Akshi

Verse 1

अथ ह सांकृतिः भगवान् आदित्यलोकं जगाम। तम् आदित्यं नत्वा चाक्षुष्मतीविद्यया तम् अस्तुवत्। ॐ नमो भगवते श्रीसूर्यायाक्षितेजसे नमः। ॐ खेचराय नमः। ॐ महासेनाय नमः। ॐ तमसे नमः। ॐ रजसे नमः। ॐ सत्त्वाय नमः। ॐ ...

তেতিয়া সাঙ্কৃতিয়ে আদিত্যক সুধিলে—“ভগৱান, মোক ব্ৰহ্মবিদ্যা কওক।” আদিত্যই ক’লে—“সাঙ্কৃতী, শুনা; মই অতি দুৰ্লভ তত্ত্বজ্ঞান ক’ম। কেৱল ইমান জানিলেই তুমি জীৱন্মুক্ত হ’বা।”

Verse 2

सर्वमेकमजं शान्तमनन्तं ध्रुवमव्ययम्। पश्यन् भूतार्थचिद्रूपं शान्त आस्व यथासुखम्॥ अवेदनं विदुर्योगं चित्तक्षयमकृत्रिमम्। योगस्थः कुरु कर्माणि नीरसो वाथ मा कुरु॥२–३॥

সকলো এক—অজ, শান্ত, অনন্ত, ধ্ৰুৱ, অব্যয়। ভুতৰ সত্যক চৈতন্য-স্বৰূপ বুলি দেখি, শান্ত হৈ, যথাসুখে অৱস্থান কৰা। জ্ঞানীয়ে যোগক ‘অৱেদন’ আৰু চিত্তৰ স্বাভাৱিক ক্ষয় বুলি জানে। যোগস্থ হৈ কৰ্ম কৰা—আসক্তিহীনভাৱে—নচেৎ নকৰা।

Verse 3

सर्वमेकमजं शान्तमनन्तं ध्रुवमव्ययम्। पश्यन् भूतार्थचिद्रूपं शान्त आस्व यथासुखम्॥ अवेदनं विदुर्योगं चित्तक्षयमकृत्रिमम्। योगस्थः कुरु कर्माणि नीरसो वाथ मा कुरु॥२–३॥

সকলো এক—অজ, শান্ত, অনন্ত, ধ্ৰুৱ, অব্যয়। ভুতৰ সত্যক চৈতন্য-স্বৰূপ বুলি দেখি, শান্ত হৈ, যথাসুখে অৱস্থান কৰা। জ্ঞানীয়ে যোগক ‘অৱেদন’ আৰু চিত্তৰ স্বাভাৱিক ক্ষয় বুলি জানে। যোগস্থ হৈ কৰ্ম কৰা—আসক্তিহীনভাৱে—নচেৎ নকৰা।

Verse 4

विरागमुपयात्यन्तर्वासनास्वनुवासरम्। क्रियासूदररूपासु क्रमते मोदतेऽन्वहम्॥ ग्राम्यासु जडचेष्टासु सततं विचिकित्सते। नोदाहरति मर्माणि पुण्यकर्माणि सेवते॥ अनन्योद्वेगकारीणि मृदुकर्माणि सेवते। पापाद्बिभेति...

সেই অন্তৰ্বাসনাৰ প্ৰতি দিনে দিনে বৈৰাগ্য লাভ কৰে। সুন্দৰ ৰূপৰ শুভ কৰ্মত আগবাঢ়ে আৰু প্ৰতিদিন আনন্দিত থাকে। গ্ৰাম্য আৰু জড় আচৰণত সি সদা বিবেকৰে বিচাৰ কৰে। মর্মত আঘাত কৰা কথা নকয়; পুণ্যকৰ্ম অনুশীলন কৰে। অন্যক উদ্বিগ্ন নকৰা মৃদু কৰ্ম কৰে। সি সদা পাপক ভয় কৰে আৰু ভোগ কামনা নকৰে। স্নেহ-প্ৰণয়ভৰা, মধুৰ আৰু যথোচিত, দেশ-কাল উপযুক্ত বাক্য কয়।

Verse 5

विरागमुपयात्यन्तर्वासनास्वनुवासरम् । क्रियासूदाररूपासु क्रमते मोदतेऽन्वहम् ॥ ग्राम्यासु जडचेष्टासु सततं विचिकित्सते । नोदाहरति मर्माणि पुण्यकर्माणि सेवते ॥ अनन्योद्वेगकारीणि मृदुकर्माणि सेवते । पापाद्...

সেই অন্তৰ্বাসনাৰ প্ৰতি দিনে দিনে বৈৰাগ্য লাভ কৰে। শুদ্ধ আৰু সুসংবদ্ধ কৰ্মত আগবাঢ়ে আৰু প্ৰতিদিন আনন্দিত থাকে। গ্ৰাম্য আৰু জড় কৰ্মত সি সদা বিবেকবান; মর্মত আঘাত কৰা কথা নকয়; পুণ্যকৰ্ম কৰে। অন্যক উদ্বিগ্ন নকৰা মৃদু কৰ্ম কৰে; সি সদা অধৰ্মক ভয় কৰে আৰু ভোগ নচায়। স্নেহ আৰু সদ্ভাৱযুক্ত, মধুৰ, যথোচিত, দেশ-কাল উপযুক্ত বাক্য কয়।

Verse 6

विरागमुपयात्यन्तर्वासनास्वनुवासरम् । क्रियासूदाररूपासु क्रमते मोदतेऽन्वहम् ॥ ग्राम्यासु जडचेष्टासु सततं विचिकित्सते । नोदाहरति मर्माणि पुण्यकर्माणि सेवते ॥ अनन्योद्वेगकारीणि मृदुकर्माणि सेवते । पापाद्...

সি অন্তৰ্বাসনাৰ প্ৰতি দিনে দিনে বৈৰাগ্য লাভ কৰে; শুদ্ধ আৰু সুসংবদ্ধ কৰ্মত আগবাঢ়ি নিত্য আনন্দিত থাকে। গ্ৰাম্য আৰু জড় চেষ্টাতো সি সদা বিবেকী; মর্মত আঘাত কৰা কথা নকয়; পুণ্যকৰ্ম অনুশীলন কৰে। অন্যক উদ্বিগ্ন নকৰা মৃদু কৰ্ম কৰে; পাপক সদায় ভয় কৰে আৰু ভোগৰ আশা নকৰে। সি স্নেহ-প্ৰণয়ভৰিত, মধুৰ, যথোচিত আৰু দেশ-কালোপযোগী বাক্য উচ্চাৰণ কৰে।

Verse 7

विरागमुपयात्यन्तर्वासनास्वनुवासरम् । क्रियासूदाररूपासु क्रमते मोदतेऽन्वहम् ॥ ग्राम्यासु जडचेष्टासु सततं विचिकित्सते । नोदाहरति मर्माणि पुण्यकर्माणि सेवते ॥ अनन्योद्वेगकारीणि मृदुकर्माणि सेवते । पापाद्...

সি অন্তৰ্বাসনাৰ প্ৰতি দিনে দিনে বৈৰাগ্য লাভ কৰে; শুদ্ধ আৰু সুসংবদ্ধ কৰ্মত আগবাঢ়ি নিত্য আনন্দিত থাকে। গ্ৰাম্য আৰু জড় চেষ্টাতো সি সদা বিবেকী; মর্মত আঘাত কৰা কথা নকয়; পুণ্যকৰ্ম অনুশীলন কৰে। অন্যক উদ্বিগ্ন নকৰা মৃদু কৰ্ম কৰে; পাপক সদায় ভয় কৰে আৰু ভোগৰ আশা নকৰে। সি স্নেহ-প্ৰণয়ভৰিত, মধুৰ, যথোচিত আৰু দেশ-কালোপযোগী বাক্য উচ্চাৰণ কৰে।

Verse 8

मनसा कर्मणा वाचा सज्जनानुपसेवते । यतः कुतश्चिदानीय नित्यं शास्त्राण्यवेक्षते ॥

সি মন, কৰ্ম আৰু বাক্যৰে সজ্জনসকলক উপসেৱা কৰে; য’ৰ পৰা যিদৰে পাওঁ, সেয়া আনি নিত্য শাস্ত্ৰ অধ্যয়ন-অৱলোকন কৰে।

Verse 9

तदासौ प्रथमामेकां प्राप्तो भवति भूमिकाम् । एवं विचारवान्यः स्यात्संसारोत्तरणं प्रति ॥ स भूमिकावानित्युक्तः शेषस्त्वार्य इति स्मृतः । विचारनाम्नीमितरामागतो योगभूमिकाम् ॥ श्रुतिस्मृतिसदाचारधारणाध्यानकर्...

তেতিয়া সি প্ৰথম একমাত্ৰ ভূমিকা লাভ কৰে। এইদৰে বিচাৰসম্পন্ন হৈ সংসাৰোত্তৰণৰ প্ৰতি যি আগবাঢ়ে, তাক ‘ভূমিকাবান’ বোলা হয়; বাকিসকল কেৱল ‘আৰ্য’ বুলি স্মৃত। ‘বিচাৰ’ নামৰ আন এক যোগভূমিকাত উপনীত হৈ সি শ্রুতি-স্মৃতি, সদাচাৰ, ধাৰণা, ধ্যান আৰু কৰ্ম বিষয়ে মুখ্য ব্যাখ্যাৰে খ্যাত শ্ৰেষ্ঠ পণ্ডিত-আচাৰ্যসকলৰ আশ্ৰয় লয়।

Verse 10

तदासौ प्रथमामेकां प्राप्तो भवति भूमिकाम् । एवं विचारवान् यः स्यात् संसारोत्तरणं प्रति ॥ स भूमिकावान् इत्युक्तः शेषस् त्वार्य इति स्मृतः । विचारनाम्नीम् इतराम् आगतो योगभूमिकाम् ॥ श्रुतिस्मृतिसदाचारधारण...

