Prashna

Verse 1.1

सुकेशा च भारद्वाजः शैब्यश्च सत्यकामः सौर्यायणी च गार्ग्यः कौसल्यश्चाश्वलायनो भार्गवो वैदर्भिः कबन्धी कात्यायनस्ते हैते ब्रह्मपरा ब्रह्मनिष्ठाः परं ब्रह्मान्वेषमाणा एष ह वै तत्सर्वं वक्ष्यतीति ते ह समि...

ভৰদ্বাজৰ পুত্ৰ সুকেশা, আৰু শিবিৰ পুত্ৰ সত্যকাম, আৰু সূৰ্যবংশীয় গাৰ্গ্য, আৰু অশ্বলাৰ পুত্ৰ কৌশল্য, আৰু বিদৰ্ভভূমিৰ ভাৰ্গৱ, আৰু কাত্যৰ পুত্ৰ কবন্ধী—এই সকলোবোৰেই ব্ৰহ্মৰ প্ৰতি অনুৰক্ত, ব্ৰহ্মত প্ৰতিষ্ঠিত, পৰম ব্ৰহ্ম অন্বেষণ কৰি, সমিধ হাতত লৈ ভগৱন্ত পিপ্পলাদৰ ওচৰ সাধিলে, ভাবিলে—'তেওঁই নিশ্চয় আমাক সকলো কথা ক'ব।'

Verse 1.2

तन् ह स ऋषिरुवच भूय एव तपसा ब्रह्मचर्येण श्रद्धया संवत्सरं संवत्स्यथ यथाकामं प्रश्नान् पृच्छत यदि विज्ञास्यामः सर्वं ह वो वक्ष्याम इति ॥२॥

তেতিয়া সেই ঋষিয়ে তেওঁলোকক ক'লে—'অন্য এবছৰ তপস্যা, ব্ৰহ্মচৰ্য আৰু শ্ৰদ্ধাৰে ইয়াত বাস কৰা। যিৰে প্ৰশ্ন কৰিব খোজে সেই প্ৰশ্ন সোধা। যদি মই জানিব পাৰোঁ, তেন্তে তোমালোকক সকলো ক'ম।'

Verse 1.3

अथ कबन्धी कात्यायन उपेत्य पप्रच्छ । भगवन् कुतो ह वा इमाः प्रजाः प्रजायन्त इति ॥३॥

তেতিয়া কবন্ধী কাত্যায়ন ওচৰ সাধি সোধিলে—'হে ভগৱন, এই প্ৰাণীসকল ক'ৰ পৰা উৎপন্ন হয়?'

Verse 1.4

तस्मै स होवाच प्रजाकामो वै प्रजापतिः स तपोऽतप्यत स तपस्तप्त्वा स मिथुनमुत्पादयते । रयिं च प्राणं चेत्येतौ मे बहुधा प्रजाः करिष्यत इति ॥४॥

তেওঁক তেওঁ ক'লে: সন্তান কামনা কৰি প্ৰজাপতিয়ে তপস্যা কৰিলে। তপস্যা কৰি তেওঁ এযোৰা সৃষ্টি কৰিলে—ৰয়ি আৰু প্ৰাণ—এই ভাবি যে 'এই দুটাই মোৰ বহুবিধ জীৱ সৃষ্টি কৰিব।'

Verse 1.5

आदित्यो ह वै प्राणो रयिरेव चन्द्रमा रयिर्वा एतत् सर्वं यन्मूर्तं चामूर्तं च तस्मान्मूर्तिरेव रयिः ॥५॥

সূৰ্যই হ'ল প্ৰাণ; চন্দ্ৰই হ'ল ৰয়ি। এই সকলো—যি মূৰ্ত আৰু যি অমূৰ্ত—সেই সকলো ৰয়ি। সেয়েহে মূৰ্তিৰূপেই হ'ল ৰয়ি।

Verse 1.6

अथादित्य उदयन्यत्प्राचीं दिशं प्रविशति तेन प्राच्यान् प्राणान् रश्मिषु सन्निधत्ते । यद्दक्षिणां यत् प्रतीचीं यदुदीचीं यदधो यदूर्ध्वं यदन्तरा दिशो यत् सर्वं प्रकाशयति तेन सर्वान् प्राणान् रश्मिषु सन्नि...

