Avadhuta

Verse 1

अथ ह सांकृतिः भगवन्तम् अवधूतं दत्तात्रेयं परिसमेत्य पप्रच्छ—भगवन्, कोऽवधूतस्य? का स्थितिः? किं लक्ष्म? किं संसरणम्? इति। तं होवाच भगवो दत्तात्रेयः परमकारुणिकः॥१॥

তাৰ পাছত সাঁকৃতিঃ ভগৱান অৱধূত দত্তাত্ৰেয়ৰ ওচৰলৈ গৈ সুধিলে— “হে ভগৱন, অৱধূত কাক কয়? তেওঁৰ অৱস্থা কি? তেওঁৰ লক্ষণ কি? তেওঁৰ সঞ্চৰণ/আচৰণ কেনেকুৱা?” তেতিয়া পৰমকাৰুণিক ভগৱান দত্তাত্ৰেয়ে উত্তৰ দিলে।

Verse 2

अक्षरत्वाद्वरेण्यत्वाद्धृतसंसारबन्धनात् । तत्त्वमस्यादिलक्ष्यत्वादवधूत इतीर्यते॥२॥

অক্ষৰ (অবিনাশী ব্ৰহ্ম)ৰ সাক্ষাৎকাৰ হোৱাৰ বাবে, পৰম বৰণীয় হোৱাৰ বাবে, সংসাৰ-বন্ধন ত্যাগ কৰাৰ বাবে, আৰু “তত্ত্বমসি” আদি মহাবাক্যৰ লক্ষ্যাৰ্থ স্বয়ং হোৱাৰ বাবে— তেওঁক ‘অৱধূত’ বুলি কোৱা হয়।

Verse 3

यो विलङ्घ्याश्रमान्वर्णानात्मन्येव स्थितः सदा । अतिवर्णाश्रमी योगी अवधूतः स कथ्यते॥३॥

যি চাৰি আশ্ৰম আৰু চাৰি বৰ্ণ অতিক্ৰম কৰি, সদায় আত্মাতেই স্থিত থাকে— তেনে বৰ্ণাশ্ৰমাতীত যোগীক ‘অৱধূত’ বুলি কোৱা হয়।

Verse 4

तस्य प्रियं शिरः कृत्वा मोदो दक्षिणपक्षकः । प्रमोद उत्तरः पक्ष आनन्दो गोष्पदायते॥४॥

তেওঁ ‘প্ৰিয়’ক শিৰ কৰি, ‘মোদ’ক দক্ষিণ পাখি আৰু ‘প্ৰমোদ’ক উত্তৰ/বাওঁ পাখি কৰে; তেতিয়া ‘আনন্দ’ও তেওঁৰ বাবে গোৰ খুৰৰ চিহ্নৰ দৰে অতি ক্ষুদ্ৰ হৈ পৰে।

Verse 5

गोपालसदृशां शीर्षे नापि मध्ये न चाप्यधः । ब्रह्मपुच्छं प्रतिष्ठेति पुच्छाकारेण कारयेत्॥५॥

ন ওপৰত, ন মাজত, ন তলত— ‘ব্ৰহ্ম-পুচ্ছ’কেই প্ৰতিষ্ঠা (আধাৰ) বুলি ধ্যান কৰিব লাগে; আৰু এই ধ্যানক পুচ্ছাকাৰ (লেজৰ আকাৰ) ৰূপে গঢ়ি তুলিব লাগে।

Verse 6

एवं चतुष्पथं कृत्वा ते यान्ति परमां गतिम् । न कर्मणा न प्रजया धनेन त्यागेनैके अमृतत्वमानशुः ॥६॥

এইদৰে চতুষ্পথ (চাৰি-মাৰ্গ) গ্ৰহণ কৰি তেওঁলোকে পৰম গতি লাভ কৰে। কৰ্মেৰে নহয়, প্ৰজাৰে নহয়, ধনেৰে নহয়—কেৱল ত্যাগেৰে কিছুমানে অমৃতত্ব লাভ কৰিলে।

Verse 7

स्वैरं स्वैरविहरणं तत्संसरणम् । सांबरा वा दिगंबरा वा । न तेषां धर्माधर्मौ न मेध्यामेधौ । सदा सांग्रहण्येष्ट्यश्वमेधान्तयागं यजते । स महामखो महायोगः ॥७॥

