়ং শিৱা।
Brahman/Śakti as the immanent-totality (sarvātmakatva), including guṇas and kāla; mokṣa through devotion/knowledgeVerse 20
वियदाकारसंयुक्तं वीतिहोत्रसमन्वितम् । अर्धेन्दुलसितं देव्या बीजं सर्वार्थसाधकम् ॥ एवमेकाक्षरं मन्त्रं यतयः शुद्धचेतसः । ध्यायन्ति परमानन्दमया ज्ञानाम्बुराशयः ॥२०–२१॥
দেৱীৰ সৰ্বাৰ্থসাধক বীজ ‘বিয়ৎ’ আকাৰৰ সৈতে সংযুক্ত, ‘বীতিহোত্ৰ’ৰে সমন্বিত আৰু অৰ্ধচন্দ্ৰৰ কান্তিৰে দীপ্ত। এইদৰে এই একাক্ষৰ মন্ত্র শুদ্ধচেতা যতিসকলে ধ্যান কৰে—পৰমানন্দময়, জ্ঞানজলৰ মহাসাগৰ সদৃশ।
Mantra-bīja as a support for Brahman/Śakti-realization; jñāna leading to ānanda (mokṣa)Verse 21
वियदाकारसंयुक्तं वीतिहोत्रसमन्वितम् । अर्धेन्दुलसितं देव्या बीजं सर्वार्थसाधकम् ॥ एवमेकाक्षरं मन्त्रं यतयः शुद्धचेतसः । ध्यायन्ति परमानन्दमया ज्ञानाम्बुराशयः ॥२०–२१॥
দেৱীৰ সৰ্বাৰ্থসাধক বীজ ‘বিয়ৎ’ আকাৰৰ সৈতে সংযুক্ত, ‘বীতিহোত্ৰ’ৰে সমন্বিত আৰু অৰ্ধচন্দ্ৰৰ কান্তিৰে দীপ্ত। এইদৰে এই একাক্ষৰ মন্ত্র শুদ্ধচেতা যতিসকলে ধ্যান কৰে—পৰমানন্দময়, জ্ঞানজলৰ মহাসাগৰ সদৃশ।
Mantra-upāsanā culminating in jñāna-ānanda (mokṣa)Verse 22
वाङ्मया ब्रह्मभूतस्मात् षष्ठं वक्त्रसमन्वितम् । सूर्यो वामश्रोत्रबिन्दुः संयुताष्टकतृतीयकः ॥ नारायणेन संयुक्तो वायुश्चाधरसंयुतः । विच्चे नवार्णकोऽर्णः स्यान्महदानन्ददायकः ॥२२–२३॥
ব্ৰহ্মস্বৰূপিণী বাঙ্ময়াৰ পৰা মুখ-সমন্বিত ষষ্ঠ অক্ষৰ/তত্ত্ব প্ৰকাশ পায়; সূৰ্য বাম কাণস্থিত বিন্দু, অষ্টকৰ তৃতীয়ৰ সৈতে সংযুক্ত। নাৰায়ণৰ সৈতে সংযুক্ত, আৰু বায়ু অধৰ (তলভাগ/ওঁঠ)ৰ সৈতে যুক্ত। ‘বিচ্চে’—নৱাক্ষৰী মন্ত্র মহৎ আনন্দ দানকাৰী অক্ষৰ বুলি কোৱা হয়।
Mantra-śakti as Brahman (Śabda-Brahman), Devī as the ground of speech and liberationVerse 23
वाङ्मया ब्रह्मभूतस्मात् षष्ठं वक्त्रसमन्वितम् । सूर्यो वामश्रोत्रबिन्दुः संयुताष्टकतृतीयकः ॥ नारायणेन संयुक्तो वायुश्चाधरसंयुतः । विच्चे नवार्णकोऽर्णः स्यान्महदानन्ददायकः ॥२२–२३॥
ব্ৰহ্মস্বৰূপিণী বাঙ্ময়াৰ পৰা মুখ-সমন্বিত ষষ্ঠ অক্ষৰ/তত্ত্ব প্ৰকাশ পায়; সূৰ্য বাম কাণস্থিত বিন্দু, অষ্টকৰ তৃতীয়ৰ সৈতে সংযুক্ত। নাৰায়ণৰ সৈতে সংযুক্ত, আৰু বায়ু অধৰ (তলভাগ/ওঁঠ)ৰ সৈতে যুক্ত। ‘বিচ্চে’—নৱাক্ষৰী মন্ত্র মহৎ আনন্দ দানকাৰী অক্ষৰ বুলি কোৱা হয়।
Mantra as liberating knowledge (vidyā) and Devī as BrahmanVerse 24
हृत्पुण्डरीकमध्यस्थां प्रातःसूर्यसमप्रभाम् । पाशाङ्कुशधरां सौम्यां वरदाभयहस्तकाम् । त्रिनेत्रां रक्तवसनां भक्तकामदुघां भजे ॥ नमामि त्वामहं देवीं महाभयविनाशिनीम् । महादुर्गप्रशमनीं महाकारुण्यरूपिणीम् ॥...