এতিয়া, যেতিয়া সূৰ্যই উদয় হৈ পূৰ্ব দিশত প্ৰৱেশ কৰে, তেতিয়া তাৰ দ্বাৰা পূৰ্বৰ প্ৰাণসমূহক ৰশ্মিত স্থাপন কৰে। দক্ষিণ, পশ্চিম, উত্তৰ, তলত, ওপৰত আৰু মাজৰ দিশসমূহ—যিহে সম্পূৰ্ণ প্ৰকাশ কৰে, তাৰ দ্বাৰা সকলো প্ৰাণক ৰশ্মিত স্থাপন কৰে।

Verse 1.7

स एष वैश्वानरो विश्वरूपः प्राणोऽग्निरुदयते । तदेतदृचाऽभ्युक्तम् ॥७॥

তেওঁ, এই বিশ্বৰূপ বৈশ্বানৰ, প্ৰাণ, অগ্নি ৰূপে উদয় হয়। এই কথা ঋগ্বেদত কোৱা হৈছে।

Verse 1.8

विश्वरूपं हरिणं जातवेदसं परायणं ज्योतिरेकं तपन्तम् । सहस्ररश्मिः शतधा वर्तमानः प्राणः प्रजानामुदयत्येष सूर्यः ॥८॥

বিশ্বৰূপ, সুৱৰ্ণময়, সৰ্বজ্ঞ, পৰম শৰণ, এক জ্যোতি, সহস্ৰ কিৰণযুক্ত, শতবিধত বৰ্তমান—এই প্ৰজাৰ প্ৰাণ উদয় হয়, এই সূৰ্য।

Verse 1.9

संवत्सरो वै प्रजापतिस्तस्यायने दक्षिणं चोत्तरं च । तद्ये ह वै तदिष्टापूर्ते कृतमित्युपासते ते चान्द्रमसमेव लोकमभिजयन्ते । त एव पुनरावर्तन्ते तस्मादेत ऋषयः प्रजाकामा दक्षिणं प्रतिपद्यन्ते । एष ह वै रयि...

সংৱৎসৰেই প্ৰজাপতি; তাৰ দুটা আয়ন—দক্ষিণ আৰু উত্তৰ। যিসকলে তাক ‘ইষ্টা-পূৰ্তৰ পৰা উৎপন্ন পুণ্য’ বুলি উপাসনা কৰে, তেওঁলোকে কেৱল চন্দ্ৰলোককেই জয় কৰে আৰু পুনৰ ঘূৰি আহে। সেয়ে সন্তানকামা ঋষিসকলে দক্ষিণায়ন গ্ৰহণ কৰে। এইয়েই ৰয়ি—পিতৃয়াণ, অৰ্থাৎ পিতৃসকলৰ পথ।

Verse 1.10

अथोत्तरेण तपसा ब्रह्मचर्येण श्रद्धया विद्ययाऽऽत्मानमन्विष्यादित्यमभिजयन्ते । एतद्वै प्राणानामायतनमेतदमृतमभयमेतत् परायणमेतस्मान्न पुनरावर्तन्त इत्येष निरोधस्तदेष श्लोकः ॥१०॥

তাৰপিছত উত্তৰায়ণ মাৰ্গে, তপ, ব্ৰহ্মচৰ্য, শ্ৰদ্ধা আৰু বিদ্যাৰে আত্মাক বিচাৰি আদিত্যক প্ৰাপ্ত কৰে। এইটো প্ৰাণসকলৰ আয়তন, এইটো অমৃত, এইটো অভয়, এইটো পৰম গতি। ইয়াৰ পৰা তেওঁলোক পুনৰ ঘূৰি নাহে—এইটো নিৰোধ। আৰু এইটো শ্লোক।

Verse 1.11

पञ्चपादं पितरं द्वादशाकृतिं दिव आहुः परे अर्धे पुरीषिणम् । अथेमे अन्य उ परे विचक्षणं सप्तचक्रे षडर आहुरर्पितमिति ॥११॥

তেওঁলোকে কয় যে পিতাৰ পাঁচটা ভৰি আৰু বাৰটা ৰূপ আছে, স্বৰ্গৰ উচ্চাৰ্ধত অৱস্থিত, বৰষুণে পৰিপূৰ্ণ। আনে কয় যে সৰ্বদৰ্শী নিম্নাৰ্ধত অৱস্থিত, সাতটা চকৰ আৰু ছটা দণ্ডৰ চক্ৰত স্থাপিত।

Verse 1.12

मासो वै प्रजापतिस्तस्य कृष्णपक्ष एव रयिः शुक्लः प्रणस्तस्मादेत ऋषयः शुक्ल इष्टं कुर्वन्तीतर इतरस्मिन् ॥१२॥

