Mudgala

Verse 1

ॐ पुरुषसूक्तार्थनिर्णयं व्याख्यास्यामः। पुरुषसंहितायां पुरुषसूक्तार्थः संग्रहेण प्रोच्यते। सहस्रशीर्षेत्यत्र सशब्दोऽनन्तवाचकः। अनन्तयोजनं प्राह दशाङ्गुलवचस्तथा॥

ওঁ। এতিয়া পুৰুষসূক্তৰ অৰ্থ-নিৰ্ণয় আমি ব্যাখ্যা কৰিম। পুৰুষসংহিতাত পুৰুষসূক্তাৰ্থ সংক্ষেপে প্ৰোক্ত। ‘সহস্ৰশীৰ্ষা’ত ‘সহস্ৰ’ শব্দ অনন্তবাচক। তেখেতৰ ব্যাপ্তি ‘অনন্ত যোজন’ বুলিও কোৱা হৈছে; আৰু ‘দশাঙ্গুল’ বচনো সেই একে ভাবেই বুজিব লাগে।

Verse 2

तस्य प्रथमया विष्णोर्देशतो व्याप्तिरीरिता। द्वितीयया चास्य विष्णोः कालतो व्याप्तिरुच्यते॥

ইয়াৰ প্ৰথম ভাগে বিষ্ণুৰ দেশ (স্থান) সম্বন্ধীয় ব্যাপ্তি ঘোষণা কৰে; আৰু দ্বিতীয় ভাগে এই বিষ্ণুৰ কাল সম্বন্ধীয় ব্যাপ্তি কোৱা হয়।

Verse 3

विष्णोर्मोक्षप्रदत्वं च कथितं तु तृतीयया । एतावानिति मन्त्रेण वैभवं कथितं हरेः ॥

তৃতীয় মন্ত্ৰদ্বাৰা নিশ্চয় বিষ্ণুৰ মোক্ষপ্ৰদান কথিত হৈছে; আৰু “এতাবান্” বুলি আৰম্ভ হোৱা মন্ত্ৰদ্বাৰা হৰিৰ বৈভৱ প্ৰকাশিত হৈছে।

Verse 4

एतेनैव च मन्त्रेण चतुर्व्यूहो विभाषितः । त्रिपादित्यनया प्रोक्तमनिरुद्धस्य वैभवम् ॥

এই একে মন্ত্ৰদ্বাৰা চতুৰ্ব্যূহ ব্যাখ্যাত হৈছে; আৰু “ত্ৰিপাদ্” বুলি আৰম্ভ হোৱা এই মন্ত্ৰদ্বাৰা অনিরুদ্ধৰ বৈভৱ কথিত হৈছে।

Verse 5

तस्माद्विराडित्यनया पादनारायणाद्धरेः । प्रकृतेः पुरुषस्यापि समुत्पत्तिः प्रदर्शिता ॥

সেয়েহে “বিৰাট্” বুলি আৰম্ভ হোৱা এই মন্ত্ৰদ্বাৰা পাদ-নাৰায়ণ—হৰি—ৰ পৰা প্ৰকৃতি আৰু পুৰুষৰো উৎপত্তি প্ৰদৰ্শিত হৈছে।

Verse 6

यत्पुरुषेणेत्यनया सृष्टियज्ञः समीरितः । सप्तास्यासन्परिधयः समिधश्च समीरिताः ॥

‘যৎপুৰুষেণ…’ বুলি আৰম্ভ হোৱা ঋগ্বেদীয় মন্ত্রে সৃষ্টিৰূপ যজ্ঞ ঘোষণা কৰা হৈছে; আৰু সেই মন্ত্রেই সাত পৰিধি (আৱৰক দণ্ড) আৰু সমিধ (ইন্ধন-কাঠ)ো নিৰ্দেশ কৰিছে।

Verse 7

तं यज्ञमिति मन्त्रेण सृष्टियज्ञः समीरितः । अनेनैव च मन्त्रेण मोक्षश्च समुदीरितः ॥

