Jaabaal
জাবাল উপনিষদ (শুক্ল যজুৰ্বেদ-সম্পৰ্কিত) আকাৰত সৰু হলেও সন্ন্যাস, তীৰ্থ-ভাবনা আৰু আত্মজ্ঞান বিষয়ে বিশেষ প্ৰভাৱশালী। ই বৈদিক প্ৰামাণ্য বজাই ৰাখি যজ্ঞ আদি বাহ্য কৰ্মক অন্তৰ্মুখী অৰ্থত ব্যাখ্যা কৰে—চূড়ান্ত লক্ষ্য ব্ৰহ্মবিদ্যা। ইয়াত কাশী/অবিমুক্ত ধাৰণা গুৰুত্বপূৰ্ণ। ‘অবিমুক্ত’ একেদিকে কাশী তীৰ্থক্ষেত্ৰ, আনেদিকে সাধকৰ অন্তৰত থকা সেই চৈতন্য-কেন্দ্ৰ য’ত ব্ৰহ্মৰ সন্নিধি কেতিয়াও নাছুটে। সেয়ে তীৰ্থযাত্ৰাৰ মূল্য স্বীকাৰ কৰিও উপনিষদে দেখুৱায় যে সত্য তীৰ্থ হ’ল আত্মসাক্ষাৎ। মূল শিক্ষা: সন্ন্যাস কেৱল সামাজিক আশ্ৰম নহয়; বিবেক-ৱৈৰাগ্যভিত্তিক মুক্তিমাৰ্গ। মোক্ষৰ নিৰ্ণায়ক উপায় আত্মজ্ঞান; বাহ্য আচাৰ আত্ম-ব্ৰহ্ম ঐক্যবোধত পৰিণত হ’লে তেতিয়াহে সাৰ্থক।
Start ReadingKey Teachings
Saṃnyāsa as a legitimate Vedic path grounded in discernment (viveka) and dispassion (vairāgya)
Interiorization of sacrifice: true “fire” and “altar” are knowledge and contemplative discipline
Avimukta/Kāśī as both sacred geography and an inner locus of ever-present Brahman
Primacy of jñāna (Self-knowledge) over mere ritual formalism for mokṣa
Non-dual orientation: Ātman-realization as the decisive means to liberation
Renunciation as re-identification with the witnessing Self rather than social status alone
Pilgrimage and holy places as pedagogical symbols pointing to the omnipresent Self
Verses of the Jaabaal
6 verses with Sanskrit text, transliteration, and translation.
Verse 1
ॐ बृहस्पतिरुवाच—याज्ञवल्क्यं यदनु कुरुक्षेत्रं देवानां देवयजनं सर्वेषां भूतानां ब्रह्मसदनम्। अविमुक्तं वै कुरुक्षेत्रं देवानां देवयजनं सर्वेषां भूतानां ब्रह्मसदनम्। तस्माद्यत्र क्वचन गच्छति तदेव मन्ये...
ওঁ বৃহস্পতিয়ে ক’লে—হে যাজ্ঞবল্ক্য, যি স্থান ‘কুৰুক্ষেত্ৰ’ নামে জনাজাত, সেয়াই দেৱসকলৰ দেৱযজন-স্থান আৰু সকলো ভূতৰ বাবে ব্ৰহ্মসদন। নিশ্চয় ‘অবিমুক্ত’ই কুৰুক্ষেত্ৰ—দেৱসকলৰ দেৱযজন আৰু সকলো জীৱৰ ব্ৰহ্মনিবাস। সেয়ে মানুহে য’তেই যাওক, সেই ঠাইখনকেই অবিমুক্ত বুলি ভাবিব; সেয়াই সত্য অবিমুক্ত। এইয়েই কুৰুক্ষেত্ৰ—দেৱযজন আৰু সকলো ভূতৰ ব্ৰহ্মসদন। ইয়াত প্ৰাণীৰ প্ৰাণ উত্ক্ৰমণ কৰোঁতে ৰুদ্ৰে ‘তাৰক’ ব্ৰহ্ম ব্যাখ্যা কৰে; যাৰ দ্বাৰা সেই জীৱ অমৃত হৈ মোক্ষ লাভ কৰে। সেয়ে অবিমুক্তকেই আশ্ৰয় কৰিব; অবিমুক্ত ত্যাগ নকৰিব—এইদৰে যাজ্ঞবল্ক্য ক’লে॥১॥
Mokṣa through tāraka-brahma-upadeśa; Avimukta as Brahman-abode (kṣetra as inner locus)Verse 2
अथ हैनमत्रिः पप्रच्छ याज्ञवल्क्यं—य एषोऽनन्तोऽव्यक्त आत्मा तं कथमहं विजानीयामिति॥ स होवाच याज्ञवल्क्यः—सोऽविमुक्त उपास्यो य एषोऽनन्तोऽव्यक्त आत्मा सोऽविमुक्ते प्रतिष्ठित इति॥ सोऽविमुक्तः कस्मिन्प्रतिष...