মাহটো প্ৰজাপতি। ইয়াৰ কৃষ্ণপক্ষ হ'ল ৰয়ি, শুক্লপক্ষ হ'ল প্ৰাণ। সেয়েহে ঋষিসকলে শুক্লপক্ষত যজ্ঞ কৰে, আনসকলে কৃষ্ণপক্ষত কৰে।

Verse 1.13

अहोरात्रो वै प्रजापतिः। तस्याहरेव प्राणो रात्रिरेव रयिः। प्राणं वा एते प्रस्कन्दन्ति ये दिवा रत्या संयुज्यन्ते। ब्रह्मचर्यमेव तद्यद्रात्रौ रत्या संयुज्यन्ते॥१३॥

অহোৰাত্ৰই নিশ্চয় প্ৰজাপতি। তাত দিন স্বয়ং প্ৰাণ, আৰু ৰাতি স্বয়ং ৰয়ি (অন্ন/পদাৰ্থ)। যিসকলে দিনে ৰতি-সুখৰ সৈতে সংযোগ কৰে, তেওঁলোকে নিজৰ প্ৰাণশক্তি অপব্যয় কৰে। কিন্তু যি ৰাতিতে নিয়মিত সংযমসহ ৰতিৰ সৈতে সংযোগ—সেয়াই ব্ৰহ্মচৰ্য (নিয়মিত ইন্দ্ৰিয়-সংযম)।

Verse 1.14

अन्नं वै प्रजापतिः। ततो ह वै तद्रेतः। तस्मादिमाः प्रजाः प्रजायन्त इति॥१४॥

অন্নই নিশ্চয় প্ৰজাপতি। তাৰ পৰাই সেই ৰেতঃ (বীজ/সৃষ্টিতত্ত্ব) উৎপন্ন হয়। সেইবাবেই এই প্ৰজাসকল জন্ম লয়।

Verse 1.15

तद्ये ह वै तत्प्रजापतिव्रतं चरन्ति ते मिथुनमुत्पादयन्ते। तेषामेवैष ब्रह्मलोको येषां तपो ब्रह्मचर्यं येषु सत्यं प्रतिष्ठितम्॥१५॥

যিসকলে সেই প্ৰজাপতি-ব্ৰত পালন কৰে, তেওঁলোকে মিথুন (যুগল/সন্ততি-সৃষ্টি) উৎপাদন কৰে। তেওঁলোকৰ বাবেই এই ব্ৰহ্মলোক—যিসকলৰ ভিতৰত তপ আৰু ব্ৰহ্মচৰ্য আছে, আৰু যিসকলৰ ভিতৰত সত্য দৃঢ়ভাৱে প্ৰতিষ্ঠিত।

Verse 1.16

तेषामसौ विरजो ब्रह्मलोको न येषु जिह्ममनृतं न माया चेति ॥१६॥

তেওঁলোকৰ বাবে নিৰ্মল, কলংকৰহিত ব্ৰহ্মলোক প্ৰাপ্ত হয়—যিসকলৰ ভিতৰত বেঁকা-স্বভাৱ নাই, অসত্য নাই, আৰু মায়াৰ ক্ৰিয়াও নাই, নিশ্চয়েই।

Verse 2.1

अथ हैनं भार्गवो वैदर्भिः पप्रच्छ । भगवन् कत्येव देवाः प्रज्ञां दिधारयन्ते कतर एतत् प्रकाशयन्ते कः पुनरेषां वरिष्ठ इति ॥१॥

তাৰ পিছত ভাৰ্গৱ বৈদৰ্ভিয়ে তেওঁক সোধিলে - 'হে ভগৱন, কিমান গৰু দেৱতাই প্ৰাণীক ধাৰণ কৰে? কোনে ইয়াক প্ৰকাশ কৰে? আৰু তেওঁলোকৰ মাজত কোন শ্ৰেষ্ঠ?'