তেওঁলোকৰ বিহাৰ স্বৈৰ; তেওঁলোকৰ সংসৰণ স্বতন্ত্ৰ ভ্ৰমণ। সাম্বৰা হওক বা দিগম্বৰা (নগ্ন) হওক। তেওঁলোকৰ বাবে ধৰ্মাধৰ্ম নাই, শুদ্ধাশুদ্ধ নাই। সি সদা অশ্বমেধান্ত অন্তিম আহুতি পৰ্যন্ত যজ্ঞ কৰে; সি মহামখ, মহাযোগী।

Verse 8

कृत्स्नमेतच्चित्रं कर्म । स्वैरं न विगायेत् तन्महाव्रतम् । न स मूढवल्लिप्यते ॥८॥

এই সমগ্ৰ কৰ্ম চিত্ৰবৎ বৈচিত্ৰ্যময় প্ৰদৰ্শন। ইয়াক স্বৈৰে গাই (ঘোষণা কৰি) উচ্ছ্বাসিত কৰা উচিত নহয়—এইয়েই মহাব্ৰত। সি মূঢ়ৰ দৰে লিপ্ত নহয়।

Verse 9

यथा रविः सर्वरसान् प्रभुङ्क्ते हुताशनश्चापि हि सर्वभक्षः । तथैव योगी विषयान् प्रभुङ्क्ते न लिप्यते पुण्यपापैश्च शुद्धः ॥९॥

যেনেকৈ সূৰ্যই সকলো ৰস গ্ৰহণ কৰে আৰু অগ্নি সৰ্বভক্ষ, তেনেকৈ যোগীয়ে বিষয়সমূহ অনুবৱ কৰে; শুদ্ধ হোৱাৰ বাবে সি পুণ্য-পাপত লিপ্ত নহয়।

Verse 10

आपूर्यमाणम् अचलप्रतिष्ठं समुद्रमापः प्रविशन्ति यद्वत् । तद्वत्कामा यं प्रविशन्ति सर्वे स शान्तिमाप्नोति न कामकामी ॥१०॥

যেনেকৈ পানীসমূহ ভৰ্তি হৈ থাকিলেও অচল আধাৰযুক্ত সাগৰত প্ৰৱেশ কৰে, তেনেকৈ সকলো কামনা যাৰ ভিতৰত প্ৰৱেশ কৰে সি শান্তি লাভ কৰে; কামনাকামী নহয়।

Verse 11

न निरोधो न चोत्पत्तिर्न बद्धो न च साधकः । न मुमुक्षुर्न वै मुक्त इत्येषा परमार्थता॥११॥

ন নিৰোধ নাই, ন উৎপত্তি; ন বদ্ধ নাই, ন সাধক। ন মুমুক্ষু নাই, ন সত্যতে মুক্ত—এইয়েই পৰমাৰ্থ সত্য॥১১॥

Verse 12

ऐहिकामुष्मिकव्रातसिद्धै मुक्तेश्च सिद्धये । बहुकृत्यं पुरा स्यान्मे तत्सर्वमधुना कृतम्॥१२॥

ইহলোক-পরলোকৰ সিদ্ধিসমূহ লাভ কৰিবলৈ আৰু মোক্ষ সিদ্ধ কৰিবলৈ, আগতে মোৰ বহুত কৰণীয় আছিল বুলি লাগিছিল; এতিয়া সেয়া সকলো সম্পন্ন হৈছে॥১২॥

Verse 13

तदेव कृतकृत्यत्वं प्रतियोगिपुरःसरम् । अनुसन्दधदेवायमेवं तृप्यति नित्यशः॥१३॥

সেয়াই কৃতকৃত্যত্ব—তাৰ প্ৰতিযোগী ভাবসমূহ আগতীয়াকৈ উপস্থিত; এইদৰে অনুসন্ধান কৰি এই পুৰুষ সদায় তৃপ্ত থাকে॥১৩॥

Verse 14

दुःखिनोऽज्ञाः संसरन्तु कामं पुत्राद्यपेक्षया । परमानन्दपूर्णोऽहं संसरामि किमिच्छया॥१४॥

দুখীয়া অজ্ঞ লোকসকল পুত্ৰাদি আশ্ৰয় লৈ ইচ্ছামতে সংসাৰত ঘূৰি ফুৰক। মই পৰমানন্দে পূৰ্ণ—কোন ইচ্ছাৰে মই সংসাৰত ঘূৰিম?॥১৪॥

