Kaivalya

Verse 1

ॐ अथाश्वलायनो भगवन्तं परमेष्ठिनमुपसमेत्योवाच । अधीहि भगवन् ब्रह्मविद्यां वरिष्ठां सदा सद्भिः सेव्यमानां निगूढाम् । यथाऽचिरात् सर्वपापं व्यपोह्य परात्परं पुरुषं याति विद्वान् ॥१॥

ওঁ। তাৰ পিছত আশ্বলায়ন ভগৱান পৰমেষ্ঠিন (ব্ৰহ্মা)ৰ ওচৰলৈ গৈ ক’লে: “হে ভগৱন, ব্ৰহ্মবিদ্যা—সৰ্বশ্ৰেষ্ঠ, সদা সৎজনসকলে সেৱা কৰা আৰু গূঢ়ভাৱে সংৰক্ষিত—মোক উপদেশ কৰক; যাৰ দ্বাৰা বিদ্বান শীঘ্ৰে সকলো পাপ অপসাৰণ কৰি, পৰাত্পৰ পুৰুষক প্ৰাপ্ত হয়।”

Verse 2

तस्मै स होवाच पितामहश्च श्रद्धाभक्तिध्यानयोगादवैहि ॥२॥

তেওঁক পিতামহ (ব্ৰহ্মা) নিশ্চয় ক’লে: “শ্ৰদ্ধা, ভক্তি আৰু ধ্যানযোগৰ দ্বাৰা ইয়াক জান।”

Verse 3

न कर्मणा न प्रजया धनेन त्यागेनैके अमृतत्वमानशुः । परेण नाकं निहितं गुहायां विभ्राजते यद्यतयो विशन्ति ॥३॥

কৰ্মেৰে নহয়, সন্তানৰে নহয়, ধনেৰে নহয়—কেৱল ত্যাগেৰে কিছুমানে অমৃতত্ব লাভ কৰিলে। স্বৰ্গতকৈও পৰে, হৃদয়-গুহাত নিহিত সেই তত্ত্ব দীপ্তিমান; য’ত যতি-সন্ন্যাসীসকলে প্ৰৱেশ কৰে।

Verse 4

वेदान्तविज्ञानसुनिश्चितार्थाः संन्यासयोगाद्यतयः शुद्धसत्त्वाः । ते ब्रह्मलोकेषु परान्तकाले परामृताः परिमुच्यन्ति सर्वे ॥४॥

বেদান্ত-বিজ্ঞানৰ দ্বাৰা যিসকলৰ অৰ্থ সু-নিশ্চিত হৈছে, সেই সন্ন্যাসযোগী যতি, শুদ্ধ সত্ত্বসম্পন্ন, কালৰ পৰম অন্তত ব্ৰহ্মলোকসমূহত পৰম অমৃতত্ব লাভ কৰি সকলোৱে সম্পূৰ্ণ মুক্ত হয় ॥৪॥

Verse 5

विविक्तदेशे च सुखासनस्थः शुचिः समग्रीवशिरःशरीरः । अन्त्याश्रमस्थः सकलेन्द्रियाणि निरुध्य भक्त्या स्वगुरुं प्रणम्य ॥५॥

আৰু একান্ত দেশত সুখাসনত বহি, শুচি হৈ, গ্ৰীৱা-শিৰ-শৰীৰ সম আৰু সোজা ৰাখি; অন্ত্যাশ্ৰম অৰ্থাৎ সন্ন্যাসত স্থিত হৈ, সকলো ইন্দ্ৰিয় সংযম কৰি, ভক্তিভাৱে নিজৰ গুৰুক প্ৰণাম কৰি ॥৫॥

Verse 6

हृत्पुण्डरीकं विरजं विशुद्धं विचिन्त्य मध्ये विशदं विशोकम् । अचिन्त्यमव्यक्तमनन्तरूपं शिवं प्रशान्तममृतं ब्रह्मयोनिम् ॥ तमादिमध्यान्तविहीनमेकं विभुं चिदानन्दमरूपमद्भुतम् । उमासहायं परमेश्वरं प्रभुं त्...