Verse 2.2

तस्मै स होवाचाकाशो ह वा एष देवो वायुरग्निरापः पृथिवी वाङ्मनश्चक्षुः श्रोत्रं च । ते प्रकाश्याभिवदन्ति वयमेतद्बाणमवष्टभ्य विधारयामः ॥२॥

তেওঁলোকে আত্মপ্ৰকাশ কৰি ঘোষণা কৰে যে আকাশ, বায়ু, অগ্নি, জল, পৃথিৱী, বাক্য, মন, চক্ষু আৰু কৰ্ণ—এই সকলো দেৱতাই এই স্তম্ভভেদী বাণকে আঁকোৱালি ধৰি ৰাখিছোঁ।

Verse 2.3

तान् वरिष्ठः प्राण उवाच । मा मोहमापद्यथ अहमेवैतत् पञ्चधाऽऽत्मानं प्रविभज्यैतद्बाणमवष्टभ्य विधारयामीति तेऽश्रद्दधाना बभूवुः ॥३॥

তেওঁলোকৰ ভিতৰত শ্ৰেষ্ঠ প্ৰাণে ক'লে: 'মোহত নপৰিবা। মই নিজেই পঞ্চধা বিভক্ত হৈ এই স্তম্ভভেদী বাণক আঁকোৱালি ধৰি ৰাখোঁ।' কিন্তু তেওঁলোকে তেওঁৰ কথা বিশ্বাস নকৰিলে।

Verse 2.4

सोऽभिमानादूर्ध्वमुत्क्रामत इव तस्मिन्नुत्क्रामत्यथेतरे सर्व एवोत्क्रामन्ते तस्मिञ्च प्रतिष्ठमाने सर्व एव प्रतिष्ठन्ते । तद्यथा मक्षिका मधुकरराजानमुत्क्रामन्तं सर्व एवोत्क्रमन्ते तस्मिञ्च प्रतिष्ठमाने ...

অভিমানৰ বশবৰ্ত্তী হৈ তেওঁ ওপৰলৈ উঠি যোৱা যেন দেখিলে। তেওঁ উঠি যাওঁতে আন সকলোৱে উঠি যায়, আৰু তেওঁ স্থিৰ হৈ থাকিলে আন সকলোৱে স্থিৰ হৈ থাকে। যেনে কোৱা মাখিকাৰ ৰজা উঠিলে সকলো উঠে, ৰজা বহিলে সকলো বহে—তেনেকৈ বাক্য, মন, চক্ষু আৰু কৰ্ণই সন্তুষ্ট হৈ প্ৰাণৰ স্তুতি কৰে।

Verse 2.5

एषोऽग्निस्तपत्येष सूर्य एष पर्जन्यो मघवानेष वायुः एष पृथिवी रयिर्देवः सदसच्चामृतं च यत् ॥५॥

এই [প্ৰাণ]ৱেই জ্বলি থকা অগ্নি; এই সূৰ্য; এই পৰ্জন্য, দাতা ইন্দ্ৰ; এই বায়ু; এই পৃথিৱী, দিব্য সম্পত্তি; [এই] সত আৰু অসত দুয়োটা, আৰু অমৃত।

Verse 2.6

अरा इव रथनाभौ प्राणे सर्वं प्रतिष्ठितम् । ऋचो यजूꣳषि सामानि यज्ञः क्षत्रं ब्रह्म च ॥६॥

ৰথৰ চকাৰ দলিৰ দৰে, সকলো প্ৰাণত স্থাপিত। ঋক্ বচন, যজুস্ সূত্ৰ, সাম গান, যজ্ঞ, ক্ষত্ৰ শক্তি, ব্ৰহ্ম জ্ঞান।

Verse 2.7

प्रजापतिश्चरसि गर्भे त्वमेव प्रतिजायसे । तुभ्यं प्राण प्रजास्त्विमा बलिं हरन्ति यः प्रणैः प्रतितिष्ठसि ॥७॥

হে প্ৰাণ, তুমি প্ৰজাপতি ৰূপে গৰ্ভত বিচৰা; তুমি নিজেই বাৰে বাৰে জন্ম লোৱা। হে প্ৰাণ, এই প্ৰাণীবোৰে তোমাৰ বাবে বলি আগবঢ়ায়; প্ৰাণেৰে স্থাপিত তুমি।

Verse 2.8

देवानामसि वह्नितमः पितृणां प्रथमा स्वधा । ऋषीणां चरितं सत्यमथर्वाङ्गिरसामसि ॥८॥

তুমি দেৱতাসকলৰ অগ্ৰণী বাহক; তুমি পিতৃসকলৰ প্ৰথম স্বধা (নৈবেদ্য); তুমি ঋষিসকলৰ আচৰণৰ সত্য; তুমি অথৰ্বাংগিৰসৰ।

Verse 2.9

इन्द्रस्त्वं प्राण तेजसा रुद्रोऽसि परिरक्षिता । त्वमन्तरिक्षे चरसि सूर्यस्त्वं ज्योतिषां पतिः ॥९॥