তাৰ পিছত অত্ৰিয়ে যাজ্ঞবল্ক্যক সুধিলে—‘এই অনন্ত, অব্যক্ত আত্মাক মই কেনেকৈ জানিম?’ যাজ্ঞবল্ক্য ক’লে—‘অবিমুক্তক উপাসনা কৰিব লাগে; এই অনন্ত অব্যক্ত আত্মা অবিমুক্ততেই প্ৰতিষ্ঠিত।’ (অত্ৰি সুধিলে:) ‘অবিমুক্ত ক’ত প্ৰতিষ্ঠিত?’ (উত্তৰ:) ‘বৰণা আৰু নাশী—ইহঁতৰ মাজত প্ৰতিষ্ঠিত।’ (অত্ৰি:) ‘বৰণা কি? নাশী কি?’ (উত্তৰ:) ‘ইন্দ্ৰিয়জনিত সকলো দোষ বাৰে, সেয়ে বৰণা; ইন্দ্ৰিয়জনিত সকলো পাপ নাশ কৰে, সেয়ে নাশী।’ (অত্ৰি:) ‘ইয়াৰ স্থান কোনটো?’ (উত্তৰ:) ‘ভ্ৰূমধ্য আৰু নাসিকাৰ সংধি—সেয়াই দ্যুলোক আৰু পৰলোকৰ সংধি।’ এইয়েই ‘সংধি’ আৰু ‘সন্ধ্যা’ বুলি ব্ৰহ্মবিদসকলে উপাসনা কৰে। অবিমুক্ত উপাস্য। এইদৰে অবিমুক্ত-জ্ঞান উপদেশ কৰে—যি এইদৰে জানে॥২॥
Ātman as ananta/avyakta; inner Avimukta as sandhi (liminal point) and upāsanā leading to jñānaVerse 3
अथ हैनं ब्रह्मचारिण ऊचुः—किं जप्येनामृतत्वं ब्रूहीति॥ स होवाच याज्ञवल्क्यः—शतरुद्रियेण इति; एतान्येव ह वा अमृतस्य नामानि। एतैर्ह वा अमृतो भवतीति—एवमेवैतद्याज्ञवल्क्यः॥३॥
তাৰ পিছত ব্ৰহ্মচাৰীসকলে তেওঁক ক’লে—‘কোন জপে অমৃতত্ব লাভ হয়, কৃপা কৰি কওক।’ যাজ্ঞবল্ক্য ক’লে—‘শতৰুদ্ৰীয় জপে।’ এইবোৰেই অমৃতৰ নাম; এই নামসমূহেৰে মানুহ অমৃত হয়—এইদৰে যাজ্ঞবল্ক্য ক’লে॥৩॥
Amṛtatva through nāma-upāsanā/japa of Rudra as the Immortal (Brahman)Verse 4
अथ हैनं जनको वैदेहो याज्ञवल्क्यमुपसमेत्योवाच—भगवन्, संन्यासं ब्रूहीति । स होवाच याज्ञवल्क्यः—ब्रह्मचर्यं परिसमाप्य गृही भवेत् । गृही भूत्वा वनी भवेत् । वनी भूत्वा प्रव्रजेत् । यदि वेतरथा ब्रह्मचर्यादे...
