Paramahansa
পৰমহংস উপনিষদ (পৰম্পৰাগতভাৱে শুক্ল যজুৰ্বেদৰ সৈতে সংযুক্ত, সন্ন্যাস উপনিষদসমূহৰ অন্তৰ্গত) পৰমহংস সন্ন্যাসীৰ সৰ্বোচ্চ আদৰ্শক সংক্ষিপ্ত কিন্তু গভীৰভাৱে ব্যাখ্যা কৰে। মুক্তিৰ মুখ্য উপায় আত্মা-ব্ৰহ্ম একত্বজ্ঞান; জ্ঞানোদয়ৰ পিছত বাহ্য চিহ্ন, কৰ্মকাণ্ড আৰু সামাজিক পৰিচয় অহংকাৰৰ আশ্ৰয় হ’ব পাৰে, সেয়ে পৰমহংস সেয়া ত্যাগ কৰে। তেওঁ মান-অপমান, লাভ-ক্ষতি, শীত-উষ্ণ আদি দ্বন্দ্বত সমভাৱ ৰাখে, ভিক্ষাত জীৱনধাৰণ কৰে আৰু সকলো জীৱত একে আত্মাৰ দর্শনত স্থিত থাকে।
Start ReadingKey Teachings
Paramahaṃsa ideal: the highest renouncer who discriminates the Real (brahman) from the unreal (nāma-rūpa)
Jñāna as the direct means to mokṣa; inner realization supersedes external ritual supports
Tyāga of identifiers: abandonment of sacred thread, tuft, staff, and fixed marks when they become ego-supports
Equanimity (samatva) toward heat/cold, honor/dishonor, gain/loss; freedom from praise and blame
Non-possessiveness and non-agency: relinquishing “I” and “mine,” resting in the witness Self
Universal vision: seeing the same ātman in all beings; compassion and non-injury as natural expressions of knowledge
Mendicant simplicity: alms, homelessness, minimal needs; wandering without attachment to place or community
“Bāla-unmatta” trope: social nonconformity as a sign of inner freedom, not moral laxity
Verses of the Paramahansa
4 verses with Sanskrit text, transliteration, and translation.
Verse 1
अथ योगिनं परमहंसं कोऽयं मार्गस्तेषां का स्थितिरिति नारदो भगवन्तमुपगत्योवाच । तं भगवानाह । योऽयं परमहंसमार्गो लोके दुर्लभतरो न तु बाहुल्यो; यद्येको भवति स एव नित्यपूतस्थः, स एव वेदपुरुष इति विदुषो मन्य...
তেতিয়া নাৰদ ভগৱানৰ ওচৰলৈ গৈ ক’লে: “পৰমহংস বুলি কোৱা যোগী কোন? তেওঁৰ পথ কি, আৰু তেওঁৰ অৱস্থা কেনেকুৱা?” ভগৱানে ক’লে: “পৰমহংস-মাৰ্গ লোকত অতি দুৰ্লভ; বহুল প্ৰচলিত নহয়। যদি তেনে এজনো থাকে, তেৱেঁই নিত্য-শুদ্ধ অৱস্থাত স্থিত; বিদ্বানসকলে তেওঁক ‘বেদপুৰুষ’—বেদানুভৱৰ মূৰ্ত ৰূপ—বুলি মানে। মহাপুৰুষৰ চিত্ত সদায় মোৰ মাজতেই স্থিৰ; সেয়ে মইও তেওঁৰ মাজতেই অৱস্থিত। পুত্ৰ, মিত্ৰ, পত্নী, বন্ধুবৰ্গ আদি; শিখা আৰু যজ্ঞোপৱীত; স্বাধ্যায় আৰু সকলো কৰ্ম ত্যাগ কৰি, এই ব্ৰহ্মাণ্ড-অণ্ডকো পৰিত্যাগ কৰি, দেহধাৰণ আৰু লোকহিতৰ বাবে মাত্ৰ কৌপীন, দণ্ড আৰু আচ্ছাদন গ্ৰহণ কৰিব পাৰে; তথাপি এইবোৰেই মুখ্য লক্ষণ নহয়। ‘মুখ্য কি?’ সুধিলে—এইটোৱেই মুখ্য।
Sannyāsa and the rarity of the Paramahaṃsa; inner purity and Brahman-abidance beyond external marksVerse 2
न दण्डं न शिखां न यज्ञोपवीतं न चाच्छादनं चरति परमहंसः । न शीतं न चोष्णं न सुखं न दुःखं न मानावमानौ च; षडूर्मिवर्जं निन्दागर्वमत्सरदम्भमदर्पेच्छाद्वेषसुखदुःखकामक्रोधलोभमोहहर्षाहंकारादीन् च हित्वा स्ववप...