তেতিয়া সি প্ৰথম একমাত্ৰ ভূমিকা লাভ কৰে। এইদৰে বিচাৰৱান হৈ সংসাৰোত্তৰণৰ প্ৰতি আগবাঢ়িলে তাক ‘ভূমিকাবান’ বোলা হয়; বাকিসকল কেৱল ‘আৰ্য’ বুলি স্মৃত। ‘বিচাৰ’ নামৰ দ্বিতীয় যোগভূমিকাত উপনীত হৈ সি শ্রুতি-স্মৃতি, সদাচাৰ, ধাৰণা, ধ্যান আৰু নিয়ত কৰ্মৰ মুখ্য ব্যাখ্যাৰ বাবে খ্যাত শ্ৰেষ্ঠ পণ্ডিতসকলৰ আশ্ৰয় লয়।

Verse 11

तदासौ प्रथमामेकां प्राप्तो भवति भूमिकाम् । एवं विचारवान् यः स्यात् संसारोत्तरणं प्रति ॥ स भूमिकावान् इत्युक्तः शेषस् त्वार्य इति स्मृतः । विचारनाम्नीम् इतराम् आगतो योगभूमिकाम् ॥ श्रुतिस्मृतिसदाचारधारण...

তেতিয়া সি প্ৰথম একমাত্ৰ ভূমিকা লাভ কৰে। যি সংসাৰ-উত্তৰণৰ বাবে বিচাৰ-সম্পন্ন হয়, সি ‘ভূমিকাৱান্’ বুলি কোৱা হয়; বাকীসকল কেৱল ‘আৰ্য’ বুলি স্মৃত। ‘বিচাৰ’ নামৰ অন্য যোগভূমিকালৈ আহি সি শ্রুতি-স্মৃতি, সদাচাৰ, ধাৰণা, ধ্যান আৰু নিয়ত কৰ্মৰ মুখ্য ব্যাখ্যাত প্ৰসিদ্ধ শ্ৰেষ্ঠ পণ্ডিতসকলৰ আশ্ৰয় লয়।

Verse 12

पदार्थप्रविभागज्ञः कार्याकार्यविनिर्णयम् । जानात्यधिगतश्चान्यो गृहं गृहपतिर्यथा ॥ मदाभिमानमात्सर्यलोभमोहातिशायिताम् । बहिरप्यास्थितामीषत् त्यजत्यहिरिव त्वचम् ॥ इत्थंभूतमतिः शास्त्रगुरुसज्जनसेवया । सरह...

পদাৰ্থ-প্ৰবিভাগ জনা লোকজনাই কৰ্তব্য-অকৰ্তব্যৰ নিৰ্ণয় বুজে, যেনে গৃহপতি নিজৰ গৃহকাৰ্য সম্পূৰ্ণ আয়ত্ত কৰে। সি মদ, অহংকাৰ, ঈৰ্ষ্যা, লোভ আৰু অতিমোহ—বাহিৰে অলপ থাকিলেও—সাপে যেনেকৈ খোলস ত্যাগ কৰে তেনেকৈ ধীৰে ধীৰে ত্যাগ কৰে। এনে মতি লৈ শাস্ত্ৰ, গুৰু আৰু সজ্জনৰ সেৱাৰ দ্বাৰা সি ৰহস্যসহ সম্পূৰ্ণ উপদেশ যথাযথভাৱে অধিগম কৰে।

Verse 13

पदार्थप्रविभागज्ञः कार्याकार्यविनिर्णयम् । जानात्यधिगतश्चान्यो गृहं गृहपतिर्यथा ॥ मदाभिमानमात्सर्यलोभमोहातिशायिताम् । बहिरप्यास्थितामीषत् त्यजत्यहिरिव त्वचम् ॥ इत्थंभूतमतिः शास्त्रगुरुसज्जनसेवया । सरह...

পদাৰ্থ-প্ৰবিভাগ জনা লোকজনাই কৰ্তব্য-অকৰ্তব্যৰ নিৰ্ণয় বুজে, যেনে গৃহপতি নিজৰ গৃহকাৰ্য সম্পূৰ্ণ আয়ত্ত কৰে। সি মদ, অহংকাৰ, ঈৰ্ষ্যা, লোভ আৰু অতিমোহ—বাহিৰে অলপ থাকিলেও—সাপে যেনেকৈ খোলস ত্যাগ কৰে তেনেকৈ ধীৰে ধীৰে ত্যাগ কৰে। এনে মতি লৈ শাস্ত্ৰ, গুৰু আৰু সজ্জনৰ সেৱাৰ দ্বাৰা সি ৰহস্যসহ সম্পূৰ্ণ উপদেশ যথাযথভাৱে অধিগম কৰে।

Verse 14

पदार्थप्रविभागज्ञः कार्याकार्यविनिर्णयम् । जानात्यधिगतश्चान्यो गृहं गृहपतिर्यथा ॥ मदाभिमानमात्सर्यलोभमोहातिशायिताम् । बहिरप्यास्थितामीषत् त्यजत्यहिरिव त्वचम् ॥ इत्थंभूतमतिः शास्त्रगुरुसज्जनसेवया । सरह...

পদাৰ্থ-প্ৰবিভাগ জনা লোকজনাই কৰ্তব্য-অকৰ্তব্যৰ নিৰ্ণয় বুজে, যেনে গৃহপতি নিজৰ গৃহকাৰ্য আয়ত্ত কৰে। সি মদ, অহংকাৰ, ঈৰ্ষ্যা, লোভ আৰু অতিমোহক সাপে খোলস ত্যাগ কৰাৰ দৰে ধীৰে ধীৰে ত্যাগ কৰে। এনে মতি লৈ শাস্ত্ৰ, গুৰু আৰু সজ্জনৰ সেৱাৰ দ্বাৰা সি ৰহস্যসহ সম্পূৰ্ণ উপদেশ সম্পূৰ্ণভাবে যথাযথভাৱে অধিগম কৰে।

Verse 15

असंसर्गाभिधामन्यां तृतीयां योगभूमिकाम् । ततः पतत्यसौ कान्तः पुष्पशय्यामिवामलाम् ॥ यथावच्छास्त्रवाक्यार्थे मतिमाधाय निश्चलाम् । तापसाश्रमविश्रान्तैरध्यात्मकथनक्रमैः । शिलाशय्यासनासीनो जरयत्यायुराततम् ॥...

‘অসংসৰ্গ’ নামৰ যোগৰ তৃতীয় ভূমিকা লাভ কৰি সেই প্ৰিয় সাধক যেন নিৰ্মল পুষ্পশয্যাত অৱতৰণ কৰে। শাস্ত্ৰবাক্যৰ যথাৰ্থ অৰ্থত অচঞ্চল বুদ্ধি স্থাপন কৰি, তপস্বীৰ আশ্ৰমত বিশ্ৰাম দিয়া আধ্যাত্মিক কথন-ক্রমে, শিলাশয্যা আৰু আসনত বহি দীঘলীয়া আয়ুষ সাধনাত ক্ষয় কৰে। বন আৰু ভূমিত বিহাৰ, চিত্ত-উপশমৰ শোভা, আৰু অসঙ্গজাত সুখ-সৌখ্যে নীতিমান কাল নয়ন কৰে। সৎশাস্ত্ৰৰ অভ্যাস আৰু পুণ্যকৰ্মৰ আচৰণে জীৱৰ যথাৱৎ বস্তুদৃষ্টি প্ৰসন্ন হয়। তৃতীয় ভূমিকা পাই জাগ্ৰত জনে তাক স্বয়ং অনুভৱ কৰে।

Verse 16

असंसर्गाभिधामन्यां तृतीयां योगभूमिकाम् । ततः पतत्यसौ कान्तः पुष्पशय्यामिवामलाम् ॥ यथावच्छास्त्रवाक्यार्थे मतिमाधाय निश्चलाम् । तापसाश्रमविश्रान्तैरध्यात्मकथनक्रमैः । शिलाशय्यासनासीनो जरयत्यायुराततम् ॥...

‘অসংসৰ্গ’ নামে যোগৰ তৃতীয় ভূমিকা লাভ কৰি সাধক যেন নিৰ্মল পুষ্পশয্যাত বিশ্ৰাম লয়। শাস্ত্ৰবাক্যৰ যথাৰ্থ অৰ্থত অচল মতি স্থাপন কৰি, তপস্বীৰ আশ্ৰমত অধ্যাত্মকথনৰ ক্ৰমধাৰাৰে বিশ্ৰান্ত হৈ, শিলাশয্যা-আসনত বহি দীঘল আয়ু শান্তভাৱে কটায়। বন আৰু ভূমিত বিচৰণ, চিত্ত-উপশমৰ শোভা, আৰু অসঙ্গজাত সুখ-সৌখ্যে নীতিমান সময় অতিবাহিত কৰে। সদ্‌শাস্ত্ৰ-অভ্যাস আৰু পুণ্যকৰ্মে জীৱৰ বস্তুদৃষ্টি যথাৱৎ স্পষ্ট হয়। তৃতীয় ভূমিকা পাই জাগ্ৰত জনে তাক নিজেই অনুভৱ কৰে।

Verse 17

असंसर्गाभिधामन्यां तृतीयां योगभूमिकाम् । ततः पतत्यसौ कान्तः पुष्पशय्यामिवामलाम् ॥ यथावच्छास्त्रवाक्यार्थे मतिमाधाय निश्चलाम् । तापसाश्रमविश्रान्तैरध्यात्मकथनक्रमैः । शिलाशय्यासनासीनो जरयत्यायुराततम् ॥...