‘তং যজ্ঞম্…’ শব্দযুক্ত মন্ত্রে সৃষ্টিৰূপ যজ্ঞ ঘোষণা কৰা হয়; আৰু এই একে মন্ত্রেই মোক্ষ—মুক্তিও—প্ৰকাশ কৰে।

Verse 8

तस्मादिति च मन्त्रेण जगत्सृष्टिः समीरिता । वेदाहमिति मन्त्राभ्यां वैभवं कथितं हरेः ॥

‘তস্মাদ্…’ বুলি আৰম্ভ হোৱা মন্ত্রে জগতৰ সৃষ্টি ঘোষণা কৰা হয়; আৰু ‘বেদ…’ আৰু ‘অহং…’ বুলি আৰম্ভ হোৱা দুটা মন্ত্রে হৰিৰ বৈভৱ—দিব্য মহিমা—বৰ্ণনা কৰে।

Verse 9

यज्ञेनेत्युपसंहारः सृष्टेर्मोक्षस्य चेरितः । य एवमेतज्जानाति स हि मुक्तो भवेदिति ॥

“যজ্ঞেনে…” এই শব্দে উপসংহাৰ কোৱা হৈছে—সৃষ্টি আৰু মোক্ষ সম্পৰ্কে। যি এইদৰে ইহা জানে, সি নিশ্চয় মুক্ত হয়—এনেদৰে কোৱা হয়।

Verse 1

अथ तथा मुद्गलोपनिषदि पुरुषसूक्तस्य वैभवं विस्तरेण प्रतिपादितम् । वासुदेव इन्द्राय भगवज्ज्ञानमुपदिश्य पुनरपि सूक्ष्मश्रवणाय प्रणतायेन्द्राय परमरहस्यभूतं पुरुषसूक्ताभ्यां खण्डद्वयाभ्यामुपादिशत् । द्वौ ख...

এতিয়া মুদ্গল উপনিষদত পুৰুষসূক্তৰ বৈভৱ বিস্তাৰে প্ৰতিপাদিত হৈছে। বাসুদেৱে ইন্দ্ৰক ভগৱদ্-জ্ঞান উপদেশ দি, সূক্ষ্ম শ্ৰৱণ কামনা কৰা প্ৰণত ইন্দ্ৰক পুনৰ পুৰুষসূক্তৰ দুটা খণ্ডৰ দ্বাৰা পৰম ৰহস্য বুজাই দিলে। দুটা খণ্ড কোৱা হয়। এই মুক্ত পুৰুষে নাম-ৰূপ জ্ঞানৰ অগোচৰ, সংসাৰীমাণৱৰ বাবে অতিদুৰ্জ্ঞেয় বিষয় ত্যাগ কৰি, ক্লেশেৰে সংক্লিষ্ট দেৱাদি সকলৰ উদ্ধাৰৰ ইচ্ছাৰে, সহস্ৰাঙ্গ কল্যাণময় এনে এক বেষ ধাৰণ কৰিলে, যি দৰ্শনমাত্ৰে মোক্ষদায়ক। সেই বেষেৰে ভূমি আদি লোকসমূহ ব্যাপি অনন্ত যোজনাৰো অধিক অতিক্ৰম কৰিলে। পুৰুষ নাৰায়ণ ভূত-ভব্য-ভৱিষ্যৎ সকলো; আৰু সৰ্ব মহিমাত শ্ৰেষ্ঠ, সেয়ে তেওঁৰ ওপৰত শ্ৰেষ্ঠ কোনো নাই। মহাপুৰুষে নিজক চতুৰ্ধা কৰি ত্ৰিপাদে পৰম ব্যোমত অৱস্থিত থাকিল; আৰু অৱশিষ্ট চতুৰ্থাংশ অনিৰুদ্ধ-নাৰায়ণৰ দ্বাৰা সকলো লোক প্ৰাদুৰ্ভূত হ’ল। সেই পাদ-নাৰায়ণে জগত্‌সৃষ্টিৰ বাবে প্ৰকৃতিক জন্ম দিলে। সমৃদ্ধ কায়া থাকিলেও তেওঁ নিজে সৃষ্টিকৰ্ম নকৰিলে; সেই অনিৰুদ্ধ-নাৰায়ণে তেওঁক সৃষ্টিৰ বিষয়ে উপদেশ দিলে: ‘হে ব্ৰহ্মা, তোৰ ইন্দ্ৰিয়সমূহক যাজক বুলি ধ্যান কৰ; কোষ-ৰূপ দৃঢ় গ্ৰন্থিময় কলেৱৰক হবি বুলি ধ্যান কৰ; মোক হৱিৰ্ভুজ বুলি ধ্যান কৰ; বসন্তক আজ্য, গ্ৰীষ্মক ইধ্ম, শৰদ্‌ঋতুক ৰস বুলি ধ্যান কৰ; এইদৰে অগ্নিত হোম কৰিলে অঙ্গস্পৰ্শে কলেৱৰ বজ্ৰসম দৃঢ় হয়। তাৰ পাছত নিজ নিজ কাৰ্য অনুসাৰে সকলো প্ৰাণীজীৱ সৃষ্টি কৰিলে পশু আদি প্ৰকট হ’ব; তাৰ পিছত স্থাৱৰ-জংগমাত্মক জগত হ’ব। ইয়াৰ দ্বাৰা জীৱাত্মা-পরমাত্মাৰ যোগে মোক্ষ-প্ৰকাৰো কোৱা হৈছে—এনেদৰে অনুসন্ধেয়। যি এই সৃষ্টিযজ্ঞ আৰু মোক্ষপ্ৰকাৰ জানে, সি সম্পূৰ্ণ আয়ু লাভ কৰে।’