পৰমহংস দণ্ড, শিখা, যজ্ঞোপৱীত বা আচ্ছাদন ধৰি ফুৰে নাহে। তেওঁৰ বাবে ন শীত, ন উষ্ণ; ন সুখ, ন দুখ; ন মান, ন অপমান। ষডূৰ্মিৰ পৰা মুক্ত হৈ, নিন্দা, গৰ্ব, মত্সৰ, দম্ভ, মদ, অর্প, ইচ্ছা, দ্বেষ, সুখ-দুখ, কাম, ক্ৰোধ, লোভ, মোহ, হর্ষ, অহংকাৰ আদি ত্যাগ কৰি, নিজৰ দেহক কুণপ যেন দেখা পায়। কিয়নো সেই দেহ সন্দেহ, বিপৰীতজ্ঞান আৰু মিথ্যাজ্ঞানৰ হেতু আছিল; সেয়া নিৰস্ত হোৱাত তেওঁ নিত্য নিৱৃত্ত; তেওঁ নিত্যবোধ; স্বয়ংস্থিত। মই সেই শান্ত, অচল, অদ্বয় আনন্দ-ৱিজ্ঞানঘনেই। সেয়াই মোৰ পৰম ধাম; সেয়াই মোৰ শিখা; সেয়াই মোৰ উপৱীত। পৰমাত্মা আৰু আত্মাৰ একত্বজ্ঞানত ভেদ ছিন্ন হয়—সেয়াই সন্ধ্যা।
Advaita-jñāna and de-identification from body-mind; transcendence of dvandvas and ṣaḍūrmīsVerse 3
सर्वान्कामान्परित्यज्य अद्वैते परमस्थितिः । ज्ञानदण्डो धृतो येन एकदण्डी स उच्यते ॥ काष्ठदण्डो धृतो येन सर्वाशी ज्ञानवर्जितः । स याति नरकान्घोरान्महारौरवसंज्ञकान् ॥ इदमन्तरं ज्ञात्वा स परमहंसः ॥ ३॥
সকলো কামনা পৰিত্যাগ কৰি, তেওঁৰ পৰম স্থিতি অদ্বৈতত স্থিৰ। যিয়ে ‘জ্ঞানদণ্ড’ ধাৰণ কৰে, তেওঁক একদণ্ডী বুলি কোৱা হয়। কিন্তু যিয়ে কাষ্ঠদণ্ড ধৰি, বিবেচনা নকৰাকৈ সকলো খায় আৰু জ্ঞানবর্জিত—সেয়ে মহাৰৌৰৱ নামৰ ভয়ংকৰ নৰকসমূহলৈ যায়। এই ভেদ জানিলেই তেওঁ পৰমহংস।
Jñāna as the true renunciant’s ‘staff’; Advaita-niṣṭhā and desirelessness (vairāgya)Verse 4
आशाम्बरो न नमस्कारो न स्वधाकारो न निन्दा न स्तुतिर् यदृच्छिको भवेद् भिक्षुर् नाऽऽवाहनं न विसर्जनं न मन्त्रं न ध्यानं नोपासनं च न लक्ष्यं नाकाङ्क्ष्यं न पृथग् नापृथग् अहं न न त्वं न सर्वं चानिकेतस्थिति...
ভিক্ষু আশাম্বৰধাৰী—অৰ্থাৎ যি যদৃচ্ছাভাৱে আহে তাতেই আৱৃত; তেওঁৰ ন নমস্কাৰ, ন স্বধাকাৰ, ন নিন্দা, ন স্তুতি। তেওঁ যদৃচ্ছাজীৱী। তেওঁৰ বাবে ন আৱাহন ন বিসৰ্জন; ন মন্ত্ৰ, ন ধ্যান, ন উপাসনা; ন লক্ষ্য, ন আকাঙ্ক্ষা; ন ‘পৃথক’ ন ‘অপৃথক’; ন ‘অহং’ ন ‘ত্বং’ ন ‘সৰ্বং’। ভিক্ষু অনিকেত-স্থিতিতেই প্ৰতিষ্ঠিত। তেওঁ সোণ আদি পৰিগ্ৰহ নকৰিব; লোকক নচাব, লালসাৰে চোৱাও নকৰিব। ‘আবাধক কোন?’ বুলি সুধিলে—আবাধক আছে নিশ্চয়: ভিক্ষু যদি ৰসসহ সোণক চায় তেন্তে সি ব্ৰহ্মহা হয়; আৰু ৰসসহ সোণ গ্ৰহণ কৰিলে সি আত্মহা হয়। সেয়ে ভিক্ষু সোণক ৰসৰে নচাব, নস্পৰ্শ কৰিব, নগ্ৰহণ কৰিব। মনত প্ৰৱেশ কৰা সকলো কামনা উলটি যায়। দুঃখত উদ্বিগ্ন নহয়; সুখত স্পৃহা নাই; ৰাগৰ প্ৰতিও ত্যাগ; সৰ্বত্ৰ শুভ-অশুভত অনাসক্তি; ন দ্বেষ কৰে ন মোদ কৰে। যেতিয়া সকলো ইন্দ্ৰিয়ৰ গতি উপৰম হয়, তেতিয়া সি আত্মাতেই অৱস্থিত থাকে; যি পূৰ্ণতা—আনন্দ—একবোধ, তাক ‘তদ্ ব্ৰহ্মাহমস্মি’ বুলি জানি কৃতকৃত্য হয়, কৃতকৃত্য হয়।
Moksha (sannyāsa/paramahaṃsa ideal) grounded in Atman–Brahman identity and vairāgya (dispassion)Ask anything about the Paramahansa Upanishad
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Upanishads in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.