হে প্ৰাণ, তুমি তেজেৰে ইন্দ্ৰ; তুমি ৰুদ্ৰ, ৰক্ষক; তুমি অন্তৰীক্ষত বিচৰণ কৰা; তুমি সূৰ্য, জ্যোতিসমূহৰ স্বামী।

Verse 2.10

यदा त्वमभिवर्षस्यथेमाः प्राण ते प्रजाः । आनन्दरूपास्तिष्ठन्ति कामायान्नं भविष्यतीति ॥१०॥

হে প্ৰাণ! যেতিয়া তুমি বৰষুণৰূপে বৰ্ষা কৰা, তেতিয়া তোমাৰ এই প্ৰজাসকল আনন্দস্বৰূপে স্থিৰ থাকে, ‘ইচ্ছামতে অন্ন পোৱা যাব’ বুলি ভাবি ।

Verse 2.11

व्रात्यस्त्वं प्राणैकर्षरत्ता विश्वस्य सत्पतिः । वयमाद्यस्य दातारः पिता त्वं मातरिश्व नः ॥११॥

হে প্ৰাণ, তুমি ব্ৰাত্য, এক-অক্ষৰ সাৰ, সমগ্ৰ বিশ্বৰ সত্য স্বামী; আমি আদিকালৰ পৰা তোমাৰ অৰ্পণৰ দাতা; হে মাতৰিশ্বন, তুমি আমাৰ পিতা।

Verse 2.12

या ते तनूर्वाचि प्रतिष्ठिता या श्रोत्रे या च चक्षुषि । या च मनसि सन्तता शिवां तां कुरु मा उत्क्रमीः ॥१२॥

হে প্ৰাণ! তোমাৰ যি তনু বাক্যত প্ৰতিষ্ঠিত, যি শ্ৰোত্ৰত, যি চকুত, আৰু যি মনত বিস্তৃত—সেই তনুক শিৱময় কৰি ৰাখা; তুমি উৎক্ৰমণ নকৰিবা ।

Verse 2.13

प्राणस्येदं वशे सर्वं त्रिदिवे यत् प्रतिष्ठितम् । मातेव पुत्रान् रक्षस्व श्रीश्च प्रज्ञां च विधेहि न इति ॥१३॥

ত্রিভুৱনত যি সকলো স্থাপিত হৈছে সেই সকলোবোৰ প্ৰাণৰ বশীভূত। মাতৃয়ে পুত্ৰক ৰক্ষা কৰাৰ দৰে আমাক ৰক্ষা কৰক আৰু আমাক সমৃদ্ধি আৰু প্ৰজ্ঞা প্ৰদান কৰক।

Verse 3.1

अथ हैनं कौशल्यश्चाश्वलायनः पप्रच्छ । भगवन् कुत एष प्राणो जायते कथमायात्यस्मिञ्शरीर आत्मानं वा प्रविभज्य कथं प्रतिष्ठते केनोत्क्रमते कथं बह्यमभिधते कथमध्यात्ममिति ॥१॥

তেতিয়া কৌশল্য আশ্বলায়নে তেওঁক সোধিলে – হে ভগৱন, এই প্ৰাণ ক’ৰ পৰা উৎপন্ন হয়? কেনেকৈ এই শৰীৰত আহে? নিজকে বিভক্ত কৰি কেনেকৈ প্ৰতিষ্ঠিত হয়? কিৰ দ্বাৰা প্ৰস্থান কৰে? বাহ্যিকৰ সৈতে কেনেকৈ সম্পৰ্ক স্থাপন কৰে? আভ্যন্তৰৰ সৈতে কেনেকৈ সম্পৰ্ক স্থাপন কৰে?

Verse 3.2

तस्मै स होवाचातिप्रश्चान् पृच्छसि ब्रह्मिष्ठोऽसीति तस्मात्तेऽहं ब्रवीमि ॥२॥

তেওঁ তেওঁক ক’লে – তুমি অত্যন্ত গভীৰ প্ৰশ্ন সোধিছা। তুমি ব্ৰহ্মত গভীৰভাৱে পাৰদৰ্শী। সেইবাবে মই তোমাক ক’ম।

Verse 3.3

आत्मन एष प्राणो जायते । यथैषा पुरुषे छायैतस्मिन्नेतदाततं मनोकृतेनायात्यस्मिञ्शरीरे ॥३॥