হৃদয়-পদ্মৰ মধ্যত অৱস্থিত, প্ৰাতঃসূৰ্যসম প্ৰভাযুক্ত দেৱীক মই ভজোঁ; পাশ আৰু অঙ্কুশ ধাৰিণী, সৌম্যা, বৰ আৰু অভয় দানকাৰী হস্তযুক্তা; ত্ৰিনেত্ৰা, ৰক্তবস্ত্ৰধাৰিণী, ভক্তৰ কামনা পূৰণকাৰিণী। হে দেৱী, মহাভয়বিনাশিনী, মহাদুৰ্গাসদৃশ দুঃখ-দুৰ্গতি শমনকাৰিণী, মহাকাৰুণ্যস্বৰূপিণী—আপোনাক মই নমস্কাৰ কৰোঁ।
Upāsanā leading to mokṣa; Devī as inner Antaryāmin and compassionate Brahman-powerVerse 25
हृत्पुण्डरीकमध्यस्थां प्रातःसूर्यसमप्रभाम् । पाशाङ्कुशधरां सौम्यां वरदाभयहस्तकाम् । त्रिनेत्रां रक्तवसनां भक्तकामदुघां भजे ॥ नमामि त्वामहं देवीं महाभयविनाशिनीम् । महादुर्गप्रशमनीं महाकारुण्यरूपिणीम् ॥...
হৃদয়-পদুমৰ মাজত অধিষ্ঠিতা, প্ৰাতঃসূৰ্যসম প্ৰভাময়ী; পাশ আৰু অঙ্কুশ ধাৰিণী, সৌম্যা; বৰ আৰু অভয় দানকাৰী হস্তযুক্তা; ত্ৰিনেত্ৰা, ৰক্তবসনা, ভক্তৰ কামনা পূৰণকাৰিণী দেৱীক মই ভজোঁ। হে দেৱী, মহাভয়বিনাশিনী, মহাদুঃখ-প্ৰশমনী, মহাকাৰুণ্য-স্বৰূপিণী—তোমাক মই নমস্কাৰ কৰোঁ।
Saguna Brahman (Devī as immanent Brahman in the heart); Bhakti as a means toward mokṣaVerse 26
यस्याः स्वरूपं ब्रह्मादयो न जानन्ति तस्मादुच्यतेऽज्ञेया । यस्या अन्तो न विद्यते तस्मादुच्यतेऽनन्ता । यस्या ग्रहणं नोपलभ्यते तस्मादुच्यतेऽलक्ष्या । यस्या जननं नोपलभ्यते तस्मादुच्यतेऽजा । एकैव सर्वत्र व...
যাৰ স্বৰূপ ব্ৰহ্মা আদি সকলেও নাজানে, সেয়ে তেওঁ ‘অজ্ঞেয়া’ বুলি কোৱা হয়। যাৰ অন্ত নাই, সেয়ে ‘অনন্তা’ বুলি কোৱা হয়। যাক গ্ৰহণ কৰিব নোৱাৰি, সেয়ে ‘অলক্ষ্যা’ বুলি কোৱা হয়। যাৰ জন্ম উপলব্ধ নহয়, সেয়ে ‘অজা’ বুলি কোৱা হয়। যি একাই সৰ্বত্ৰ বৰ্তে, সেয়ে ‘একা’ বুলি কোৱা হয়। যি একাই বিশ্বৰূপিণী, সেয়ে ‘নৈকা’ (এটা নহয়) বুলি কোৱা হয়। সেয়েহে তেওঁক অজ্ঞেয়া, অনন্তা, অলক্ষ্যা, অজা, একা, নৈকা বুলি উচ্চাৰণ কৰা হয়।
Nirguṇa Brahman; apophatic theology (neti-neti); non-duality with apparent multiplicity (māyā/śakti)Verse 27
मन्त्राणां मातृका देवी शब्दानां ज्ञानरूपिणी । ज्ञानानां चिन्मयातीता शून्यानां शून्यसाक्षिणी ॥ यस्याः परतरं नास्ति सैषा दुर्गा प्रकीर्तिता । तां दुर्गां दुर्गमां देवीं दुराचारविघातिनीम् । नमामि भवभीतोऽ...