Verse 1

एको देवो बहुधा निविष्ट अजायमानो बहुधा विजायते । तमेतमग्निरित्यध्वर्यव उपासते । यजुरित्येष हीदं सर्वं युनक्ति । सामेति छन्दोगाः । एतस्मिन्हीदं सर्वं प्रतिष्ठितम् । विषमिति सर्पाः । सर्प इति सर्पविदः । ...

এজনাই দেৱ বহু ৰূপে সৰ্বত্ৰ নিৱিষ্ট; অজন্মা হৈয়ো বহু প্ৰকাৰেই জন্ম ধাৰণ কৰে। তেওঁক অধ্বৰ্যু যাজকসকলে ‘অগ্নি’ বুলি উপাসনা কৰে। ‘যজুঃ’ বুলি—কাৰণ তেওঁয়েই এই সকলোকে যুঞ্জিত কৰি (সংযোগ কৰি) একত্ৰ কৰে। ছান্দোগ্য গায়কসকলে তেওঁক ‘সামন্’ বুলি উপাসনা কৰে। তেওঁৰ মাজতেই এই সকলো প্ৰতিষ্ঠিত। সৰ্পসকলে তেওঁক ‘বিষ’ বুলি দেখে; সৰ্পবিদ্যাসম্পন্নসকলে তেওঁক ‘সৰ্প’ বুলি জানে। দেৱসকলে তেওঁক ‘ঊৰ্জ’ (প্ৰাণবল) বুলি; মানুহে তেওঁক ‘ৰয়ি’ (ধন-সম্পদ) বুলি মানে। অসুৰসকলে তেওঁক ‘মায়া’ বুলি; পিতৃসকলে তেওঁক ‘স্বধা’ বুলি মানে। দেৱগণবিদ্যাসম্পন্নসকলে তেওঁক ‘দেৱজন’ বুলি জানে। গন্ধৰ্বসকলে তেওঁক ‘ৰূপ’ বুলি; অপ্সৰাসসকলে তেওঁক ‘গন্ধৰ্ব’ বুলি মানে। যি যিদৰে তেওঁক উপাসে, সি তেনেদৰেই হৈ পৰে। সেয়ে ব্ৰাহ্মণে মননত ভাবিব: ‘পুৰুষৰূপ পৰব্ৰহ্ম মইয়েই।’ যি এইদৰে জানে, সি সেই ৰূপেই পৰিণত হয়।

Verse 1

तद्ब्रह्म तापत्रयातीतं षट्कोशविनिर्मुक्तं षडूर्मिवर्जितं पञ्चकोशातीतं षड्भावविकारशून्यम्—एवमादि सर्वविलक्षणं भवति। तापत्रयं त्वाध्यात्मिकाधिभौतिकाधिदैविकं कर्तृकर्मकार्यज्ञातृज्ञानज्ञेयभोक्तृभोगभोग्यम...