এই প্ৰাণ আত্মাৰ পৰা জন্ম লয়। যেনে এই ছায়া মানুহৰ ওপৰত পৰে, তেনেকৈ মনৰ দ্বাৰা বিস্তৃত এই প্ৰাণ এই শৰীৰত প্ৰৱেশ কৰে।

Verse 3.4

यथा सम्रादेवाधिकृतान् विनियुङ्क्ते । एतन् ग्रामानोतान् ग्रामानधितिष्टस्वेत्येवमेवैष प्राण इतरान् प्राणान् पृथक् पृथगेव सन्निधत्ते ॥४॥

যেনেকৈ ৰজাই বিষয়াসকলক নিযুক্ত কৰি 'এই গাঁও আৰু সেই গাঁও শাসন কৰা' বুলি কয়, তেনেকৈ এই প্ৰাণে আন প্ৰাণসকলক পৃথক পৃথককৈ তেওঁলোকৰ স্থানত নিযুক্ত কৰে।

Verse 3.5

पायूपस्थेऽपानं चक्षुःश्रोत्रे मुखनासिकाभ्यां प्राणः स्वयं प्रातिष्टते मध्ये तु समानः । एष ह्येतद्धूतमन्नं समं नयति तस्मादेताः सप्तार्चिषो भवन्ति ॥५॥

নিৰ্গত আৰু জনন ইন্দ্ৰিয়ত অপান বাস কৰে; চকু আৰু কাণ, মুখ আৰু নাকত প্ৰাণ নিজেই বাস কৰে; মাজত সমান আছে। ই খোৱা অন্ন সমানভাৱে বিতৰণ কৰে, আৰু ইয়াৰ পৰা সাতটা জ্বলন্ত শিখা উৎপন্ন হয়।

Verse 3.6

हृदि ह्येष आत्मा । अत्रैतदेकशतं नाडीनां तासां शतं शतमेकैकस्या द्वासप्ततिर्द्वासप्ततिः प्रतिशाखानाडीसहस्राणि भवन्त्यासु व्यानश्चरति ॥ ६ ॥

নিশ্চয়ে, এই আত্মা হৃদয়ত আছে। ইয়াত নাড়ীসমূহৰ একশত একটা আছে। সিহঁতৰ প্ৰতিটোৰ একশটা শাখা আৰু প্ৰতিটো শাখাৰ বাহাত্তৰ হেজাৰ উপশাখা আছে। এইবোৰৰ মাজেদি ব্যান বিচৰণ কৰে।

Verse 3.7

अथैकयोर्ध्व उदानः पुण्येन पुण्यं लोकं नयति पापेन पापमुभाभ्यामेव मनुष्यलोकम् ॥ ७ ॥

তেতিয়া, এটা (নাড়ী) ওপৰলৈ গৈ উদানে পুণ্যৰ দ্বাৰা পুণ্যলোকলৈ আৰু পাপৰ দ্বাৰা পাপলোকলৈ আত্মাক লৈ যায়, আৰু দুয়োৰে দ্বাৰা মনুষ্যলোকলৈ লৈ যায়।

Verse 3.8

आदित्यो ह वै बाह्यः प्राण उदयत्येष ह्येनं चाक्षुषं प्राणमनुगृह्णानः । पृथिव्यां या देवता सैषा पुरुषस्य अपानमवष्टभ्यान्तरा यदाकाशः स समानो वायुर्व्यानः ॥ ८ ॥

সূৰ্য্য হ'লে বাহ্যিক প্ৰাণ। ই উদয় হৈ চক্ষুৰ প্ৰাণক ধাৰণ কৰে। পৃথিৱীৰ দেৱতাই মনুষ্যৰ অপানক ধাৰণ কৰে। ইহঁতৰ মাজৰ আকাশ হ'ল সমান। বায়ু হ'ল ব্যান।

Verse 3.9

तेजो ह वा उदानस्तस्मादुपशान्ततेजाः । पुनर्भवमिन्द्रियैर्मनसि सम्पध्यमानैः ॥९॥

তেজই উদান; সেয়ে যেতিয়া কাৰো তেজ শান্ত হয়, ইন্দ্ৰিয়সমূহ মনত লীন হওঁতে আত্মাই পুনৰ্জন্ম লয়।

Verse 3.10

यच्चित्तस्तेनैष प्राणमायाति । प्राणस्तेजसा युक्तः सहात्मना तथासङ्कल्पितं लोकं नयति ॥१०॥