‘অসংসৰ্গ’ বুলি কোৱা যোগৰ তৃতীয় অৱস্থাত তেওঁ যেন নিৰ্মল পুষ্পশয্যাৰ আশ্ৰয় লৈ বিশ্ৰাম কৰে। শাস্ত্ৰবাক্যৰ যথাৰ্থ অৰ্থত মনক অচল কৰি, তপস্বীৰ আশ্ৰমত ক্ৰমবদ্ধ অধ্যাত্মোপদেশে পোষিত হৈ, শিলাশয্যাত বহি দীঘল আয়ু ধীৰে ধীৰে ক্ষয় হ’বলৈ দিয়ে। বনভ্ৰমণ আৰু ভূমিবিহাৰ, চিত্তশান্তিৰ শোভা, আৰু অসঙ্গজাত সুখ-সৌখ্যে নীতিমান সময় নযায়। সদ্‌শাস্ত্ৰৰ পুনঃপুনঃ অধ্যয়ন আৰু পুণ্যকৰ্মে দেহীৰ বস্তুদৃষ্টি যথাৱৎ স্পষ্ট হয়। তৃতীয় অৱস্থা পাই জাগ্ৰত জনে তাক প্ৰত্যক্ষভাৱে নিজেই অনুভৱ কৰে।

Verse 18

असंसर्गाभिधामन्यां तृतीयां योगभूमिकाम् । ततः पतत्यसौ कान्तः पुष्पशय्यामिवामलाम् ॥ यथावच्छास्त्रवाक्यार्थे मतिमाधाय निश्चलाम् । तापसाश्रमविश्रान्तैरध्यात्मकथनक्रमैः । शिलाशय्यासनासीनो जरयत्यायुराततम् ॥...

‘অসংসৰ্গ’ নামৰ যোগভূমিৰ তৃতীয় অৱস্থাত তেওঁ যেন নিৰ্মল পুষ্পশয্যাত বহি স্থিৰ হয়। শাস্ত্ৰবাক্যৰ যথাৰ্থ অৰ্থত অচল বুদ্ধি ৰাখি, তপস্বীৰ আশ্ৰমত অধ্যাত্মব্যাখ্যানৰ ক্ৰমধাৰাৰে ক্লান্তি দূৰ কৰি, শিলাশয্যাত বহি দীঘল জীৱন কটায়। বন-ভূমিবিহাৰ, চিত্তোপশমৰ শোভা, আৰু অসঙ্গোত্থ সুখ-সৌখ্যে নীতিমান সময় নযায়। সদ্‌শাস্ত্ৰাভ্যাস আৰু পুণ্যকৰ্মে জীৱৰ বস্তুদৃষ্টি যথাৱৎ প্ৰসন্ন আৰু স্পষ্ট হয়। তৃতীয় ভূমি পাই জাগ্ৰত জনে তাক নিজেই অনুভৱ কৰে।

Verse 19

असंसर्गाभिधामन्यां तृतीयां योगभूमिकाम् । ततः पतत्यसौ कान्तः पुष्पशय्यामिवामलाम् ॥ यथावच्छास्त्रवाक्यार्थे मतिमाधाय निश्चलाम् । तापसाश्रमविश्रान्तैरध्यात्मकथनक्रमैः । शिलाशय्यासनासीनो जरयत्यायुराततम् ॥...

‘অসংসৰ্গ’ নামৰ যোগৰ তৃতীয় ভূমিকাত তেওঁ যেন নিৰ্মল পুষ্পশয্যাত নামি আহি বিশ্ৰাম পায়। শাস্ত্ৰবাক্যৰ যথাৰ্থ অৰ্থত অচল মন-বুদ্ধি স্থাপন কৰি, তপস্বীৰ আশ্ৰমত অধ্যাত্মচৰ্চাৰ ক্ৰমে বিশ্ৰান্ত হৈ, শিলাশয্যা-আসনত বহি দীঘল আয়ু কটায়। বন-ভূমিবিহাৰ, চিত্তোপশমৰ শোভা, আৰু অসঙ্গজাত সুখ-সৌখ্যে নীতিমান সময় নযায়। সদ্‌শাস্ত্ৰাভ্যাস আৰু পুণ্যকৰ্মে জীৱৰ এই বস্তুদৃষ্টি যথাৱৎ স্পষ্ট হয়। তৃতীয় ভূমিকা পাই জাগ্ৰত জনে তাক নিজেই অনুভৱ কৰে।

Verse 20

द्विप्रकारसंसर्गं तस्य भेदमिमं शृणु । द्विविधोऽयमसंसर्गः सामान्यः श्रेष्ठ एव च ॥ नाहं कर्ता न भोक्ता च न बाध्यो न च बाधकः । इत्यसंजनमर्थेषु सामान्यासङ्गनामकम् ॥ प्राक्कर्मनिर्मितं सर्वमीश्वराधीनमेव वा...

সংসৰ্গৰ এই ভেদ শুনা—অসংসৰ্গ দুই প্ৰকাৰ: সাধাৰণ আৰু শ্ৰেষ্ঠ। ‘মই কৰ্তা নহয়, ভোক্তা নহয়; ন বাধ্য, ন বাধক’—এইদৰে বিষয়ৰ প্ৰতি যি অসঞ্জন (আঁকুৰি নধৰা) আছে, তাক ‘সাধাৰণ অসঙ্গ’ বোলা হয়। সকলো পূৰ্বকৰ্মে নিৰ্মিত হওক বা ঈশ্বৰাধীন হওক; সুখ হওক বা দুঃখ—ইয়াত তোমাৰ কৰ্তৃত্ব ক’ত? ভোগ-অভোগ মহাৰোগ; সম্পদ পৰম আপদ; সংযোগ কেৱল বিয়োগৰ বাবে; আধি-ব্যাধি মনৰেই। কাল গণনাত উদ্যুক্ত হৈ নিৰন্তৰ সকলো ভাবক চলাই থাকে। ভাবসমূহৰ প্ৰতি ‘অনাস্থা’—অৰ্থাৎ ভাবসমূহক কল্পনাৰে ন-ভাবা—বাক্যাৰ্থ লাভ কৰা মনৰ বাবে এয়াই সাধাৰণ অসংসৰ্গ।

Verse 21

द्विप्रकारसंसर्गं तस्य भेदमिमं शृणु । द्विविधोऽयमसंसर्गः सामान्यः श्रेष्ठ एव च ॥ नाहं कर्ता न भोक्ता च न बाध्यो न च बाधकः । इत्यसंजनमर्थेषु सामान्यासङ्गनामकम् ॥ प्राक्कर्मनिर्मितं सर्वमीश्वराधीनमेव वा...

সংসৰ্গৰ এই ভেদ শুনা—অসংসৰ্গ দুবিধ: সাধাৰণ আৰু শ্ৰেষ্ঠ। ‘মই কৰ্তা নহওঁ, ভোক্তা নহওঁ; ন বাধ্য, ন বাধক’—বিষয়ৰ প্ৰতি এই অনাসক্তিক সাধাৰণ অসঙ্গ বোলা হয়। সকলো পূৰ্বকৰ্মে নিৰ্মিত হওক বা ঈশ্বৰাধীন হওক—সুখ হওক বা দুখ—ইয়াত তোমাৰ কৰ্তৃত্ব ক’ত? ভোগ-অভোগ মহাৰোগ; সম্পদ পৰম আপদ; সংযোগ বিচ্ছেদৰ বাবেই; আদি-ব্যাধি মনৰ ধৰ্ম। কাল অবিৰত সকলো ভাব সলনি কৰে। ভাবৰ প্ৰতি ‘অনাস্থা’—অৰ্থাৎ ভাবনা-ৰহিত অন্তৰাল—উপদেশাৰ্থ উপলব্ধ মনৰ সাধাৰণ অসংসৰ্গ।

Verse 22

द्विप्रकारसंसर्गं तस्य भेदमिमं शृणु । द्विविधोऽयमसंसर्गः सामान्यः श्रेष्ठ एव च ॥ नाहं कर्ता न भोक्ता च न बाध्यो न च बाधकः । इत्यसंजनमर्थेषु सामान्यासङ्गनामकम् ॥ प्राक्कर्मनिर्मितं सर्वमीश्वराधीनमेव वा...

