Skanda
স্কন্দ উপনিষদ কৃষ্ণ যজুৰ্বেদ-সম্পৰ্কিত এটা শৈৱ উপনিষদ। ইয়াত স্কন্দ/কুমাৰ/গুহ (কাৰ্ত্তিকেয়)ক উপদেশমূলক প্ৰতীক হিচাপে ধৰি আত্মতত্ত্বৰ ব্যাখ্যা দিয়া হৈছে। মূল বেদান্তীয় বাণী—মোক্ষ কৰ্মসঞ্চয়ৰ ফল নহয়; আত্মা আৰু পৰম (শিৱ/ব্ৰহ্ম)ৰ অভেদ জ্ঞানেই মুক্তিৰ কাৰণ। অবিদ্যা বন্ধনৰ মূল; বিবেক-জ্ঞানেই তাৰ ছেদনকাৰী উপায়। স্কন্দৰ ‘ৱেল’ অজ্ঞান ভেদ কৰা জ্ঞানৰ প্ৰতীক, ময়ূৰ কাম-ক্রোধ আদি প্ৰবৃত্তিৰ ওপৰত জয়ৰ সংকেত। ভক্তি-উপাসনা স্বীকৃত হলেও, তাৰ পৰিণতি অদ্বৈত উপলব্ধি—উপাসক, উপাস্য আৰু উপাসনা পৰমাৰ্থত এক—এই বোধ।
Start ReadingKey Teachings
Skanda (Kumāra/Guha) as a revelatory form pointing to the supreme Śiva/Brahman
Ātman–Brahman (Śiva) non-difference as the core liberating knowledge (jñāna)
Avidyā as the root of bondage; viveka (discernment) as the means to freedom
The Self as self-luminous consciousness beyond birth, death, and change
Devotion to Skanda/Śiva as a supportive path that culminates in non-dual realization
Symbolic reading of Skanda’s attributes (spear as jñāna, peacock as mastery of passions)
Liberation (mokṣa) as immediate recognition rather than merely post-mortem attainment
Verses of the Skanda
15 verses with Sanskrit text, transliteration, and translation.
Verse 1
अच्युतोऽस्मि महादेव तव कारुण्यलेशतः । विज्ञानघन एवास्मि शिवोऽस्मि किमतः परम् ॥१॥
হে মহাদেৱ, তোমাৰ কৰুণাৰ এক কণামাত্ৰে মই অচ্যুত (অবিনাশী) হৈছোঁ। মই বিজ্ঞানঘন স্বৰূপ; মই শিৱ—ইয়াৰ ওপৰত পৰে কি আছে?
Ātman–Brahman identity; anugraha (grace) as the occasion for aparokṣa-jñānaVerse 2
न निजं निजवद्भाति अन्तःकरणजृम्भणात् । अन्तःकरणनाशेन संविन्मात्रस्थितो हरिः ॥२॥
অন্তঃকৰণৰ বিস্তাৰ/চঞ্চলতাত স্বস্বৰূপ নিজৰ বুলি প্ৰকাশ নাপায়। অন্তঃকৰণ নাশ (শমন) হ’লে হৰি কেৱল সংবিদ্ (শুদ্ধ চেতনা) ৰূপে স্থিত থাকে।
Avidyā via antaḥkaraṇa-vṛtti; cessation of mind for recognition of Ātman as pure consciousness (saṃvit-mātra)Verse 3
संविन्मात्रस्थितश्चाहमजोऽस्मि किमतः परम् । व्यतिरिक्तं जडं सर्वं स्वप्नवच्च विनश्यति ॥३॥
ময়ো কেৱল সংবিদ্ (শুদ্ধ চেতনা) ৰূপে স্থিত; মই অজ (অজন্মা)—ইয়াৰ ওপৰত পৰে কি আছে? চেতনাৰ পৰা পৃথক সকলো জড় স্বপ্নৰ দৰে বিনাশ হয়।
Ajātivāda/Unborn Self; mithyātva of the inert world; consciousness as the sole reality (saṃvit-mātra)Verse 4