মনে যাক ধাৰণ কৰে, তাৰ দ্বাৰা এই প্ৰাণসহ প্ৰস্থান কৰে। তেজৰ সৈতে যুক্ত প্ৰাণ, আত্মাৰ সৈতে, সেই সংকল্পিত লোকলৈ লৈ যায়।

Verse 3.11

य एवं विद्वान् प्राणं वेद न हास्य प्रजा हीयतेऽमृतो भवति । तदेषः श्लोकः ॥११॥

এইদৰে জানি প্ৰাণক যি জনে জানে, তাৰ প্ৰজা ক্ষয় নহয়; সি অমৃতত্ব লাভ কৰে। এই বিষয়ে এই শ্লোক আছে ।

Verse 3.12

उत्पत्तिमायतिं स्थानं विभुत्वं चैव पञ्चधा । अध्यात्मं चैव प्राणस्य विज्ञायामृतमश्नुते विज्ञायामृतमश्नुत इति ॥१२॥

উত্পত্তি, গমন, স্থান, পাঁচ প্ৰকাৰে ব্যাপ্ততা, আৰু প্ৰাণৰ আধ্যাত্মিক দিশ — এইবোৰ জানি অমৃতত্ব লাভ কৰে; জানি অমৃতত্ব লাভ কৰে, এইদৰে কোৱা হয়।

Verse 4.1

अथ हैनं सौर्यायणि गार्ग्यः पप्रच्छ । भगवन्नेतस्मिन् पुरुषे कानि स्वपन्ति कान्यस्मिञ्जाग्रति कतर एष देवः स्वप्नान् पश्यति कस्यैतत् सुखं भवति कस्मिन्नु सर्वे सम्प्रतिष्टिता भवन्तीति ॥१॥

তাৰ পিছত সৌৰ্যায়ণি গাৰ্গ্যই তেওঁক সোধিলে: 'হে ভগৱন, এই পুৰুষত কি শয়ন কৰে? কি জাগ্ৰত থাকে? কোন দেৱতাই সপোন দেখে? এই আনন্দ কাৰ? সকলো কিৰ ভিতৰত স্থিত?'

Verse 4.2

तस्मै स होवाच । यथा गार्ग्य मरीचयोऽर्कस्यास्तं गच्छतः सर्वा एतस्मिंस्तेजोमण्डल एकीभवन्ति । ताः पुनः पुनरुदयतः प्रचरन्त्येवं ह वै तत् सर्वं परे देवे मनस्येकीभवति तेन तर्ह्येष पुरुषो न शृणोति न पश्यति न...

তেওঁক ক'লে: 'হে গাৰ্গ্য, যেনেকৈ সূৰ্যৰ ৰশ্মিবোৰ অস্ত যাওঁতে সেই তেজোমণ্ডলত একীভূত হয়, আৰু পুনৰ উদয় হওঁতে প্ৰকট হয়—সেইদৰে নিশ্চয় সকলো পৰম দেৱ মনত একীভূত হয়। সেইবাবে এই পুৰুষে শুনা নাই, দেখা নাই, গোন্ধ নাই, সোৱাদ নাই, স্পৰ্শ নাই, কোৱা নাই, লোৱা নাই, আনন্দ নাই, ত্যাগ নাই, চলা নাই—তেওঁ শয়ন কৰে বুলি কয়।'

Verse 4.3

प्राणा वा अग्र एवैतस्मिन् पुरे जाग्रति । गार्हपत्यो ह वा एषोऽपानो व्यानोऽन्वाहार्यपचनो यद्गार्हपत्यात् प्रणीयते प्रणयनादाहवनीयः प्राणः ॥३॥

প্ৰাণ নিশ্চয় এই পুৰত জাগ্ৰত থাকে। এই অপান গাৰ্হপত্য অগ্নি; ব্যান অন্বাহাৰ্যপচন অগ্নি। গাৰ্হপত্যৰ পৰা আহৱনীয় প্ৰজ্বলিত হয়, সেইবাবে প্ৰাণ আহৱনীয়।

Verse 4.4

यदुच्छ्वासनिःश्वासावेतावाहुती समं नयतीति स समानः । मनो ह वाव यजमानः । इष्टफलमेवोदानः । स एनं यजमानमहरहर्ब्रह्म गमयति ॥४॥

যি শ্বাস আৰু নিঃশ্বাস ৰূপী দুটা আহুতি সমানভাৱে লৈ যায় তাক সমান বুলি কোৱা হয়। মনেই যজমান। যজ্ঞৰ ফলেই উদান। সেই উদানে এই যজমানক দিনৰ পিছত দিন ব্ৰহ্মলৈ লৈ যায়।

Verse 4.5

अत्रैष देवः स्वप्ने महिमानमनुभवति । यद्दृष्टं दृष्टमनुपश्यति श्रुतं श्रुतमेवार्थमनुशृणोति देशदिगन्तरैश्च प्रत्यनुभूतं पुनः पुनः प्रत्यनुभवति दृष्टं चादृष्टं च श्रुतं चाश्रुतं चानुभूतं चाननुभूतं च सच्च...