সেই ব্ৰহ্ম তাপত্রয়াতীত; ষট্কোশবিনিৰ্মুক্ত; সংসাৰৰ ষডূর্মিবৰ্জিত; পঞ্চকোশাতীত; আৰু ষড্ভাৱ-বিকাৰশূন্য—এইদৰে সৰ্বতো ভিন্ন আৰু বিলক্ষণ। তাপত্রয় ত্ৰিবিধ: আধ্যাত্মিক, আধিভৌতিক, আধিদৈৱিক; আৰু কৰ্তৃ–কৰ্ম–কাৰ্য, জ্ঞাতৃ–জ্ঞান–জ্ঞেয়, ভোক্তৃ–ভোগ–ভোগ্য এই ত্ৰয় ৰূপেও কোৱা হয়। ত্বক, মাংস, শোণিত, অস্থি, স্নায়ু, মজ্জা—এই ষট্কোশ। কাম, ক্ৰোধ, লোভ, মোহ, মদ, মাত্সৰ্য—এই অরিষড্বৰ্গ। অন্নময়, প্ৰাণময়, মনোময়, বিজ্ঞানময়, আনন্দময়—এই পঞ্চকোশ। প্ৰিয়তা, জনন, বৰ্ধন, পৰিণাম, ক্ষয়, নাশ—এই ষড্ভাৱ। অশনায়া, পিপাসা, শোক, মোহ, জৰা, মৰণ—এই ষডূর্মি। কুল, গোত্ৰ, জাতি, বৰ্ণ, আশ্ৰম, ৰূপ—এই ষড্ভ্ৰম। এই যোগে জীৱই পৰমপুৰুষ হয়, অন্য কোনো নহয়। যি এই উপনিষদ নিত্য অধ্যয়ন কৰে সি অগ্নিপূত, বায়ুপূত, আদিত্যপূত হয়; অরোগী হয়; শ্ৰীমান হয়; পুত্ৰ-পৌত্ৰাদিৰে সমৃদ্ধ হয়; আৰু বিদ্বান হয়। সি মহাপাতকৰ পৰা পবিত্ৰ হয়—সুৰাপান, অগম্যাগমন, মাতৃগমন, দুহিতৃ/স্নুষাভিগমন, স্বৰ্ণস্তেয়, বেদিসম্বন্ধী মহাহিংসা, গুৰুসেৱাত অশুশ্ৰূষা, অযাজ্যযাজন, অভক্ষ্যভক্ষণ, উগ্ৰপ্ৰতিগ্ৰহ, পৰদাৰগমন আদি পৰা। কাম-ক্ৰোধ-লোভ-মোহ-ঈৰ্ষ্যাদিৰে অবাধিত হৈ সৰ্ব পাপৰ পৰা মুক্ত হয়; এই জন্মতেই ‘পুৰুষ’ হয়। সেয়ে পুৰুষসূক্তাৰ্থ অতি গোপন—ৰাজগুহ্য, দেবগুহ্য, গুহ্যাতো গুহ্যতৰ; দীক্ষাহীন, অনূচানহীন, অযজ্ঞশীল, অবৈষ্ণৱ, অযোগী, বহুভাষী, অপ্রিয়বাদী, অসংবৎসৰব্ৰতী, অতুষ্ট আৰু অনধীতবেদক উপদেশ দিব নালাগে। গুৰুও শুচি স্থানে, পুণ্য নক্ষত্ৰত, প্ৰাণসংযম কৰি পুৰুষ ধ্যান কৰি, উপসন্ন শিষ্যৰ দক্ষিণ কাণত পুৰুষসূক্তাৰ্থ উপদেশ দিব; বহুবার নক’ব—ই যাতযাম (নিষ্প্ৰভ) হয়; কাণত পুনঃপুনঃ নক’ব। এইদৰে কৰা অধ্যেতা আৰু অধ্যাপক উভয়ে এই জন্মতেই পুৰুষ হয়—ইতি উপনিষৎ॥