चिज्जडानां तु यो द्रष्टा सोऽच्युतो ज्ञानविग्रहः । स एव हि महादेवः स एव हि महाहरिः ॥४॥
চেতন আৰু জড়—উভয়ৰ যি দ্ৰষ্টা (সাক্ষী), সেয়েই অচ্যুত, জ্ঞানময় স্বৰূপ। সেয়েই নিশ্চয় মহাদেৱ; সেয়েই নিশ্চয় মহাহৰি।
Sākṣī-caitanya (witness-consciousness) and non-dual identity of Īśvara/Brahman beyond sectarian formsVerse 5
स एव हि ज्योतिषां ज्योतिः स एव परमेश्वरः । स एव हि परं ब्रह्म तद्ब्रह्माहं न संशयः ॥५॥
সেয়েই নিশ্চয় জ্যোতিসকলৰ জ্যোতি; সেয়েই পৰমেশ্বৰ। সেয়েই নিশ্চয় পৰব্ৰহ্ম; সেই ব্ৰহ্ম মই—কোনো সংশয় নাই।
Brahman-Ātman identity; self-knowledge (ātma-jñāna) as liberationVerse 6
जीवः शिवः शिवो जीवः स जीवः केवलः शिवः । तुषेण बद्धो व्रीहिः स्यात् तुषाभावेन तण्डुलः ॥६॥
জীৱেই শিৱ; শিৱেই জীৱ; সেই জীৱ কেৱল শিৱেই। তুষেৰে বাঁধা থাকিলে ‘ব্ৰীহি’ (ধান) বোলা হয়; তুষ নাথাকিলে ‘তণ্ডুল’ (চাউলৰ দানা) বোলা হয়।
Jīva–Śiva aikya (identity of individual self and the Absolute) and upādhi/avidyā as coveringVerse 7
एवं बद्धस्तथा जीवः कर्मनाशे सदाशिवः । पाशबद्धस्तथा जीवः पाशमुक्तः सदाशिवः ॥७॥
এইদৰে জীৱ বন্ধিত থাকে; কৰ্মনাশ হ’লে সেয়াই সদাশিৱ হয়। জীৱ পাশেৰে বন্ধিত; পাশমুক্ত হ’লে সেয়াই সদাশিৱ।
Moksha (liberation) through karma-kshaya and pāśa-mokṣa; identity of jīva with Śiva (non-dual realization)Verse 8
शिवाय विष्णुरूपाय शिवरूपाय विष्णवे । शिवस्य हृदयं विष्णुः विष्णोश्च हृदयं शिवः ॥८॥
বিষ্ণুৰূপধাৰী শিৱলৈ, আৰু শিৱৰূপধাৰী বিষ্ণুলৈ নমস্কাৰ। শিৱৰ হৃদয় বিষ্ণু; বিষ্ণুৰ হৃদয় শিৱ।
Brahman as one reality appearing as multiple deities (īśvara-abheda); unity of Śiva and Viṣṇu as non-dual theism/Advaita-friendly ekatvaVerse 9
यथा शिवमयो विष्णुरेवं विष्णुमयः शिवः । यथान्तरं न पश्यामि तथा मे स्वस्तिरायुषि ॥९॥
যেনেকৈ বিষ্ণু শিৱময়, তেনেকৈ শিৱো বিষ্ণুময়। মই তেওঁলোকৰ মাজত কোনো ভেদ নেদেখোঁ; সেয়ে মোৰ আয়ুষত স্বস্তি হওক।
Abheda (non-difference) and ekatva-darśana; auspiciousness (svasti) arising from non-dual visionVerse 10
यथान्तरं न भेदाः स्युः शिवकेशवयोस्तथा । देहो देवालयः प्रोक्तः स जीवः केवलः शिवः ॥१०॥
যেনেকৈ শিৱ আৰু কেশৱৰ ভিতৰত কোনো অন্তৰ্ভেদ নাই, তেনেকৈ দেহক দেৱালয় বুলি কোৱা হৈছে; সেই জীৱই কেৱল শিৱস্বৰূপ।
Abheda (non-difference) of Jīva and Śiva/Brahman; deha as devālayaVerse 11