হৃদয়-পুণ্ডৰীকক ৰজোৰহিত, নিৰ্মল আৰু সম্পূৰ্ণ বিশুদ্ধ বুলি ধ্যান কৰি; তাৰ মাজত প্ৰকাশমান, শোকৰহিত তত্ত্বক চিন্তা কৰা উচিত; যি অচিন্ত্য, অব্যক্ত, অনন্তৰূপ, শিৱ, পৰম শান্ত, অমৃত, ব্ৰহ্মযোনি। আৰু যি আদি-মধ্য-অন্তবিহীন এক, সৰ্বব্যাপী, চিদানন্দ, নিৰাকাৰ, অদ্ভুত; উমাসহায় পৰমেশ্বৰ প্ৰভু, ত্ৰিলোচন, নীলকণ্ঠ, প্ৰশান্ত—তাঁক ধ্যান কৰি মুনি ভূতযোনি, সমস্তসাক্ষী, তমসৰ পৰস্তাত্ পৰতত্ত্বক লাভ কৰে ॥৬-৭॥

Verse 7

हृत्पुण्डरीकं विरजं विशुद्धं विचिन्त्य मध्ये विशदं विशोकम् । अचिन्त्यमव्यक्तमनन्तरूपं शिवं प्रशान्तममृतं ब्रह्मयोनिम् ॥ तमादिमध्यान्तविहीनमेकं विभुं चिदानन्दमरूपमद्भुतम् । उमासहायं परमेश्वरं प्रभुं त्...

হৃদয়-পুণ্ডৰীকক—ৰজোহীন, নিৰ্মল আৰু বিশুদ্ধ—ধ্যান কৰি, তাৰ মাজত স্পষ্ট, শোকবিহীন তত্ত্বক চিন্তন কৰা। সি অচিন্ত্য, অব্যক্ত, অনন্তৰূপ; শিৱ—মঙ্গলময়, পৰম প্ৰশান্ত, অমৃত, ব্ৰহ্মযোনি। যি আদ্য-মধ্য-অন্তবিহীন এক, সৰ্বব্যাপী, চিদানন্দ, নিৰাকাৰ, অদ্ভুত; উমাসহায় পৰমেশ্বৰ প্ৰভু, ত্ৰিলোচন, নীলকণ্ঠ, প্ৰশান্ত—তাঁক ধ্যান কৰি মুনি সমস্ত ভূতৰ যোনি, সমস্তসাক্ষী, তমসৰ ওপৰত থকা পৰতত্ত্বক প্ৰাপ্ত হয়।

Verse 8

स ब्रह्मा स शिवः सेन्द्रः सोऽक्षरः परमः स्वराट् । स एव विष्णुः स प्राणः स कालोऽग्निः स चन्द्रमाः ॥

সেই ব্ৰহ্মা; সেই শিৱ; সেই ইন্দ্ৰসহিত; সেই অক্ষৰ, পৰম, স্বৰাট্—স্বয়ংশাসক অধিপতি। সেই বিষ্ণু; সেই প্ৰাণ; সেই কাল; সেই অগ্নি; সেই চন্দ্ৰমা।

Verse 9

स एव सर्वं यद्भूतं यच्च भव्यं सनातनम् । ज्ञात्वा तं मृत्युमत्येति नान्यः पन्था विमुक्तये ॥

সেই একেই সকলো—যি অতীতে হৈছিল আৰু যি ভৱিষ্যতে হ’ব—সনাতন। তাঁক জানিলে মানুহ মৃত্যুক অতিক্ৰম কৰে; মুক্তিৰ বাবে অন্য কোনো পথ নাই।

Verse 10

सर्वभूतस्थमात्मानं सर्वभूतानि चात्मनि । सम्पश्यन् ब्रह्म परमं याति नान्येन हेतुना ॥१०॥

সকলো ভূতত অৱস্থিত আত্মাক আৰু সকলো ভূতক আত্মাতেই স্থিত বুলি সম্যক্‌ দৰ্শন কৰি, মানুহে পৰম ব্ৰহ্মক লাভ কৰে—অন্য কোনো উপায়ে নহয়।

Verse 11

आत्मानमरणिं कृत्वा प्रणवं चोत्तरारणिम् । ज्ञाननिर्मथनाभ्यासात् पापं दहति पण्डितः ॥११॥

আত্মাক অধৰ অৰণি কৰি আৰু প্ৰণৱ (ওঁকাৰ) ক উত্তৰ অৰণি কৰি, জ্ঞান-নির্মথনৰ পুনঃপুনঃ অভ্যাসে পণ্ডিত পাপ দহি পেলায়।