দেৱী মন্ত্রসমূহৰ মাতৃকা; শব্দসমূহত তেওঁ জ্ঞান-স্বৰূপিণী। জ্ঞানকো অতিক্ৰম কৰি তেওঁ চিন্ময় পৰাত্পৰা; শূন্যসমূহত তেওঁ শূন্যৰ সাক্ষিণী। যাৰ ওপৰতকৈ পৰম একো নাই—সেইজনী দেৱী ‘দুৰ্গা’ বুলি প্ৰখ্যাত। দুৰ্গমা, দুৰাচাৰ-বিঘাতিনী সেই দুৰ্গা দেৱীক, সংসাৰ-ভাৱত ভীত মই নমস্কাৰ কৰোঁ—তেওঁৱেই সংসাৰ-সাগৰ পাৰ কৰোৱা তৰণী।
Śabda-śakti and Cit (consciousness) as Brahman; mokṣa as crossing saṃsāra; sākṣin (witness)Verse 28
मन्त्राणां मातृका देवी शब्दानां ज्ञानरूपिणी । ज्ञानानां चिन्मयातीता शून्यानां शून्यसाक्षिणी ॥ यस्याः परतरं नास्ति सैषा दुर्गा प्रकीर्तिता । तां दुर्गां दुर्गमां देवीं दुराचारविघातिनीम् । नमामि भवभीतोऽ...
মন্ত্ৰসমূহৰ মাতৃকা দেৱী, শব্দসমূহৰ জ্ঞানস্বৰূপিণী; জ্ঞানকো অতিক্ৰমি চিন্ময়ী, শূন্যসমূহৰ শূন্য-সাক্ষিণী। যাৰ ওপৰত পৰম একো নাই—সেইজনী দুঃৰ্গা বুলি প্ৰখ্যাত। দুৰ্গম পথ পাৰ কৰোৱা, দুঃআচাৰ বিনাশিনী সেই দুঃৰ্গা দেৱীক, সংসাৰভয়ত ভীত মই, সংসাৰাৰ্ণৱ পাৰ কৰোৱা জনীক নমস্কাৰ কৰোঁ।
Brahman/Śakti as Cit (pure consciousness) and sākṣin (witness); Mokṣa (liberation)Verse 29
इदमथर्वशीर्षं योऽधीते पञ्चाथर्वशीर्षजपफलमवाप्नोति । इदमथर्वशीर्षं ज्ञात्वा योऽर्चां स्थापयति । शतलक्षं प्रजप्त्वापि सोऽर्चासिद्धिं च विन्दति । शतमष्टोत्तरं चास्याः पुरश्चर्याविधिः स्मृतः ॥ दशवारं पठेद...
যি এই অথৰ্বশীৰ্ষ অধ্যয়ন কৰে, সি পাঁচ অথৰ্বশীৰ্ষ জপৰ ফল লাভ কৰে। এই অথৰ্বশীৰ্ষ জানি যি পূজাৰ্থে অৰ্চা/প্ৰতিমা স্থাপন কৰে—লক্ষ জপ কৰিলেও সি অৰ্চাসিদ্ধি লাভ কৰে। তেওঁৰ পুৰশ্চৰণবিধি একশ আঠ জপ বুলি স্মৃত। যি দহবাৰ পাঠ কৰে সি তৎক্ষণাৎ পাপৰ পৰা মুক্ত হয়; মহাদেৱীৰ প্ৰসাদে মহাদুৰ্গম দুঃখ-কষ্ট পাৰ হয়।
Upāsanā (devotional practice) as a means toward purification (pāpa-kṣaya) and liberation-supporting merit; grace (prasāda)Verse 30
इदमथर्वशीर्षं योऽधीते पञ्चाथर्वशीर्षजपफलमवाप्नोति । इदमथर्वशीर्षं ज्ञात्वा योऽर्चां स्थापयति । शतलक्षं प्रजप्त्वापि सोऽर्चासिद्धिं च विन्दति । शतमष्टोत्तरं चास्याः पुरश्चर्याविधिः स्मृतः ॥ दशवारं पठेद...