তাৰ পিছত বিদেহৰ জনক যাজ্ঞবল্ক্যৰ ওচৰলৈ গৈ ক’লে—“ভগৱন্, সন্ন্যাসৰ উপদেশ দিয়া।” যাজ্ঞবল্ক্য ক’লে—“ব্ৰহ্মচৰ্য সমাপ্ত কৰি গৃহস্থ হ’ব; গৃহস্থ হৈ বনপ্ৰস্থ হ’ব; বনপ্ৰস্থ হৈ প্ৰব্ৰজ্যা কৰি পৰিব্ৰাজক হ’ব। অথবা ব্ৰহ্মচৰ্যৰ পৰাই, বা ঘৰ পৰাই, বা বন পৰাই সোজাকৈ প্ৰব্ৰজিত হ’ব পাৰে। পুনৰ, ব্ৰতহীন হওক বা ব্ৰতবান, স্নাতক হওক বা অস্নাতক, অগ্নি লুপ্ত হলেও—যি দিন বৈৰাগ্য জাগে, সেই দিনেই প্ৰব্ৰজ্যা কৰিব লাগে। কিছুমানে কেৱল প্ৰজাপত্য ইষ্টি কৰে; কিন্তু তেনে নকৰিব—আগ্নেয় ইষ্টি কৰিব। কিয়নো অগ্নি হ’ল প্ৰাণ; সেয়েহে প্ৰাণকেই স্থাপন কৰে। ত্ৰৈধাতবীয় ইষ্টি কৰিব; সত্ত্ব, ৰজস, তমস—এই তিন ধাতু তাত সূচিত। ‘অয়ং তে যোনিৰৃত্বিজো…’ এই মন্ত্রেৰে অগ্নিক ঘ্ৰাণ কৰিব। প্ৰাণেই অগ্নিৰ যোনি; ‘প্ৰাণং গচ্ছ স্বাহা’ বুলিলে এই অৰ্থই প্ৰকাশ পায়। গাঁৱৰ পৰা অগ্নি আনি পূৰ্ব অগ্নিক ঘ্ৰাণ কৰাব। অগ্নি নাপালে জলত হোম কৰিব; জলেই সকলো দেৱতা। ‘সৰ্বাভ্যো দেৱতাভ্যো জুহোমি স্বাহা’ বুলি হোম কৰি সেই জল গ্ৰহণ কৰি পান কৰিব। এই ঘৃতাহুতি ‘মোক্ষমন্ত্র’, ‘ত্ৰয়ী’ বুলি কোৱা হয়—এমনি ক’ব। এইয়েই ব্ৰহ্ম; এইয়েই উপাস্য। “এৱমেৱ, ভগৱন্”—বুলি যাজ্ঞবল্ক্য ক’লে।
Saṃnyāsa as a direct means to mokṣa; internalization of yajña into prāṇa and guṇa-transcendenceVerse 5
अथ हैनमत्रिः पप्रच्छ याज्ञवल्क्यं—पृच्छामि त्वा याज्ञवल्क्य, अयज्ञोपवीती कथं ब्राह्मण इति । स होवाच याज्ञवल्क्यः—इदमेवास्य तद्यज्ञोपवीतं य आत्मा । अपः प्राश्याचम्य—अयं विधिः परिव्राजकानाम् । वीराध्वान...