Verse 12

स एव मायापरिमोहितात्मा शरीरमास्थाय करोति सर्वम् । स्त्र्यन्नपानादिविचित्रभोगैः स एव जाग्रत्परितृप्तिमेति ॥१२॥

সেই আত্মাই মায়াৰে পৰিমোহিত হৈ, শৰীৰক আশ্ৰয় কৰি সকলো কৰ্ম কৰে; আৰু স্ত্ৰী, অন্ন, পান আদি নানাবিধ ভোগেৰে সেই জীৱ জাগ্ৰত অৱস্থাত তৃপ্তি লাভ কৰে।

Verse 13

स्वप्ने स जीवः सुखदुःखभोक्ता स्वमायया कल्पितजीवलोके । सुषुप्तिकाले सकले विलीने तमोऽभिभूतः सुखरूपमेति ॥१३॥

স্বপ্নত সেই জীৱ নিজ মায়াৰে কল্পিত জীৱলোকত সুখ-দুখৰ ভোক্তা হয়। সুষুপ্তিকালত সকলো লীন হ’লে, তমসৰ দ্বাৰা আৱৃত হৈ, সি সুখস্বৰূপ অৱস্থালৈ উপনীত হয়।

Verse 14

पुनश्च जन्मान्तरकर्मयोगात् स एव जीवः स्वपिति प्रबुद्धः । पुरत्रये क्रीडति यश्च जीवस् ततस्तु जातं सकलं विचित्रम् । आधारमानन्दमखण्डबोधं यस्मिँल्लयं याति पुरत्रयं च ॥ एतस्माज्जायते प्राणो मनः सर्वेन्द्रि...

পুনৰ, অন্য জন্মৰ কৰ্ম-সংযোগৰ ফলত সেই একেই জীৱ শোৱে আৰু জাগে। যি জীৱ ত্ৰিপুৰীত ক্ৰীড়া কৰে, তাৰ পৰাই এই সমগ্ৰ বিচিত্ৰ জগত জন্মে। যি আধাৰ, আনন্দ আৰু অখণ্ড বোধ—যাৰ ভিতৰত ত্ৰিপুৰীও লয় পায়। তাৰ পৰাই প্ৰাণ, মন আৰু সকলো ইন্দ্ৰিয় উৎপন্ন হয়; আকাশ, বায়ু, জ্যোতি, আপঃ আৰু পৃথিৱী—বিশ্বৰ ধাৰিণী।

Verse 15

एतस्माज्जायते प्राणो मनः सर्वेन्द्रियाणि च । खं वायुर्ज्योतिरापश्च पृथ्वी विश्वस्य धारिणी ॥१५॥

তাৰ পৰাই প্ৰাণ, মন আৰু সকলো ইন্দ্ৰিয় উৎপন্ন হয়; আকাশ, বায়ু, জ্যোতি, আপঃ আৰু পৃথিৱী—বিশ্বৰ ধাৰিণী।

Verse 16

यत्परं ब्रह्म सर्वात्मा विश्वस्यायतनं महत् । सूक्ष्मात्सूक्ष्मतरं नित्यं तत्त्वमेव त्वमेव तत् ॥१६॥

যি পৰম ব্ৰহ্ম সৰ্বাত্মা, বিশ্বৰ মহৎ আধাৰ-আশ্ৰয়, সূক্ষ্মতকৈও অতি সূক্ষ্ম আৰু নিত্য—সেই তত্ত্বই নিশ্চয়; তুমিয়েই সেই, তুমিয়েই তাত।

Verse 17

जाग्रत्स्वप्नसुषुप्त्यादिप्रपञ्चं यत्प्रकाशते । तद्ब्रह्माहमिति ज्ञात्वा सर्वबन्धैः प्रमुच्यते ॥१७॥

জাগ্ৰত, স্বপ্ন, সুষুপ্তি আদি প্ৰপঞ্চক যিয়ে প্ৰকাশিত কৰে—‘মই সেই ব্ৰহ্ম’ বুলি জানিলে, সি সকলো বন্ধনৰ পৰা মুক্ত হয়।