Verse 15

अनुतिष्ठन्तु कर्माणि परलोकयियासवः । सर्वलोकात्मकः कस्मादनुतिष्ठामि किं कथम्॥१५॥

পৰলোকলৈ যাব খোজা লোকসকলে কৰ্ম অনুষ্টান কৰক। মই সৰ্বলোকাত্মস্বৰূপ—তেন্তে কিয়, কিহৰ বাবে, আৰু কেনেকৈ কৰ্ম কৰিম?॥১৫॥

Verse 16

व्याचक्षतां ते शास्त्राणि वेदानध्यापयन्तु वा । येऽत्राधिकारिणो मे तु नाधिकारोऽक्रियत्वतः ॥१६॥

ইয়াত যিসকল অধিকাৰী, তেওঁলোকে শাস্ত্ৰ ব্যাখ্যা কৰক বা বেদ অধ্যাপন কৰক। কিন্তু মোৰ বাবে তেনে অধিকাৰ নাই, কিয়নো মই অকৰ্তা—ক্ৰিয়াৰহিত।

Verse 17

निद्राभिक्षे स्नानशौचे नेच्छामि न करोमि च । द्रष्टारश्चेत्कल्पयन्तु किं मे स्यादन्यकल्पनात् । गुञ्जापुञ्जादि दह्येत नान्यारोपितवह्निना । नान्यारोपितसंसारधर्मा नैवमहं भजे ॥१७॥

নিদ্ৰা আৰু ভিক্ষা, স্নান আৰু শৌচ—মই নইচ্ছোঁ, নকৰোঁও। দৰ্শকে যদি অন্যথা কল্পনা কৰে, আনৰ কল্পনাই মোৰ কি? গুঞ্জাবীজৰ ঢেৰ আদি কেৱল আৰোপিত অগ্নিত দহি নাযায়। আনৰ আৰোপিত সংসাৰধৰ্ম মই কেতিয়াও গ্ৰহণ নকৰোঁ।

Verse 18

शृण्वन्त्वज्ञाततत्त्वास्ते जानन्कस्माञ्छृणोम्यहम् । मन्यन्तां संशयापन्ना न मन्येऽहमसंशयः ॥१८॥

যিসকলে তত্ত্ব নাজানে, তেওঁলোকে শুনক। জানি লোৱাৰ পিছত মই কিয় শুনিম? সন্দেহগ্ৰস্তসকলে ভাবক; মই নাভাবোঁ—মই নিঃসন্দেহ।

Verse 19

विपर्यस्तो निदिध्यासे किं ध्यानमविपर्यये । देहात्मत्वविपर्यासं न कदाचिद्भजाम्यहम् ॥१९॥

যি বিপৰীত ভ্ৰমত আছে, সি নিদিধ্যাসন কৰে; যি অবিপৰীত, তাৰ ধ্যান কিহৰ? দেহক আত্মা বুলি ধৰা দেহাত্ম-বিপৰ্যাস মই কেতিয়াও আশ্ৰয় নকৰোঁ।

Verse 20

अहं मनुष्य इत्यादिव्यवहारो विनाप्यमुम् । विपर्यासं चिराभ्यस्तवासनातोऽवकल्पते ॥२०॥

এই ভ্ৰম নাথাকিলেও ‘মই মানুহ’ আদি লোকব্যৱহাৰ সম্ভৱ; কিয়নো বিপৰ্যাস দীৰ্ঘদিন ধৰি অভ্যাসিত বাসনাৰ পৰা উদ্ভৱ হয়।

Verse 21

आरब्धकर्मणि क्षीणे व्यवहारो निवर्तते । कर्मक्षये त्वसौ नैव शाम्येद्ध्यानसहस्रतः ॥२१॥

আৰব্ধ কৰ্ম (প্ৰাৰব্ধ) ক্ষীণ হ’লে ব্যৱহাৰ নিবৃত্ত হয়। কিন্তু সেই প্ৰাৰব্ধ হাজাৰ ধ্যানৰ দ্বাৰা মাত্ৰ শান্ত নহয়; কৰ্মক্ষয় হ’লেহে তাৰ অন্ত হয়।

Verse 22

विरलत्वं व्यवहृतेरिष्टं चेद्ध्यानमस्तु ते । बाधिकर्मव्यवहृतिं पश्यन्ध्यायाम्यहं कुतः ॥२२॥

যদি ব্যৱহাৰৰ বিৰলতা তোমাৰ ইষ্ট হয়, তেন্তে তোমাৰ বাবে ধ্যান থাকক। কিন্তু মই—কৰ্মৰ ব্যৱহাৰক বাধিত (অপবাদিত) বুলি দেখা—ক’ৰ পৰা ধ্যান কৰোঁ?