তাৰ পিছত অত্রিয়ে যাজ্ঞবল্ক্যক সুধিলে—“যাজ্ঞবল্ক্য, মই সুধিছোঁ: যজ্ঞোপবীত (জনেৱ) নথকাকৈ কেনেকৈ ব্ৰাহ্মণ?” যাজ্ঞবল্ক্য ক’লে—“এই আত্মাই তাৰ যজ্ঞোপবীত। জল পান কৰি আচমন কৰাটো—এই পৰিব্ৰাজকসকলৰ বিধি: বীৰাধ্বানত, বা অনাশকত (উপবাস-মৰণত), বা জলপ্ৰৱেশত, বা অগ্নিপ্ৰৱেশত, বা মহাপ্ৰস্থানত। তাৰ পিছত পৰিব্ৰাট মলিন বস্ত্ৰধাৰী, মুণ্ডিত, অপৰিগ্ৰহী, শুচি, অদ্ৰোহী, ভিক্ষাৱৃত্তিৰে জীৱন ধৰি—ব্ৰহ্মভাৱৰ যোগ্য হয়। যদি কোনোবাই আতুৰ হয়, তেন্তে মন আৰু বাক্যৰে সন্ন্যাস কৰিব লাগে। এই পথ ব্ৰহ্মাই পৰম্পৰাৰে জানিছিল; এই পথেই সন্ন্যাসী ব্ৰহ্মবিদ হৈ অগ্ৰসর হয়—এমনি ভগৱান যাজ্ঞবল্ক্য ক’লে।
Ātman as the true yajñopavīta; saṃnyāsa-dharma; inner renunciation beyond external symbolsVerse 6
तत्र परमहंसानामसंवर्तक-कारुणि-श्वेतकेतु-दुर्वास-ऋभु-निदाघ-जड-भरत-दत्तात्रेय-रैवतक-प्रभृतयोऽव्यक्तलिङ्गा अव्यक्ताचारा अनुन्मत्ता उन्मत्तवदाचरन्तः त्रिदण्डं कमण्डलुं शिक्यं पात्रं जलपवित्रं शिखां यज्ञोप...
সেই ঠাইত পৰমহংসসকলৰ ভিতৰত—অসংৱৰ্তক, কাৰুণি, শ্বেতকেতু, দুর্বাসা, ঋভু, নিদাঘ, জড়, ভৰত, দত্তাত্ৰেয়, ৰৈৱতক আদি—অব্যক্ত লিঙ্গ আৰু অব্যক্ত আচাৰযুক্ত; উন্মত্ত নহয়, তথাপি উন্মত্তবৎ আচৰণ কৰে। ‘ভূঃ স্বাহা’ উচ্চাৰণ কৰি ত্ৰিদণ্ড, কমণ্ডলু, শিক্য, পাত্ৰ, জলপবিত্ৰ, শিখা আৰু যজ্ঞোপবীত—এই সকলোকে জলত পৰিত্যাগ কৰি আত্মাক অন্বেষণ কৰিব লাগে। সোণ ধৰা মানুহৰ দৰে দেখা গ’লেও গ্ৰন্থিৰহিত, নিষ্পৰিগ্ৰহ—এইদৰে ব্ৰহ্মমাৰ্গত সম্যক সম্পন্ন, শুদ্ধমানস—প্ৰাণধাৰণৰ বাবে যথোচিত সময়ত মাত্ৰ বিমুক্ত, ভিক্ষাচৰণ কৰি, উদৰকেই পাত্ৰ মানি, লাভ-অলাভত সম, শূন্যাগাৰ, দেৱগৃহ, তৃণকূট, বাল্মীক, বৃক্ষমূল, কুলালশালা, নিহোত্ৰগৃহ, নদীপুলিন, গিৰিকুহৰ, কন্দর, কোটৰ, নিৰ্ঝৰ, স্থণ্ডিল—এই স্থানসমূহত অনিকেতবাসী হৈ থাকে; প্ৰযত্নশীল, নিৰ্মম, শুক্লধ্যানপৰায়ণ, অধ্যাত্মনিষ্ঠ, অশুভকৰ্ম নিৰ্মূলনত তৎপৰ—সন্ন্যাসেৰে দেহত্যাগ কৰে; তাকেই ‘পৰমহংস’ বুলি কোৱা হয়, ‘পৰমহংস’ বুলি কোৱা হয়।
Paramahaṃsa-saṃnyāsa; nirahaṅkāra/nirmamatva; ātma-anveṣaṇa (seeking the Self) as the sole markAsk anything about the Jaabaal Upanishad
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Upanishads in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.