Verse 18

त्रिषु धामसु यद्भोग्यं भोक्ता भोगश्च यद्भवेत् । तेभ्यो विलक्षणः साक्षी चिन्मात्रोऽहं सदाशिवः ॥ मय्येव सकलं जातं मयि सर्वं प्रतिष्ठितम् । मयि सर्वं लयं याति तद्ब्रह्माद्वयमस्म्यहम् ॥१८-१९॥

তিন ধাম (অৱস্থা)ত যি ভোগ্য, ভোক্তা আৰু ভোগ ৰূপে দেখা যায়—সেই সকলোৰ পৰা পৃথক মই সাক্ষী, চিন্মাত্ৰ স্বৰূপ; মই সদাশিৱ। মোৰ ভিতৰতে সকলো উদ্ভৱ হৈছে, মোৰ ভিতৰতে সকলো প্ৰতিষ্ঠিত, মোৰ ভিতৰতে সকলো লয় যায়; মই সেই অদ্বয় ব্ৰহ্ম।

Verse 19

त्रिषु धामसु यद्भोग्यं भोक्ता भोगश्च यद्भवेत् । तेभ्यो विलक्षणः साक्षी चिन्मात्रोऽहं सदाशिवः ॥ मय्येव सकलं जातं मयि सर्वं प्रतिष्ठितम् । मयि सर्वं लयं याति तद्ब्रह्माद्वयमस्म्यहम् ॥

তিনিধামত (জাগ্ৰত–স্বপ্ন–সুষুপ্তি) যি ভোগ্য, ভোক্তা আৰু ভোগ ৰূপে প্ৰকাশ পায়, সিহঁতৰ পৰা মই পৃথক—সাক্ষী, চিন্মাত্ৰ; মই সদাশিৱ। মোৰ ভিতৰতে সকলো জন্মে; মোৰ ভিতৰতে সকলো প্ৰতিষ্ঠিত; মোৰ ভিতৰতে সকলো লয় পায়। মই সেই অদ্বয় ব্ৰহ্ম।

Verse 20

अणोरणीयानहमेव तद्वन्महानहं विश्वमहं विचित्रम् । पुरातनोऽहं पुरुषोऽहमीशो हिरण्मयोऽहं शिवरूपमस्मि ॥

অণুতকৈও অণু মইয়ে; মহানতকৈও মহান মইয়ে। মই বিশ্ব; মই বিচিত্ৰ, বহুৰূপ আশ্চৰ্য। মই পুৰাতন; মই পুৰুষ; মই ঈশ্বৰ। মই হিৰণ্ময় তেজস্বী; মই শিৱস্বৰূপ।

Verse 21

अपाणिपादोऽहमचिन्त्यशक्तिः पश्याम्यचक्षुः स शृणोम्यकर्णः । अहं विजानामि विविक्तरूपो न चास्ति वेत्ता मम चित्सदाऽहम् ॥ वेदैरनेकैरहमेव वेद्यो वेदान्तकृद्वेदविदेव चाहम् ॥

হাত-পা নথকা মই, অচিন্ত্য শক্তিসম্পন্ন; চকু নথকাকৈ মই দেখো, কাণ নথকাকৈ মই শুনো। মই জানো—বিবিক্ত স্বৰূপে; মোৰ কোনো জ্ঞাতা নাই; মই সদা চিত্। বহু বেদেৰে জানিবলগীয়া মইয়েই; বেদান্তৰ কৰ্তা মই, আৰু বেদবিদো মইয়েই।

Verse 22

अपाणिपादोऽहमचिन्त्यशक्तिः पश्याम्यचक्षुः स शृणोम्यकर्णः । अहं विजानामि विविक्तरूपो न चास्ति वेत्ता मम चित्सदाऽहम् ॥ वेदैरनेकैरहमेव वेद्यो वेदान्तकृद्वेदविदेव चाहम् ॥२१–२२॥

মই হাত‑ভৰি বিহীন, অচিন্ত্য শক্তিসম্পন্ন; চকু নথকাকৈ মই দেখি; কাণ নথকাকৈ সি শুনে। মই জানো—বিবিক্ত, অতীত স্বৰূপ; আৰু মোৰ কোনো জ্ঞাতা নাই। মই সদা চিত্ আৰু সৎ। বহু বেদেৰে জ্ঞেয় মই একাই; বেদান্তৰ কৰ্তা মই, আৰু নিশ্চয় বেদজ্ঞও মই হে।