Verse 23

विक्षेपो नास्ति यस्मान्मे न समाधिस्ततो मम । विक्षेपो वा समाधिर्वा मनसः स्याद्विकारिणः । नित्यानुभवरूपस्य को मेऽत्रानुभवः पृथक् ॥२३॥

মোৰ বাবে বিক্ষেপ নাই; সেয়ে মোৰ বাবে সমাধিও নাই। বিক্ষেপ বা সমাধি—এই দুয়ো বিকাৰগ্ৰস্ত মনৰ ধৰ্ম। নিত্যঅনুভৱস্বৰূপ মোৰ বাবে ইয়াত পৃথক ‘অনুভৱ’ ক’ত?

Verse 24

कृतं कृत्यं प्रापणीयं प्राप्तमित्येव नित्यशः । व्यवहारो लौकिको वा शास्त्रीयो वान्यथापि वा । ममाकर्तुरलेपस्य यथारब्धं प्रवर्तताम् ॥२४-२५॥

‘কৰিবলগীয়া কৰিলোঁ; প্ৰাপ্য প্ৰাপ্ত হ’ল’—এইদৰে নিত্য। লৌকিক হওক, শাস্ত্ৰীয় হওক বা অন্য যিকোনো ব্যৱহাৰ, যি আৰব্ধ হৈছে সেইমতে চলি থাকক; মই অকৰ্তা আৰু অলেপ।

Verse 25

कृतं कृत्यं प्रापणीयं प्राप्तमित्येव नित्यशः । व्यवहारो लौकिको वा शास्त्रीयो वान्यथापि वा । ममाकर्तुरलेपस्य यथारब्धं प्रवर्तताम् ॥२४-२५॥

‘কৰিবলগীয়া কৰিলোঁ; প্ৰাপ্য প্ৰাপ্ত হ’ল’—এইদৰে নিত্য। লৌকিক হওক, শাস্ত্ৰীয় হওক বা অন্য যিকোনো ব্যৱহাৰ, যি আৰব্ধ হৈছে সেইমতে চলি থাকক; মই অকৰ্তা আৰু অলেপ।

Verse 26

अथवा कृतकृत्येऽपि लोकानुग्रहकाम्यया । शास्त्रीयेणैव मार्गेण वर्तेऽहं मम का क्षतिः ॥२६॥

অথবা, কৃতকৃত্য হৈও লোকানুগ্ৰহৰ কামনাৰে মই শাস্ত্ৰীয় পথতেই চলোঁ; মোৰ কি ক্ষতি?

Verse 27

देवार्चनस्नानशौचभिक्षादौ वर्ततां वपुः । तारं जपतु वाक् तद्वत् पठत्वाम्नायमस्तकम् ॥२७॥

দেহে দেৱাৰ্চন, স্নান, শৌচ, ভিক্ষা আদি কৰোঁক; বাক্যই তাৰক মন্ত্র জপ কৰোঁক; আৰু বেদশিখা সদৃশ সাৰোপদেশ পঠোঁক।

Verse 28

विष्णुं ध्यायतु धीः यद्वा ब्रह्मानन्दे विलीयताम् । साक्ष्यहं किंचिदप्यत्र न कुर्वे नापि कारये ॥२८॥

বুদ্ধিয়ে বিষ্ণুক ধ্যান কৰোঁক, অথবা ব্ৰহ্মানন্দত লীন হওক। মই সাক্ষী; ইয়াত মই একো নকৰোঁ, কৰোৱাও নকৰোঁ।

Verse 29

कृतकृत्यतया तृप्तः प्राप्तप्राप्यतया पुनः । तृप्यन्नेवं स्वमनसा मन्यतेऽसौ निरन्तरम् ॥२९॥