সংসৰ্গৰ ভেদ শুনা—অসংসৰ্গ দুবিধ: সাধাৰণ আৰু শ্ৰেষ্ঠ। ‘মই কৰ্তা নহওঁ, ভোক্তা নহওঁ; ন বাধ্য, ন বাধক’—বিষয়ৰ প্ৰতি এই অনাসক্তি সাধাৰণ অসঙ্গ। সকলো পূৰ্বকৰ্মে হওক বা ঈশ্বৰাধীন হওক—সুখ বা দুখ—ইয়াত তোমাৰ কৰ্তৃত্ব কি? ভোগ-অভোগ মহাৰোগ; সম্পদ পৰম আপদ; সংযোগ বিচ্ছেদৰ বাবে; আদি-ব্যাধি মনৰ। কাল মাপি মাপি অবিৰত ভাব সলনি কৰে। ভাবৰ প্ৰতি ‘অনাস্থা’—অৰ্থাৎ ভাবনা নকৰা অন্তৰ—উপদেশাৰ্থ পোৱা মনৰ সাধাৰণ অসংসৰ্গ।

Verse 23

द्विप्रकारसंसर्गं तस्य भेदमिमं शृणु । द्विविधोऽयमसंसर्गः सामान्यः श्रेष्ठ एव च ॥ नाहं कर्ता न भोक्ता च न बाध्यो न च बाधकः । इत्यसंजनमर्थेषु सामान्यासङ्गनामकम् ॥ प्राक्कर्मनिर्मितं सर्वमीश्वराधीनमेव वा...

সংসৰ্গৰ এই ভেদ শুনা—অসংসৰ্গ দুবিধ: সাধাৰণ আৰু শ্ৰেষ্ঠ। ‘মই কৰ্তা নহওঁ, ভোক্তা নহওঁ; ন বাধ্য, ন বাধক’—বিষয়ৰ প্ৰতি এই অসঞ্জন সাধাৰণ অসঙ্গ। সকলো পূৰ্বকৰ্মজন্য হওক বা ঈশ্বৰাধীন হওক—সুখ বা দুখ—ইয়াত তোমাৰ কৰ্তৃত্ব কি? ভোগ-অভোগ মহাৰোগ; সম্পদ পৰম আপদ; সংযোগ কেৱল বিচ্ছেদৰ বাবে; আদি-ব্যাধি মনৰ। কাল অবিৰত সকলো ভাব ৰূপান্তৰ কৰে। ভাবৰ প্ৰতি ‘অনাস্থা’—অৰ্থাৎ ভাবনা-শূন্য অন্তৰ—উপদেশাৰ্থ গ্ৰহণ কৰা মনৰ সাধাৰণ অসংসৰ্গ।

Verse 24

द्विप्रकारसंसर्गं तस्य भेदमिमं शृणु । द्विविधोऽयमसंसर्गः सामान्यः श्रेष्ठ एव च ॥ नाहं कर्ता न भोक्ता च न बाध्यो न च बाधकः । इत्यसंजनमर्थेषु सामान्यासङ्गनामकम् ॥ प्राक्कर्मनिर्मितं सर्वमीश्वराधीनमेव वा...

সংসৰ্গৰ এই ভেদ শুনা—অসংসৰ্গ দুবিধ: সাধাৰণ আৰু শ্ৰেষ্ঠ। ‘মই কৰ্তা নহওঁ, ভোক্তা নহওঁ; ন বাধ্য, ন বাধক’—বিষয়ৰ প্ৰতি এই অনাসক্তি সাধাৰণ অসঙ্গ। সকলো পূৰ্বকৰ্মজন্য হওক বা ঈশ্বৰাধীন হওক—সুখ বা দুখ—ইয়াত তোমাৰ কৰ্তৃত্ব ক’ত? ভোগ-অভোগ মহাৰোগ; সম্পদ পৰম আপদ; সংযোগ বিচ্ছেদৰ বাবে; আদি-ব্যাধি মনৰ। কাল মাপি মাপি অবিৰত সকলো ভাব সলনি কৰে। ভাবৰ প্ৰতি ‘অনাস্থা’—অৰ্থাৎ ভাবনা-শূন্য অন্তৰ—উপদেশাৰ্থ গ্ৰহণ কৰা মনৰ সাধাৰণ অসংসৰ্গ।

Verse 25

अनेन क्रमयोगेन संयोगेन महात्मनाम् । नाहं कर्तेश्वरः कर्ता कर्म वा प्राक्तनं मम ॥ कृत्वा दूरतरे नूनमिति शब्दार्थभावनम् । यन्मौनमासनं शान्तं तच्छ्रेष्ठासङ्ग उच्यते ॥२५-२६॥

এই ক্ৰমযোগে, মহাত্মাসকলৰ এই সাধনা-সংযোগে (এদৰে) ভাবনা কৰা—‘মই কৰ্তা নহওঁ; ঈশ্বৰেই কৰ্তা; বৰ্তমান বা প্ৰাক্তন কৰ্মো মোৰ নহয়।’ ‘নিশ্চয় (ই) মোৰ পৰা বহু দূৰ’—এনেদৰে শব্দাৰ্থ-ভাবনা কৰি যি মৌন, শান্ত আসন/স্থিতি হয়, তাকেই শ্ৰেষ্ঠ অসঙ্গ বোলা হয়।

Verse 26

अनेन क्रमयोगेन संयोगेन महात्मनाम् । नाहं कर्तेश्वरः कर्ता कर्म वा प्राक्तनं मम ॥ कृत्वा दूरतरे नूनमिति शब्दार्थभावनम् । यन्मौनमासनं शान्तं तच्छ्रेष्ठासङ्ग उच्यते ॥२५-२६॥

এই ক্ৰমযোগ—মহাত্মাসকলৰ এই সংযোগ-অনুশাসনে—এনে ভাবনা কৰা উচিত: “মই কৰ্তা নহওঁ; ঈশ্বৰেই কৰ্তা; বৰ্তমান বা পূৰ্বৰ কৰ্মো মোৰ নহয়।” “নিশ্চয়েই মোৰ পৰা বহু দূৰত” এই শব্দাৰ্থ-ভাবনা কৰি যি মৌন, শান্ত আসন, তাকেই শ্ৰেষ্ঠ অসঙ্গ বোলা হয়।

Verse 27

सन्तोषामोदमधुरा प्रथमोदेति भूमिका । भूमिप्रोदितमात्रोऽन्तरमृताङ्कुरिकेव सा ॥ एषा हि परिमृष्टान्तः संन्यासा प्रसवैकभूः । द्वितीयां च तृतीयां च भूमिकां प्राप्नुयात्ततः ॥ श्रेष्ठा सर्वगता ह्येषा तृतीया भ...

সন্তোষ আৰু আনন্দৰ মধুৰতাৰে প্ৰথম ভূমিকা উদিত হয়; ভূমিৰ পৰা সদ্য উগৰা অমৃত-অংকুৰৰ দৰে ই অন্তৰত জাগে। এইয়েই লক্ষ্য স্পৰ্শ কৰা সন্ন্যাস; উচ্চ বোধৰ জন্মৰ একমাত্ৰ ভূমি। তাৰ পিছত সাধকে দ্বিতীয় আৰু তৃতীয় ভূমিকা লাভ কৰিব। ইয়াত তৃতীয় ভূমিকা শ্ৰেষ্ঠ আৰু সৰ্বব্যাপী; তাত মানুহে সকলো সংকল্প-নির্মাণ সম্পূৰ্ণ ত্যাগ কৰে। তিন ভূমিকার অভ্যাসে অজ্ঞান ক্ষয় হ’লে, চতুৰ্থ ভূমিকা প্ৰাপ্তসকলে সৰ্বত্ৰ সমতা দেখে। অদ্বৈতে স্থৈৰ্য আহিলে আৰু দ্বৈত প্রশমিত হ’লে, চতুৰ্থ ভূমিকা প্ৰাপ্তসকলে জগতক স্বপ্নবৎ দেখে।

Verse 28

सन्तोषामोदमधुरा प्रथमोदेति भूमिका । भूमिप्रोदितमात्रोऽन्तरमृताङ्कुरिकेव सा ॥ एषा हि परिमृष्टान्तः संन्यासा प्रसवैकभूः । द्वितीयां च तृतीयां च भूमिकां प्राप्नुयात्ततः ॥ श्रेष्ठा सर्वगता ह्येषा तृतीया भ...

সন্তোষ আৰু আনন্দৰ মধুৰতাৰে প্ৰথম ভূমিকা উদিত হয়; ভূমিৰ পৰা সদ্য উগৰা অমৃত-অংকুৰৰ দৰে ই অন্তৰত জাগে। এইয়েই লক্ষ্য স্পৰ্শ কৰা সন্ন্যাস; উচ্চ বোধৰ জন্মৰ একমাত্ৰ ভূমি। তাৰ পিছত সাধকে দ্বিতীয় আৰু তৃতীয় ভূমিকা লাভ কৰিব। ইয়াত তৃতীয় ভূমিকা শ্ৰেষ্ঠ আৰু সৰ্বব্যাপী; তাত মানুহে সকলো সংকল্প-নির্মাণ সম্পূৰ্ণ ত্যাগ কৰে। তিন ভূমিকার অভ্যাসে অজ্ঞান ক্ষয় হ’লে, চতুৰ্থ ভূমিকা প্ৰাপ্তসকলে সৰ্বত্ৰ সমতা দেখে। অদ্বৈতে স্থৈৰ্য আহিলে আৰু দ্বৈত প্রশমিত হ’লে, চতুৰ্থ ভূমিকা প্ৰাপ্তসকলে জগতক স্বপ্নবৎ দেখে।

Verse 29

सन्तोषामोदमधुरा प्रथमोदेति भूमिका । भूमिप्रोदितमात्रोऽन्तरमृताङ्कुरिकेव सा ॥ एषा हि परिमृष्टान्तः संन्यासा प्रसवैकभूः । द्वितीयां च तृतीयां च भूमिकां प्राप्नुयात्ततः ॥ श्रेष्ठा सर्वगता ह्येषा तृतीया भ...