Verse 23

न पुण्यपापे मम नास्ति नाशो न जन्म देहेन्द्रियबुद्धिरस्ति । न भूमिरापो न च वह्निरस्ति न चानिलो मेऽस्ति न चाम्बरं च ॥२३॥

মোৰ বাবে ন পুণ্য ন পাপ; নাশ নাই; জন্ম নাই; দেহ‑ইন্দ্ৰিয়‑বুদ্ধিও নাই। ভূমি নাই, জল নাই, অগ্নিও নাই; মোৰ বাবে বায়ু নাই, আকাশো নাই।

Verse 24

एवं विदित्वा परमात्मरूपं गुहाशयं निष्कलमद्वितीयम् । समस्तसाक्षिं सदसद्विहीनं प्रयाति शुद्धं परमात्मरूपम् । यः शतरुद्रियमधीते सोऽग्निपूतो भवति सुरापानात्पूतो भवति स ब्रह्महत्यायाः पूतो भवति स सुवर्णस्त...

এইদৰে পৰমাত্মাৰ স্বৰূপ জানি—হৃদয়গুহাত নিবাসী, নিষ্কল, অদ্বিতীয়, সমস্তৰ সাক্ষী, সৎ‑অসৎ‌ৰ পৰা ৰহিত—মানৱে পৰমাত্মাৰ শুদ্ধ স্বৰূপ লাভ কৰে। যি শতৰুদ্ৰীয় অধ্যয়ন কৰে সি অগ্নিৰে পবিত্ৰ হয়; সুৰাপানৰ দোষৰ পৰা পবিত্ৰ হয়; ব্ৰহ্মহত্যাৰ পৰা পবিত্ৰ হয়; সুৱৰ্ণস্তেয়ৰ পৰা পবিত্ৰ হয়; কৰ্তব্য‑অকৰ্তব্য সম্পৰ্কীয় পাপৰ পৰা পবিত্ৰ হয়। সেয়ে সি অবিমুক্তক আশ্ৰয় লয়; সাধাৰণ আশ্ৰমসমূহ অতিক্ৰম কৰে; সদায়—এবাৰ কৰিলেও—ইয়াৰ জপ/পাঠ কৰা উচিত।

Verse 25

एवं विदित्वा परमात्मरूपं गुहाशयं निष्कलमद्वितीयम् । समस्तसाक्षिं सदसद्विहीनं प्रयाति शुद्धं परमात्मरूपम् । यः शतरुद्रियमधीते सोऽग्निपूतो भवति सुरापानात्पूतो भवति स ब्रह्महत्यायाः पूतो भवति स सुवर्णस्त...

এইদৰে পৰমাত্মাৰ স্বৰূপ জানি—হৃদয়-গুহাত নিবাসী, নিষ্কল, অদ্বিতীয়, সমস্তৰ সাক্ষী, সৎ-অসৎ ভেদৰহিত—সাধকে পৰমাত্মাৰ শুদ্ধ স্বৰূপ প্ৰাপ্ত হয়। যি শতৰুদ্ৰীয় অধ্যয়ন কৰে সি অগ্নিৰ দ্বাৰা পবিত্ৰ হয়; সুৰাপানৰ দোষৰ পৰা পবিত্ৰ হয়; ব্ৰাহ্মণহত্যাৰ পাপৰ পৰা পবিত্ৰ হয়; সুৱৰ্ণচৌৰ্যৰ পৰা পবিত্ৰ হয়; কৃত্য-অকৃত্য দোষৰ পৰা পবিত্ৰ হয়। সেয়ে অবিমুক্তত আশ্ৰয় লৈ, সাধাৰণ আশ্ৰমধৰ্ম অতিক্ৰম কৰি, ইয়াক সদায়—অথবা একবাৰো—জপ কৰা উচিত।

Verse 26

अनेन ज्ञानमाप्नोति संसारार्णवनाशनम् । तस्मादेवं विदित्वैनं कैवल्यं पदमश्नुते । कैवल्यं पदमश्नुत इति ॥२६॥

এই (উপদেশ/সাধনা) দ্বাৰা সংসাৰ-সাগৰ বিনাশকাৰী জ্ঞান লাভ হয়। সেয়ে ইয়াক এইদৰে জানি, সাধকে কৈৱল্য-পদ প্ৰাপ্ত কৰে—কৈৱল্য-পদ প্ৰাপ্ত কৰে বুলি কোৱা হৈছে।