ইয়াত এই দিব্য জীৱে স্বপ্নত মাহাত্ম্য অনুভৱ কৰে। যি দেখিছে তাক দেখিছা ৰূপে পুনৰ দেখে; যি শুনিছে তাক পুনৰ শুনে; অন্য দেশ আৰু দিশাত অনুভৱ কৰাক বাৰে বাৰে অনুভৱ কৰে। দৃষ্ট আৰু অদৃষ্ট, শ্ৰুত আৰু অশ্ৰুত, অনুভূত আৰু অননুভূত, সত আৰু অসত - সকলো দেখে; সৰ্বৰূপ হৈ সৰ্ব দেখে।

Verse 4.6

स यदा तेजसाऽभिभूतो भवति । अत्रैष देवः स्वप्नान्न पश्यत्यथ यदैतस्मिञ्शरीर एतत्सुखं भवति ॥६॥

কিন্তু যেতিয়া তেজসেৰে আৱৃত হয়, তেতিয়া এই দিব্য জীৱে স্বপ্ন নেদেখে। তেতিয়া এই শৰীৰতে এই সুখ উৎপন্ন হয়।

Verse 4.7

स यथा सोम्य वयांसि वसोवृक्षं सम्प्रतिष्ठन्ते । एवं ह वै तत् सर्वं पर आत्मनि सम्प्रतिष्ठते ॥७॥

হে প্ৰিয় বৎস, যেনেকৈ চৰাইসমূহে গছত আশ্ৰয় লয়, তেনেকৈ সঁচাৰৈ এই সকলো পৰম আত্মাত আশ্ৰয় পায়।

Verse 4.8

पृथिवी च पृथिवीमात्रा चापश्चापोमात्रा च तेजश्च तेजोमात्रा च वायुश्च वायुमात्रा चाकाशश्चाकाशमात्रा च चक्षुश्च द्रष्टव्यं च श्रोत्रं च श्रोतव्यं च घ्राणं च घ्रातव्यं च रसश्च रसयितव्यं च त्वक्च स्पर्शयित...

পৃথিৱী আৰু পৃথিৱীৰ মাত্ৰা/আধাৰ; জল আৰু জলৰ মাত্ৰা; তেজ (অগ্নি) আৰু তেজৰ মাত্ৰা; বায়ু আৰু বায়ুৰ মাত্ৰা; আকাশ আৰু আকাশৰ মাত্ৰা; চকু আৰু দৰ্শনীয়; কাণ আৰু শ্ৰৱণীয়; ঘ্ৰাণ আৰু ঘ্ৰাতব্য; ৰস আৰু আস্বাদ্য; ত্বক আৰু স্পৰ্শ্য; বাক্ আৰু বক্তব্য; হাত আৰু গ্ৰাহ্য; উপস্থ আৰু আনন্দ্য; পায়ু আৰু বিসৰ্জ্য; পাদ আৰু গম্য; মন আৰু মননীয়; বুদ্ধি আৰু বোধ্য; অহংকাৰ আৰু ‘মই’ বুলি গ্ৰহণীয়; চিত্ত আৰু চেতনীয়; তেজ আৰু প্ৰকাশনীয়; আৰু প্ৰাণ আৰু ধাৰণীয়—ইয়াতেই সকলো (তত্ত্বত) অন্তৰ্ভুক্ত।

Verse 4.9

एष हि द्रष्टा स्प्रष्टा श्रोता घ्राता रसयिता मन्ता बोद्धा कर्ता विज्ञानात्मा पुरुषः । स परेऽक्षर आत्मनि सम्प्रतिष्ठते ॥९॥

এইয়ে দ্ৰষ্টা, স্পৰ্শকৰ্তা, শ্ৰোতা, ঘ্ৰাতা, ৰসয়িতা, চিন্তক, জ্ঞাতা, কৰ্তা-বিজ্ঞানস্বৰূপ পুৰুষ। তেওঁ অক্ষৰত, আত্মাত প্ৰতিষ্ঠিত।