সন্তোষ আৰু আনন্দৰ মধুৰতাৰে প্ৰথম ভূমিকা উদিত হয়; ভূমিৰ পৰা সদ্য উগৰা অমৃত-অংকুৰৰ দৰে ই অন্তৰত জাগে। এইয়েই লক্ষ্য স্পৰ্শ কৰা সন্ন্যাস; উচ্চ বোধৰ জন্মৰ একমাত্ৰ ভূমি। তাৰ পিছত সাধকে দ্বিতীয় আৰু তৃতীয় ভূমিকা লাভ কৰিব। ইয়াত তৃতীয় ভূমিকা শ্ৰেষ্ঠ আৰু সৰ্বব্যাপী; তাত মানুহে সকলো সংকল্প-নির্মাণ সম্পূৰ্ণ ত্যাগ কৰে। তিন ভূমিকার অভ্যাসে অজ্ঞান ক্ষয় হ’লে, চতুৰ্থ ভূমিকা প্ৰাপ্তসকলে সৰ্বত্ৰ সমতা দেখে। অদ্বৈতে স্থৈর্য আহিলে আৰু দ্বৈত প্রশমিত হ’লে, চতুৰ্থ ভূমিকা প্ৰাপ্তসকলে জগতক স্বপ্নবৎ দেখে।

Verse 30

सन्तोषामोदमधुरा प्रथमोदेति भूमिका । भूमिप्रोदितमात्रोऽन्तरमृताङ्कुरिकेव सा ॥ एषा हि परिमृष्टान्तः संन्यासा प्रसवैकभूः । द्वितीयां च तृतीयां च भूमिकां प्राप्नुयात्ततः ॥ श्रेष्ठा सर्वगता ह्येषा तृतीया भ...

সন্তোষ আৰু আনন্দৰ মধুৰতাৰে প্ৰথম ভূমিকা উদিত হয়; ভূমিৰ পৰা সদ্য উগৰা অমৃত-অংকুৰৰ দৰে ই অন্তৰত জাগে। এইয়েই লক্ষ্য স্পৰ্শ কৰা সন্ন্যাস; উচ্চ বোধৰ জন্মৰ একমাত্ৰ ভূমি। তাৰ পিছত সাধকে দ্বিতীয় আৰু তৃতীয় ভূমিকা লাভ কৰিব। ইয়াত তৃতীয় ভূমিকা শ্ৰেষ্ঠ আৰু সৰ্বব্যাপী; তাত মানুহে সকলো সংকল্প-নির্মাণ সম্পূৰ্ণ ত্যাগ কৰে। তিন ভূমিকার অভ্যাসে অজ্ঞান ক্ষয় হ’লে, চতুৰ্থ ভূমিকা প্ৰাপ্তসকলে সৰ্বত্ৰ সমতা দেখে। অদ্বৈতে স্থৈর্য আহিলে আৰু দ্বৈত প্রশমিত হ’লে, চতুৰ্থ ভূমিকা প্ৰাপ্তসকলে জগতক স্বপ্নবৎ দেখে।

Verse 31

सन्तोषामोदमधुरा प्रथमोदेति भूमिका । भूमिप्रोदितमात्रोऽन्तरमृताङ्कुरिकेव सा ॥ एषा हि परिमृष्टान्तः संन्यासा प्रसवैकभूः । द्वितीयां च तृतीयां च भूमिकां प्राप्नुयात्ततः ॥ श्रेष्ठा सर्वगता ह्येषा तृतीया भ...

সন্তোষৰ আনন্দ-মধুৰ প্ৰথম ভূমিকা উদিত হয়; সি উদিত হোৱাৰ লগে লগে অন্তৰত অমৃতৰ অঙ্কুৰ যেন প্ৰকাশ পায়। এইয়েই পৰিমৃষ্টান্ত সংন্যাস, আত্মজন্মৰ একমাত্ৰ ভূমি; তাৰ পৰা দ্বিতীয় আৰু তৃতীয় ভূমিকা লাভ কৰিব লাগে। ইয়াত তৃতীয় ভূমিকা শ্ৰেষ্ঠ আৰু সৰ্বব্যাপী; তাত পুৰুষে সকলো সংকল্প-কলনা ত্যাগ কৰে। তিন ভূমিকার অভ্যাসে অজ্ঞান ক্ষয় হ’লে, চতুৰ্থ ভূমিত উপনীতসকলে সৰ্বত্ৰ সমতা দেখে। অদ্বৈতত স্থৈৰ্য আহি দ্বৈত প্রশমিত হ’লে, চতুৰ্থ ভূমিৰা জগতক স্বপ্নবৎ দেখে।

Verse 32

भूमिकात्रितयं जाग्रच्चतुर्थी स्वप्न उच्यते ॥ चित्तं तु शरदभ्रांशविलयं प्रविलीयते । सत्त्वावशेष एवास्ते पञ्चमीं भूमिकां गतः ॥ जगद्विकल्पो नोदेति चित्तस्यात्र विलापनात् । पञ्चमीं भूमिकामेत्य सुषुप्तपदना...

তিনিটা ভূমিকা ‘জাগ্ৰৎ’ বুলি কোৱা হয়, আৰু চতুৰ্থটো ‘স্বপ্ন’। কিন্তু চিত্ত শৰতৰ মেঘখণ্ড গলি যোৱাৰ দৰে লয় হয়; পঞ্চম ভূমিত উপনীতজন কেৱল সত্ত্ব-অৱশেষত স্থিত থাকে। ইয়াত চিত্তলয় হোৱাৰ বাবে জগত-ৱিকল্প উদয় নহয়; ‘সুষুপ্ত-পদ’ নামৰ পঞ্চম ভূমিত আহি, অৱশিষ্ট বিশেষাংশ শান্ত হ’লে, সি কেৱল অদ্বৈতমাত্ৰ ৰূপে থাকে। দ্বৈতৰ ভাস গলি যোৱাত সি আনন্দিত আৰু অন্তঃপ্ৰবোধবান হয়; পঞ্চম ভূমিত তাৰ মন সুষুপ্তিৰ দৰে থাকে। অন্তৰ্মুখ হৈ থাকিও বাহ্যকর্মত ৰত থাকিলে, ক্লান্তিৰ বাবে সি সদায় নিদ্ৰালু যেন দেখা যায়। এই ভূমিত অভ্যাস কৰি, বাসনাৰহিত হৈ, সি ক্ৰমে ‘তুৰ্য’ নামেৰে খ্যাত ষষ্ঠ ভূমিত প্ৰৱেশ কৰে। তাত ন অসৎ-ৰূপ ন সৎ-ৰূপ; ন ‘মই’ ন ‘অহংকাৰ-ক্রিয়া’; কেৱল ক্ষীণ মনন অৱশিষ্ট—সি অদ্বৈতত অতিনিৰ্ভয় থাকে। গ্ৰন্থিহীন, সন্দেহ শান্ত, জীৱন্মুক্ত, ধ্যানত স্বচ্ছ—বাহিৰে অনিৰ্বাণ হলেও ভিতৰে নিৰ্বাণ, সি চিত্ৰদীপৰ দৰে স্থিত। ষষ্ঠ ভূমিত স্থিত হৈ সি সপ্তম ভূমি লাভ কৰে।

Verse 33

भूमिकात्रितयं जाग्रच्चतुर्थी स्वप्न उच्यते ॥ चित्तं तु शरदभ्रांशविलयं प्रविलीयते । सत्त्वावशेष एवास्ते पञ्चमीं भूमिकां गतः ॥ जगद्विकल्पो नोदेति चित्तस्यात्र विलापनात् । पञ्चमीं भूमिकामेत्य सुषुप्तपदना...

তিনিটা ভূমিকা ‘জাগ্ৰৎ’ আৰু চতুৰ্থটো ‘স্বপ্ন’ বুলি কোৱা হয়। তথাপি চিত্ত শৰতৰ মেঘখণ্ড গলি যোৱাৰ দৰে লয় হয়; পঞ্চম ভূমিত উপনীতজন কেৱল সত্ত্ব-অৱশেষত থাকে। ইয়াত চিত্তলয় হোৱাৰ বাবে জগত-ৱিকল্প উদয় নহয়; ‘সুষুপ্ত-পদ’ নামৰ পঞ্চম ভূমিত আহি, অৱশিষ্ট বিশেষাংশ শান্ত হ’লে, সি কেৱল অদ্বৈতমাত্ৰ ৰূপে থাকে। দ্বৈতৰ ভাস গলি যোৱাত সি আনন্দিত আৰু অন্তঃপ্ৰবোধবান; পঞ্চম ভূমিত তাৰ মন সুষুপ্তিৰ দৰে থাকে। অন্তৰ্মুখ হৈ থাকিও বাহ্যকর্মত ৰত থাকিলে, ক্লান্তিৰ বাবে সি সদায় নিদ্ৰালু যেন দেখা যায়। এই ভূমিত অভ্যাস কৰি বাসনাৰহিত হৈ, সি ক্ৰমে ‘তুৰ্য’ নামে ষষ্ঠ ভূমিত প্ৰৱেশ কৰে। তাত ন অসৎ ন সৎ; ন ‘মই’ ন ‘অহংকাৰ-ক্রিয়া’; কেৱল ক্ষীণ মনন অৱশিষ্ট—সি অদ্বৈতত নিৰ্ভয় থাকে। গ্ৰন্থিহীন, সন্দেহ শান্ত, জীৱন্মুক্ত, ধ্যানত স্বচ্ছ—বাহিৰে অনিৰ্বাণ হলেও ভিতৰে নিৰ্বাণ, সি চিত্ৰদীপৰ দৰে স্থিত। ষষ্ঠ ভূমিত স্থিত হৈ সি সপ্তম ভূমি লাভ কৰে।

Verse 34

भूमिकात्रितयं जाग्रच्चतुर्थी स्वप्न उच्यते ॥ चित्तं तु शरदभ्रांशविलयं प्रविलीयते । सत्त्वावशेष एवास्ते पञ्चमीं भूमिकां गतः ॥ जगद्विकल्पो नोदेति चित्तस्यात्र विलापनात् । पञ्चमीं भूमिकामेत्य सुषुप्तपदना...