যি এই অথৰ্বশীৰ্ষ অধ্যয়ন কৰে, সি পাঁচ অথৰ্বশীৰ্ষ জপৰ ফল লাভ কৰে। এই অথৰ্বশীৰ্ষ জানি যি পূজাৰ্থে অৰ্চা/প্ৰতিমা স্থাপন কৰে—লক্ষ জপ কৰিলেও সি অৰ্চাসিদ্ধি লাভ কৰে। তেওঁৰ পুৰশ্চৰণবিধি একশ আঠ জপ বুলি স্মৃত। যি দহবাৰ পাঠ কৰে সি তৎক্ষণাৎ পাপৰ পৰা মুক্ত হয়; মহাদেৱীৰ প্ৰসাদে মহাদুৰ্গম দুঃখ-কষ্ট পাৰ হয়।
Upāsanā (devotional practice) and prasāda (grace) as purification and obstacle-removalVerse 31
इदमथर्वशीर्षं योऽधीते पञ्चाथर्वशीर्षजपफलमवाप्नोति । इदमथर्वशीर्षं ज्ञात्वा योऽर्चां स्थापयति शतलक्षं प्रजप्त्वापि सोऽर्चासिद्धिं च विन्दति । शतमष्टोत्तरं चास्याः पुरश्चर्याविधिः स्मृतः । दशवारं पठेद्य...
যি কোনো এই অথৰ্বশীৰ্ষ অধ্যয়ন কৰে, সি পাঁচ অথৰ্বশীৰ্ষ জপৰ ফল লাভ কৰে। এই অথৰ্বশীৰ্ষ বুজি যি দেৱীৰ অৰ্চা (প্ৰতিমা) স্থাপন কৰে, সি—লক্ষ জপ কৰিলেও—সেই অৰ্চাত সিদ্ধি (অৰ্চাসিদ্ধি) লাভ কৰে। তেঁওৰ বাবে পুৰশ্চৰণবিধি শত অষ্টোত্তৰ (১০৮) বুলি স্মৃত। যি দহবাৰ পাঠ কৰে, সি তৎক্ষণাৎ পাপৰ পৰা মুক্ত হয়; মহাদেৱীৰ প্ৰসাদে মহাদুৰ্গতি অতিক্ৰম কৰে।
Mokṣa (purification and grace as means toward liberation)Verse 32
प्रातरधीयानो रात्रिकृतं पापं नाशयति । सायमधीयानो दिवसकृतं पापं नाशयति । तत्सायं प्रातः प्रयुञ्जानः पापोऽपापो भवति । निशीथे तुरीयसन्ध्यायां जप्त्वा वाक्सिद्धिर्भवति । नूतनप्रतिमायां जप्त्वा देवतासांनिध...
প্ৰাতঃকালত ইয়াক অধ্যয়ন কৰোঁতে ৰাতিৰে কৰা পাপ নাশ হয়; সায়ংকালত অধ্যয়ন কৰোঁতে দিনৰ কৰা পাপ নাশ হয়। এইদৰে সায়ং আৰু প্ৰাতঃ ইয়াক প্ৰয়োগ কৰোঁতে পাপমুক্ত হয়। নিশীথত, তুৰীয়সন্ধ্যাত জপ কৰিলে বাক্সিদ্ধি জন্মে। নৱীন প্ৰতিমাৰ সন্মুখত জপ কৰিলে দেৱতাৰ সান্নিধ্য লাভ হয়। প্ৰাণপ্ৰতিষ্ঠা কৰ্মত জপ কৰিলে প্ৰাণসমূহৰ প্ৰতিষ্ঠা সুদৃঢ় হয়। মঙ্গলবাৰ-অশ্বিনী শুভ সংযোগত, মহাদেৱীৰ সান্নিধ্যত জপ কৰিলে মহামৃত্যু অতিক্ৰম কৰে। যি এইদৰে জানে—উপনিষদে তেনেকৈয়ে উপদেশ দিয়ে।
Mokṣa (overcoming pāpa and mṛtyu through upāsanā and Devī-anugraha)Ask anything about the Devi Upanishad
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Upanishads in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.