त्यजेदज्ञाननिर्माल्यं सोऽहंभावेन पूजयेत् । अभेददर्शनं ज्ञानं ध्यानं निर्विषयं मनः । स्नानं मनोमलत्यागः शौचमिन्द्रियनिग्रहः ॥११॥
অজ্ঞানৰ নিৰ্মাল্য ত্যাগ কৰি ‘সোঽহং’ ভাৱে পূজা কৰিব লাগে। অভেদদৰ্শনেই জ্ঞান; ধ্যান মানে বিষয়ৰহিত মন। স্নান মানে মনোমল ত্যাগ; শৌচ মানে ইন্দ্ৰিয়-নিগ্ৰহ।
Sādhana as inner purification; jñāna-dhyāna redefined as abheda-darśana; so’ham-bhāvaVerse 12
ब्रह्मामृतं पिबेद्भैक्ष्यमाचरेद्देहरक्षणे । वसेदेकान्तिको भूत्वा चैकान्ते द्वैतवर्जिते । इत्येवमाचरेद्धीमान्स एवं मुक्तिमाप्नुयात् ॥१२॥
ব্ৰহ্মামৃত পান কৰিব লাগে; দেহৰ ৰক্ষাৰ বাবে ভৈক্ষ্য (ভিক্ষাজীৱন) আচৰণ কৰিব লাগে। একান্তিক হৈ, দ্বৈতবর্জিত একান্তত বাস কৰিব লাগে। এইদৰে বুদ্ধিমান আচৰণ কৰিলে মুক্তি লাভ কৰে।
Mokṣa through brahma-jñāna and ekānta (solitude) with dvaita-varjana; vairāgya and sannyāsa ethosVerse 13
श्रीपरमधाम्ने स्वस्ति चिरायुष्योन्नम इति । विरिञ्चिनारायणशङ्करात्मकं नृसिंह देवेश तव प्रसादतः । अचिन्त्यमव्यक्तमनन्तमव्ययं वेदात्मकं ब्रह्म निजं विजानते ॥१३॥
শ্ৰীৰ পৰম ধামলৈ নমস্কাৰ; “স্বস্তি হওক, দীৰ্ঘায়ু আৰু উন্নতি হওক” ইতি। হে নৃসিংহ দেৱেশ! বিৰিঞ্চি (ব্ৰহ্মা), নাৰায়ণ আৰু শংকৰ-স্বৰূপ তুমি—তোমাৰ প্ৰসাদত তেওঁলোকে অচিন্ত্য, অব্যক্ত, অনন্ত, অব্যয়, বেদাত্মক সেই ব্ৰহ্মক নিজৰ নিজস্বৰূপ বুলি জানে।
Brahman-realization (jñāna) through divine grace; non-dual Brahman beyond thought and manifestationVerse 14
तद्विष्णोः परमं पदं सदा पश्यन्ति सूरयः । दिवीव चक्षुराततम् ॥१४॥
বিষ্ণুৰ সেই পৰম পদ সূৰিসকলে সদায় দৰ্শন কৰে—যেন দিৱ্য আকাশত বিস্তাৰিত চকুৰ দৰে।
Paramapada (supreme state/abode) as mokṣa; contemplative vision of the HighestVerse 15
तद्विप्रासो विपन्यवो जागृवांसः समिन्धते । विष्णोर्यत्परमं पदम् । इत्येतन्निर्वाणानुशासनमिति वेदानुशासनमिति वेदानुशासनमित्युपनिषत् ॥१५॥
সেই (পৰম পদ)ৰ প্ৰতি বিপ্ৰসকল—প্ৰেৰিত কবি, স্তৱ্য, জাগ্ৰত—উদ্দীপ্ত হয়; কিয়নো সেয়াই বিষ্ণুৰ পৰম পদ। এইদৰে নিৰ্বাণ-অনুশাসন সমাপ্ত; এইদৰে বেদ-অনুশাসন সমাপ্ত; এইদৰে বেদ-অনুশাসন সমাপ্ত—এনে উপনিষদে কয়।
Nirvāṇa/mokṣa as the culmination of Vedic instruction; awakened striving toward the supreme realityAsk anything about the Skanda Upanishad
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Upanishads in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.