তিনিটা ভূমিকা ‘জাগ্ৰৎ’ আৰু চতুৰ্থটো ‘স্বপ্ন’ বুলি কোৱা হয়। মন শৰতৰ মেঘখণ্ড গলি যোৱাৰ দৰে লয় হয়; পঞ্চম ভূমিত উপনীতজন কেৱল সত্ত্ব-অৱশেষত থাকে। চিত্তলয় হোৱাৰ বাবে জগতৰ কল্পনা উদয় নহয়; ‘সুষুপ্ত-পদ’ নামৰ পঞ্চম ভূমিত আহি, অৱশিষ্ট বিশেষাংশ শান্ত হ’লে, সি কেৱল অদ্বৈতমাত্ৰ ৰূপে থাকে। দ্বৈতৰ ভাস গলি যোৱাত সি আনন্দিত আৰু অন্তঃপ্ৰবোধবান; পঞ্চম ভূমিত তাৰ মন সুষুপ্তিৰ দৰে থাকে। বাহ্যকর্মত ৰত থাকিও অন্তৰ্মুখ হৈ থাকে আৰু ক্লান্তিৰ বাবে সদায় নিদ্ৰালু যেন দেখা যায়। এই ভূমিত অভ্যাস কৰি বাসনাৰহিত হৈ, সি ক্ৰমে ‘তুৰ্য’ নামে ষষ্ঠ ভূমিত প্ৰৱেশ কৰে; তাত ন সৎ ন অসৎ; ন ‘মই’ ন ‘অহংকাৰ-ক্রিয়া’; কেৱল ক্ষীণ মনন অৱশিষ্ট—সি অদ্বৈতত নিৰ্ভয় থাকে। গ্ৰন্থিহীন, সন্দেহ শান্ত, জীৱন্মুক্ত—সি চিত্ৰদীপৰ দৰে স্থিত; ষষ্ঠত স্থিত হৈ সপ্তম ভূমি লাভ কৰে।

Verse 35

भूमिकात्रितयं जाग्रत् चतुर्थी स्वप्न उच्यते॥ चित्तं तु शरदभ्रांशविलयं प्रविलीयते। सत्त्वावशेष एवास्ते पञ्चमीं भूमिकां गतः॥ जगद्विकल्पो नोदेति चित्तस्यात्र विलापनात्। पञ्चमीं भूमिकामेत्य सुषुप्तपदनामिक...

তিনিটা ভূমিকা ‘জাগ্ৰৎ’ আৰু চতুৰ্থটো ‘স্বপ্ন’ বুলি কোৱা হয়। চিত্ত শৰতৰ মেঘখণ্ড গলি যোৱাৰ দৰে লয় হয়; পঞ্চম ভূমিত উপনীতজন কেৱল সত্ত্ব-অৱশেষত স্থিত থাকে। ইয়াত চিত্তলয় হোৱাৰ বাবে জগত-ৱিকল্প উদয় নহয়; ‘সুষুপ্ত-পদ’ নামৰ পঞ্চম ভূমিত আহি, অৱশিষ্ট বিশেষাংশ শান্ত হ’লে, সি কেৱল অদ্বৈতমাত্ৰ ৰূপে থাকে। দ্বৈতৰ ভাস গলি যোৱাত সি আনন্দিত আৰু অন্তঃপ্ৰবোধবান; পঞ্চম ভূমিত তাৰ মন সুষুপ্তিৰ দৰে থাকে। অন্তৰ্মুখ হৈ থাকিও বাহ্যকর্মত ৰত থাকিলে, ক্লান্তিৰ বাবে সি সদায় নিদ্ৰালু যেন দেখা যায়। এই ভূমিত অভ্যাস কৰি বাসনাৰহিত হৈ, সি ক্ৰমে ‘তুৰ্য’ নামে ষষ্ঠ ভূমিত প্ৰৱেশ কৰে। তাত ন অসৎ-ৰূপ ন সৎ-ৰূপ; ন ‘মই’ ন ‘অহংকাৰ-ক্রিয়া’; কেৱল ক্ষীণ মনন অৱশিষ্ট—সি অদ্বৈতত অতিনিৰ্ভয় থাকে। গ্ৰন্থিহীন, সন্দেহ শান্ত, জীৱন্মুক্ত, ধ্যানত স্বচ্ছ—বাহিৰে অনিৰ্বাণ হলেও ভিতৰে নিৰ্বাণ, সি চিত্ৰদীপৰ দৰে স্থিত। ষষ্ঠ ভূমিত স্থিত হৈ সি সপ্তম ভূমি লাভ কৰক।

Verse 36

भूमिकात्रितयं जाग्रत् चतुर्थी स्वप्न उच्यते॥ चित्तं तु शरदभ्रांशविलयं प्रविलीयते। सत्त्वावशेष एवास्ते पञ्चमीं भूमिकां गतः॥ जगद्विकल्पो नोदेति चित्तस्यात्र विलापनात्। पञ्चमीं भूमिकामेत्य सुषुप्तपदनामिक...

প্ৰথম তিনিখন ভূমিকা জাগ্ৰত অৱস্থা আৰু চতুৰ্থখন স্বপ্ন। পঞ্চম ভূমিত চিত্ত শৰৎকালৰ মেঘৰ দৰে বিলীন হৈ যায়, কেৱল শুদ্ধ সত্ত্বহে অৱশিষ্ট থাকে।

Verse 37

भूमिकात्रितयं जाग्रत् चतुर्थी स्वप्न उच्यते॥ चित्तं तु शरदभ्रांशविलयं प्रविलीयते। सत्त्वावशेष एवास्ते पञ्चमीं भूमिकां गतः॥ जगद्विकल्पो नोदेति चित्तस्यात्र विलापनात्। पञ्चमीं भूमिकामेत्य सुषुप्तपदनामिक...

চিত্ত বিলীন হোৱাৰ ফলত জগতৰ বিকল্প উদয় নহয়। সুষুপ্তি নামৰ পঞ্চম ভূমিত উপনীত হৈ, সকলো বিশেষ ভাব শান্ত হোৱাত তেওঁ কেৱল অদ্বৈতত স্থিৰ থাকে।

Verse 38

भूमिकात्रितयं जाग्रत् चतुर्थी स्वप्न उच्यते॥ चित्तं तु शरदभ्रांशविलयं प्रविलीयते। सत्त्वावशेष एवास्ते पञ्चमीं भूमिकां गतः॥ जगद्विकल्पो नोदेति चित्तस्यात्र विलापनात्। पञ्चमीं भूमिकामेत्य सुषुप्तपदनामिक...

দ্বৈতৰ আভাস নোহোৱা হোৱাত তেওঁ আনন্দিত আৰু প্ৰবুদ্ধ। পঞ্চম ভূমিত তেওঁৰ মন সুষুপ্তিৰ দৰে থাকে। তেওঁ বাহিৰত কাম কৰি থাকিলেও ভিতৰত অন্তৰ্মুখী হৈ থাকে।

Verse 39

भूमिकात्रितयं जाग्रत् चतुर्थी स्वप्न उच्यते॥ चित्तं तु शरदभ्रांशविलयं प्रविलीयते। सत्त्वावशेष एवास्ते पञ्चमीं भूमिकां गतः॥ जगद्विकल्पो नोदेति चित्तस्यात्र विलापनात्। पञ्चमीं भूमिकामेत्य सुषुप्तपदनामिक...

তেওঁক সদায় ভাগৰুৱা আৰু টোপনি যোৱা যেন লাগে। এই ভূমিত বাসনাহীন হৈ অভ্যাস কৰি থাকোঁতে তেওঁ ক্ৰমান্বয়ে 'তুৰ্য' নামৰ ষষ্ঠ ভূমিত প্ৰৱেশ কৰে।

Verse 40

भूमिकात्रितयं जाग्रच्चतुर्थी स्वप्न उच्यते॥ चित्तं तु शरदभ्रांशविलयं प्रविलीयते। सत्त्वावशेष एवास्ते पञ्चमीं भूमिकां गतः॥ जगद्विकल्पो नोदेति चित्तस्यात्र विलापनात्। पञ्चमीं भूमिकामेत्य सुषुप्तपदनामिका...

য’ত অসৎ বা সৎ নাই, 'মই' বা অহংকাৰ নাই। কেৱল ক্ষীণ মনন অৱশিষ্ট থাকে আৰু তেওঁ নিৰ্ভয় হৈ অদ্বৈতত স্থিৰ থাকে। বন্ধনমুক্ত, সন্দেহহীন সেই জীৱন্মুক্ত গৰাকী ছবিত অঁকা চাকিৰ দৰে অচল হৈ থাকে।

Verse 41

विदेहमुक्ततात्रोक्ता सप्तमी योगभूमिका। अगम्या वचसां शान्ता सा सीमा सर्वभूमिषु॥ लोकानुवर्तनं त्यक्त्वा त्यक्त्वा देहानुवर्तनम्। शास्त्रानुवर्तनं त्यक्त्वा स्वाध्यासापनयं कुरु॥ ओङ्कारमात्रमखिलं विश्वप्र...