কৃতকৃত্যতাত তৃপ্ত, আৰু পুনৰ প্ৰাপ্তপ্ৰাপ্যতাত তৃপ্ত—এইদৰে সন্তুষ্ট হৈ সি নিজৰ মনতে নিৰন্তৰ এনেদৰে ভাবে।

Verse 30

धन्योऽहं धन्योऽहं नित्यं स्वात्मानमञ्जसा वेद्मि । धन्योऽहं धन्योऽहं ब्रह्मानन्दो विभाति मे स्पष्टम् ॥३०॥

ধন্য মই, ধন্য মই—মই নিত্য স্বাত্মাক সোজাকৈ জানোঁ। ধন্য মই, ধন্য মই—ব্ৰহ্মানন্দ মোৰ বাবে স্পষ্টভাৱে দীপ্ত হয়।

Verse 31

धन्योऽहं धन्योऽहं दुःखं सांसारिकं न वीक्षेऽद्य । धन्योऽहं धन्योऽहं स्वस्याज्ञानं पलायितं क्वापि ॥३१॥

ধন্য মই, ধন্য মই; আজি মই সংসাৰজনিত দুখ নেদেখোঁ। ধন্য মই, ধন্য মই; মোৰ নিজৰ অজ্ঞান ক’তবাত দূৰলৈ পলাই গ’ল।

Verse 32

धन्योऽहं धन्योऽहं कर्तव्यं मे न विद्यते किंचित् । धन्योऽहं धन्योऽहं प्राप्तव्यं सर्वमत्र सम्पन्नम् ॥३२॥

ধন্য মই, ধন্য মই; মোৰ বাবে কোনো কৰ্তব্য একো নাই। ধন্য মই, ধন্য মই; যি প্ৰাপ্য আছিল সেয়া সকলো ইয়াতেই সম্পন্ন হৈছে।

Verse 33

धन्योऽहं धन्योऽहं तृप्तेर्मे कोपमा भवेल्लोके । धन्योऽहं धन्योऽहं धन्यो धन्यः पुनः पुनर्धन्यः ॥३३॥

ধন্য মই, ধন্য মই; মোৰ তৃপ্তিৰ তুলনা জগতত কোনে দিব পাৰে? ধন্য মই, ধন্য মই—ধন্য, ধন্য; পুনঃ পুনঃ ধন্য।

Verse 34

अहो पुण्यमहो पुण्यं फलितं फलितं दृढम् । अस्य पुण्यस्य सम्पत्तेरहो वयमहो वयम् ॥३४॥

অহো পুণ্য, অহো পুণ্য; ই দৃঢ়ভাৱে ফলিল—ফলিল। এই পুণ্য-সম্পত্তিৰ প্ৰাপ্তিত—অহো আমি, অহো আমি!

Verse 35

अहो ज्ञानमहो ज्ञानमहो सुखमहो सुखम् । अहो शास्त्रमहो शास्त्रमहो गुरुरहो गुरुः ॥३५॥

অহো জ্ঞান, অহো জ্ঞান; অহো সুখ, অহো সুখ; অহো শাস্ত্ৰ, অহো শাস্ত্ৰ; অহো গুৰু, অহো গুৰু!

Verse 36

इति य इदमधीते सोऽपि कृतकृत्यो भवति। सुरापानात्पूतो भवति। स्वर्णस्तेयात्पूतो भवति। ब्रह्महत्यात्पूतो भवति। कृत्याकृत्यात्पूतो भवति। एवं विदित्वा स्वेच्छाचारपरो भूयाद् ॐ सत्यमित्युपनिषत्॥३६॥

ইতি, যি এই উপদেশ অধ্যয়ন কৰে, সিও কৃতকৃত্য—কৰিবলগীয়া কৰ্ম সম্পন্ন কৰা—হয়। সি সুৰাপানৰ দোষৰ পৰা পৱিত্ৰ হয়; স্বৰ্ণস্তেয় পাপৰ পৰা পৱিত্ৰ হয়; ব্ৰাহ্মণহত্যা পাপৰ পৰা পৱিত্ৰ হয়; কৃত্যা আৰু অকৃত্য—মন্ত্ৰতন্ত্ৰজনিত দোষ আৰু নকৰিবলগীয়া কৰ্মৰ পাপৰ পৰাও পৱিত্ৰ হয়। এইদৰে জানি, স্বেচ্ছাচাৰত পৰায়ণ হওক। ওঁ—সত্য; ইতি উপনিষৎ॥৩৬॥