সপ্তম যোগভূমি ‘বিদেহমুক্তি’ বুলি কোৱা হৈছে; ই বাক্যৰ অগোচৰ, শান্ত, আৰু সকলো ভুমিকাৰ পৰম সীমা। লোকানুবর্তন, দেহানুবর্তন আৰু শাস্ত্ৰানুবর্তনো ত্যাগ কৰি অধ্যাস অপনয়ন কৰা। এই সমগ্ৰ জগত্ কেৱল ওঙ্কাৰমাত্ৰ—বিশ্ব, তাইজস, প্ৰাজ্ঞ আদি লক্ষণে চিহ্নিত; বাচ্য‑বাচকৰ ভেদ‑অভেদ যথাৰ্থ ধৰা নপৰাৰ বাবে সেয়াই এক। ‘অ’ বিশ্ব, ‘উ’ তাইজস, ‘ম’ প্ৰাজ্ঞ—এই ক্ৰমে ধ্যান কৰা। সমাধিৰ আগতেই মহাপ্ৰযত্নে বিচাৰ কৰি স্থূলৰ পৰা সূক্ষ্মলৈ সকলো চিদাত্মাত লয় কৰা। চিদাত্মা নিত্য শুদ্ধ‑বুদ্ধ‑মুক্ত‑সৎ‑অদ্বয়, পৰমানন্দস্বৰূপ—“মই বাসুদেৱ, ওঁ” বুলি নিশ্চিত হোৱা। আদি‑মধ্য‑অন্তত এই সকলো দুঃখ; সেয়ে সকলো ত্যাগ কৰি, হে নিষ্পাপ, তত্ত্বত নিষ্ঠ হও। অবিদ্যাৰ তম অতিক্ৰম কৰা, সকলো আভাসবর্জিত, নিৰ্মল শুদ্ধ আনন্দ, মন‑বাক্যৰ অগোচৰ—“মই প্ৰজ্ঞানঘন আনন্দস্বৰূপ ব্ৰহ্ম” বুলি ভাবনা কৰা।

Verse 42

विदेहमुक्ततात्रोक्ता सप्तमी योगभूमिका। अगम्या वचसां शान्ता सा सीमा सर्वभूमिषु॥ लोकानुवर्तनं त्यक्त्वा त्यक्त्वा देहानुवर्तनम्। शास्त्रानुवर्तनं त्यक्त्वा स्वाध्यासापनयं कुरु॥ ओङ्कारमात्रमखिलं विश्वप्र...

সপ্তম যোগভূমি ‘বিদেহমুক্তি’ বুলি কোৱা হৈছে; ই বাক্যৰ অগোচৰ, শান্ত, আৰু সকলো ভুমিকাৰ পৰম সীমা। লোকানুবর্তন, দেহানুবর্তন আৰু শাস্ত্ৰানুবর্তনো ত্যাগ কৰি অধ্যাস অপনয়ন কৰা। এই সমগ্ৰ জগত্ কেৱল ওঙ্কাৰমাত্ৰ—বিশ্ব, তাইজস, প্ৰাজ্ঞ আদি লক্ষণে চিহ্নিত; বাচ্য‑বাচকৰ ভেদ‑অভেদ যথাৰ্থ ধৰা নপৰাৰ বাবে সেয়াই এক। ‘অ’ বিশ্ব, ‘উ’ তাইজস, ‘ম’ প্ৰাজ্ঞ—এই ক্ৰমে ধ্যান কৰা। সমাধিৰ আগতেই মহাপ্ৰযত্নে বিচাৰ কৰি স্থূলৰ পৰা সূক্ষ্মলৈ সকলো চিদাত্মাত লয় কৰা। চিদাত্মা নিত্য শুদ্ধ‑বুদ্ধ‑মুক্ত‑সৎ‑অদ্বয়, পৰমানন্দস্বৰূপ—“মই বাসুদেৱ, ওঁ” বুলি নিশ্চিত হোৱা। আদি‑মধ্য‑অন্তত এই সকলো দুঃখ; সেয়ে সকলো ত্যাগ কৰি, হে নিষ্পাপ, তত্ত্বত নিষ্ঠ হও। অবিদ্যাৰ তম অতিক্ৰম কৰা, সকলো আভাসবর্জিত, নিৰ্মল শুদ্ধ আনন্দ, মন‑বাক্যৰ অগোচৰ—“মই প্ৰজ্ঞানঘন আনন্দস্বৰূপ ব্ৰহ্ম” বুলি ভাবনা কৰা।

Verse 43

विदेहमुक्ततात्रोक्ता सप्तमी योगभूमिका। अगम्या वचसां शान्ता सा सीमा सर्वभूमिषु॥ लोकानुवर्तनं त्यक्त्वा त्यक्त्वा देहानुवर्तनम्। शास्त्रानुवर्तनं त्यक्त्वा स्वाध्यासापनयं कुरु॥ ओङ्कारमात्रमखिलं विश्वप्र...

সপ্তম যোগভূমি ‘বিদেহমুক্তি’ বুলি কোৱা হৈছে; ই বাক্যৰ অগোচৰ, শান্ত, আৰু সকলো ভুমিকাৰ পৰম সীমা। লোকানুবর্তন, দেহানুবর্তন আৰু শাস্ত্ৰানুবর্তনো ত্যাগ কৰি অধ্যাস অপনয়ন কৰা। এই সমগ্ৰ জগত্ কেৱল ওঙ্কাৰমাত্ৰ—বিশ্ব, তাইজস, প্ৰাজ্ঞ আদি লক্ষণে চিহ্নিত; বাচ্য‑বাচকৰ ভেদ‑অভেদ যথাৰ্থ ধৰা নপৰাৰ বাবে সেয়াই এক। ‘অ’ বিশ্ব, ‘উ’ তাইজস, ‘ম’ প্ৰাজ্ঞ—এই ক্ৰমে ধ্যান কৰা। সমাধিৰ আগতেই মহাপ্ৰযত্নে বিচাৰ কৰি স্থূলৰ পৰা সূক্ষ্মলৈ সকলো চিদাত্মাত লয় কৰা। চিদাত্মা নিত্য শুদ্ধ‑বুদ্ধ‑মুক্ত‑সৎ‑অদ্বয়, পৰমানন্দস্বৰূপ—“মই বাসুদেৱ, ওঁ” বুলি নিশ্চিত হোৱা। আদি‑মধ্য‑অন্তত এই সকলো দুঃখ; সেয়ে সকলো ত্যাগ কৰি, হে নিষ্পাপ, তত্ত্বত নিষ্ঠ হও। অবিদ্যাৰ তম অতিক্ৰম কৰা, সকলো আভাসবর্জিত, নিৰ্মল শুদ্ধ আনন্দ, মন‑বাক্যৰ অগোচৰ—“মই প্ৰজ্ঞানঘন আনন্দস্বৰূপ ব্ৰহ্ম” বুলি ভাবনা কৰা।

Verse 44

विदेहमुक्ततात्रोक्ता सप्तमी योगभूमिका। अगम्या वचसां शान्ता सा सीमा सर्वभूमिषु॥ लोकानुवर्तनं त्यक्त्वा त्यक्त्वा देहानुवर्तनम्। शास्त्रानुवर्तनं त्यक्त्वा स्वाध्यासापनयं कुरु॥ ओङ्कारमात्रमखिलं विश्वप्र...

সপ্তম যোগভূমি ‘বিদেহমুক্তি’ বুলি কোৱা হৈছে; ই বাক্যৰ অগোচৰ, শান্ত, আৰু সকলো ভুমিকাৰ পৰম সীমা। লোকানুবর্তন, দেহানুবর্তন আৰু শাস্ত্ৰানুবর্তনো ত্যাগ কৰি অধ্যাস অপনয়ন কৰা। এই সমগ্ৰ জগত্ কেৱল ওঙ্কাৰমাত্ৰ—বিশ্ব, তাইজস, প্ৰাজ্ঞ আদি লক্ষণে চিহ্নিত; বাচ্য‑বাচকৰ ভেদ‑অভেদ যথাৰ্থ ধৰা নপৰাৰ বাবে সেয়াই এক। ‘অ’ বিশ্ব, ‘উ’ তাইজস, ‘ম’ প্ৰাজ্ঞ—এই ক্ৰমে ধ্যান কৰা। সমাধিৰ আগতেই মহাপ্ৰযত্নে বিচাৰ কৰি স্থূলৰ পৰা সূক্ষ্মলৈ সকলো চিদাত্মাত লয় কৰা। চিদাত্মা নিত্য শুদ্ধ‑বুদ্ধ‑মুক্ত‑সৎ‑অদ্বয়, পৰমানন্দস্বৰূপ—“মই বাসুদেৱ, ওঁ” বুলি নিশ্চিত হোৱা। আদি‑মধ্য‑অন্তত এই সকলো দুঃখ; সেয়ে সকলো ত্যাগ কৰি, হে নিষ্পাপ, তত্ত্বত নিষ্ঠ হও। অবিদ্যাৰ তম অতিক্ৰম কৰা, সকলো আভাসবর্জিত, নিৰ্মল শুদ্ধ আনন্দ, মন‑বাক্যৰ অগোচৰ—“মই প্ৰজ্ঞানঘন আনন্দস্বৰূপ ব্ৰহ্ম” বুলি ভাবনা কৰা।

Verse 45

विदेहमुक्ततात्रोक्ता सप्तमी योगभूमिका । अगम्या वचसां शान्ता सा सीमा सर्वभूमिषु ॥ लोकानुवर्तनं त्यक्त्वा त्यक्त्वा देहानुवर्तनम् । शास्त्रानुवर्तनं त्यक्त्वा स्वाध्यासापनयं कुरु ॥ ओङ्कारमात्रमखिलं विश्...

সপ্তম যোগভূমি ‘বিদেহমুক্তি’ বুলি কোৱা হৈছে; ই বাক্যৰ অগোচৰ, শান্ত, আৰু সকলো ভুমিকাৰ পৰম সীমা। লোকানুবর্তন, দেহানুবর্তন আৰু শাস্ত্ৰানুবর্তনো ত্যাগ কৰি অধ্যাস অপনয়ন কৰা। এই সমগ্ৰ জগত্ কেৱল ওঙ্কাৰমাত্ৰ—বিশ্ব, তাইজস, প্ৰাজ্ঞ আদি লক্ষণে চিহ্নিত; বাচ্য‑বাচকৰ ভেদ‑অভেদ যথাৰ্থ ধৰা নপৰাৰ বাবে সেয়াই এক। ‘অ’ বিশ্ব, ‘উ’ তাইজস, ‘ম’ প্ৰাজ্ঞ—এই ক্ৰমে ধ্যান কৰা। সমাধিৰ আগতেই মহাপ্ৰযত্নে বিচাৰ কৰি স্থূলৰ পৰা সূক্ষ্মলৈ সকলো চিদাত্মাত লয় কৰা। চিদাত্মা নিত্য শুদ্ধ‑বুদ্ধ‑মুক্ত‑সৎ‑অদ্বয়, পৰমানন্দস্বৰূপ—“মই বাসুদেৱ, ওঁ” বুলি নিশ্চিত হোৱা। আদি‑মধ্য‑অন্তত এই সকলো দুঃখ; সেয়ে সকলো ত্যাগ কৰি, হে নিষ্পাপ, তত্ত্বত নিষ্ঠ হও। অবিদ্যাৰ তম অতিক্ৰম কৰা, সকলো আভাসবর্জিত, নিৰ্মল শুদ্ধ আনন্দ, মন‑বাক্যৰ অগোচৰ—“মই প্ৰজ্ঞানঘন আনন্দস্বৰূপ ব্ৰহ্ম” বুলি ভাবনা কৰা।

Verse 46

विदेहमुक्ततात्रोक्ता सप्तमी योगभूमिका । अगम्या वचसां शान्ता सा सीमा सर्वभूमिषु ॥ लोकानुवर्तनं त्यक्त्वा त्यक्त्वा देहानुवर्तनम् । शास्त्रानुवर्तनं त्यक्त्वा स्वाध्यासापनयं कुरु ॥ ओङ्कारमात्रमखिलं विश्...

যোগৰ সপ্তম ভূমিকা ‘বিদেহমুক্তি’ বুলি কোৱা হৈছে—ই শান্ত, বাক্যৰ অগম্য, আৰু সকলো ভূমিকার পৰম সীমা। লোকানুবর্তন, দেহানুবর্তন আৰু শাস্ত্ৰানুবর্তন ত্যাগ কৰি অধ্যাস (আৰোপ) অপসাৰণ কৰা। সকলো কেৱল ওঁকাৰমাত্ৰ—বিশ্ব, তৈজস, প্ৰাজ্ঞ আদি লক্ষণে চিহ্নিত; কিয়নো বাচ্য-বাচকৰ ভেদ-অভেদ উপলব্ধ নহয়। ‘অ’ বিশ্ব, ‘উ’ তৈজস বুলি স্মৃত, ‘ম’ প্ৰাজ্ঞ—এইদৰে ক্ৰমে দৰ্শন কৰা। সমাধিৰ আগতেই মহাপ্ৰয়াসে বিচাৰ কৰি স্থূলৰ পৰা সূক্ষ্মলৈ সকলো চিদাত্মাত লয় কৰা। চিদাত্মা নিত্য শুদ্ধ, বুদ্ধ, মুক্ত, সত্য আৰু অদ্বয়; পৰমানন্দৰ নিশ্চিততা—‘মই বাসুদেৱ, ওঁ’। আদি, মধ্য আৰু অন্তত এই সকলো দুঃখ; সেয়ে সকলো ত্যাগ কৰি তত্ত্বত নিষ্ঠ হওঁ, হে নিষ্পাপ। অবিদ্যাৰ তিমিৰাতীত, সকলো আভাসবর্জিত, নির্মল শুদ্ধ আনন্দ, মন-বাক্যৰ অগোচৰ—‘মই প্ৰজ্ঞানঘন আনন্দস্বৰূপ ব্ৰহ্ম’ বুলি ভাবনা কৰা।

Verse 47

विदेहमुक्ततात्रोक्ता सप्तमी योगभूमिका । अगम्या वचसां शान्ता सा सीमा सर्वभूमिषु ॥ लोकानुवर्तनं त्यक्त्वा त्यक्त्वा देहानुवर्तनम् । शास्त्रानुवर्तनं त्यक्त्वा स्वाध्यासापनयं कुरु ॥ ओङ्कारमात्रमखिलं विश्...

যোগৰ সপ্তম ভূমিকা ‘বিদেহমুক্তি’—শান্ত, বাক্যৰ অতীত, আৰু সকলো ভূমিকার পৰম সীমা। লোক, দেহ আৰু শাস্ত্ৰৰ অনুসৰণ ত্যাগ কৰি অধ্যাস (আৰোপ) অপসাৰণ কৰা। সকলো ওঁকাৰমাত্ৰ—বিশ্ব, তৈজস, প্ৰাজ্ঞ আদি লক্ষণে; বাচ্য-বাচকৰ ভেদ-অভেদ ধৰা নপৰে। ‘অ’ বিশ্ব, ‘উ’ তৈজস, ‘ম’ প্ৰাজ্ঞ—এইদৰে ক্ৰমে দৰ্শন কৰা। সমাধিৰ আগতেই মহাপ্ৰয়াসে বিচাৰ কৰি স্থূলৰ পৰা সূক্ষ্মলৈ সকলো চিদাত্মাত লয় কৰা। চিদাত্মা নিত্য শুদ্ধ, বুদ্ধ, মুক্ত, সত্য, অদ্বয়; পৰমানন্দৰ নিশ্চিততা—‘মই বাসুদেৱ, ওঁ’। আদি, মধ্য আৰু অন্তত সকলো দুঃখ; সেয়ে সকলো ত্যাগ কৰি তত্ত্বত নিষ্ঠ হওঁ, হে নিষ্পাপ। অবিদ্যাৰ তিমিৰাতীত, সকলো আভাসবর্জিত, নির্মল শুদ্ধ আনন্দ, মন-বাক্যৰ অগোচৰ—‘মই প্ৰজ্ঞানঘন আনন্দস্বৰূপ ব্ৰহ্ম’ বুলি ধ্যান কৰা।

Verse 48

विदेहमुक्ततात्रोक्ता सप्तमी योगभूमिका । अगम्या वचसां शान्ता सा सीमा सर्वभूमिषु ॥ लोकानुवर्तनं त्यक्त्वा त्यक्त्वा देहानुवर्तनम् । शास्त्रानुवर्तनं त्यक्त्वा स्वाध्यासापनयं कुरु ॥ ओङ्कारमात्रमखिलं विश्...

যোগৰ সপ্তম ভূমিকা ‘বিদেহমুক্তি’ বুলি ঘোষণা—শান্ত, শব্দৰ অতীত, আৰু সকলো ভূমিকার অন্তিম সীমা। লোক, দেহ আৰু শাস্ত্ৰৰ অনুসৰণ ত্যাগ কৰি অধ্যাস (আৰোপ) অপসাৰণ কৰা। সকলো ওঁকাৰমাত্ৰ—বিশ্ব, তৈজস, প্ৰাজ্ঞ আদি লক্ষণে; বাচ্য-বাচকৰ ভেদ-অভেদ উপলব্ধ নহয়। ‘অ’ বিশ্ব, ‘উ’ তৈজস, ‘ম’ প্ৰাজ্ঞ—এইদৰে ক্ৰমে বিবেক কৰা। সমাধিৰ আগতেই মহাপ্ৰয়াসে বিচাৰ কৰি স্থূলৰ পৰা সূক্ষ্মলৈ সকলো চিদাত্মাত লয় কৰা। চিদাত্মা নিত্য শুদ্ধ, বুদ্ধ, মুক্ত, সত্য, অদ্বয়; পৰমানন্দৰ নিশ্চিততা—‘মই বাসুদেৱ, ওঁ’। আদি, মধ্য আৰু অন্তত সকলো দুঃখ; সেয়ে সকলো ত্যাগ কৰি তত্ত্বত নিষ্ঠ হওঁ, হে নিষ্পাপ। অবিদ্যাৰ তিমিৰাতীত, সকলো আভাসবর্জিত, নির্মল শুদ্ধ আনন্দ, মন-বাক্যৰ অগোচৰ—‘মই প্ৰজ্ঞানঘন আনন্দস্বৰূপ ব্ৰহ্ম’ বুলি ধ্যান কৰা।