Mandukya
মাণ্ডূক্য উপনিষদ অথৰ্বৱেদৰ সৈতে সম্পৰ্কিত মুখ্য উপনিষদসমূহৰ ভিতৰত অতি সংক্ষিপ্ত (মাত্ৰ ১২ মন্ত্র) হলেও দাৰ্শনিকভাৱে অতি গভীৰ। ইয়াৰ কেন্দ্ৰ ‘ওঁ’ (প্ৰণৱ), যাক ব্ৰহ্ম-আত্মাৰ সৰ্বসমাৱেশী প্ৰতীক হিচাপে ব্যাখ্যা কৰা হৈছে। উপনিষদে জাগ্ৰত, স্বপ্ন আৰু সুষুপ্তি অৱস্থাৰ বিশ্লেষণ কৰি আত্মাৰ চাৰিটা ‘পাদ’ নিৰূপণ কৰে: বৈশ্বানৰ, তাইজস, প্ৰাজ্ঞ আৰু তুৰীয়। তুৰীয় কোনো চতুৰ্থ অৱস্থা মাত্ৰ নহয়; ই সকলো অৱস্থাৰ সাক্ষী-চৈতন্য, শান্ত-শিৱ-অদ্বৈত পৰম সত্য। ‘অ-উ-ম্’ আৰু ‘অমাত্ৰ’ ৰূপে ওঁ ধ্যান আত্মা-ব্ৰহ্ম ঐক্যজ্ঞানৰ জৰিয়তে মোক্ষৰ দিশ দেখুৱায়।
Start ReadingKey Teachings
- Oṁ (praṇava) as the comprehensive symbol and “name” of Brahman/Ātman
- Four pādas of the Self: waking (vaiśvānara)
dream (taijasa)
deep sleep (prājña)
and turīya
- Turīya as non-dual reality: śānta (peaceful)
śiva (auspicious)
advaita (non-dual)
- Apophatic method: ultimate reality is not an object of cognition; it is the ground of cognition
- Correlation of A-U-M and the “soundless” remainder with the fourfold analysis of consciousness
- Distinction between empirical experience and the ever-present witness (sākṣin)
- Mokṣa as recognition/knowledge of Ātman-Brahman identity
not a produced attainment
Verses of the Mandukya
12 verses with Sanskrit text, transliteration, and translation.
Verse 1
ॐ इत्येतदक्षरमिदं सर्वं तस्योपव्याख्यानं भूतं भवद् भविष्यदिति सर्वमोङ्कार एव । यच्चान्यत् त्रिकालातीतं तदप्योङ्कार एव ॥१॥
‘ওঁ’—এই অক্ষৰেই সকলো। ইয়াৰ উপব্যাখ্যা এইদৰে: ভূত, বৰ্তমান আৰু ভবিষ্যৎ—এই সকলো নিশ্চয় ওঁকাৰেই। আৰু যি কিছুমান ত্ৰিকালাতীত, সেয়াও ওঁকাৰেই॥১॥
Oṃ as the totality (sarva) and as the indicator (pratīka) of Brahman/Ātman; time and the timeless (trikāla and trikālātīta)Verse 2
सर्वं ह्येतद् ब्रह्मायमात्मा ब्रह्म सोऽयमात्मा चतुष्पात् ॥२॥
নিশ্চয় এই সকলো ব্রহ্ম; এই আত্মা ব্রহ্ম। এই আত্মাই চতুষ্পাত্—চাৰি পাদ (চাৰি অংশ)যুক্ত॥২॥
Ātman–Brahman identity; four pādas (quarters) culminating in turīyaVerse 3
जागरितस्थानो बहिष्प्रज्ञः सप्ताङ्ग एकोनविंशतिमुखः स्थूलभुग्वैश्वानरः प्रथमः पादः ॥३॥
প্ৰথম পাদ বৈশ্বানৰ: যাৰ স্থান জাগ্ৰত অৱস্থা; যি বহিষ্প্ৰজ্ঞ—বাহ্য বিষয়ৰ জ্ঞানী; যাৰ সাত অঙ্গ আৰু ঊনৈশ মুখ আছে; আৰু যি স্থূল বিষয় ভোগ/অনুভৱ কৰে॥৩॥
Analysis of the waking self (vaiśvānara) as a pāda of Ātman; microcosm–macrocosm mapping (adhyātma/adhidaiva)Verse 4
स्वप्नस्थानोऽन्तःप्रज्ञः सप्ताङ्ग एकोनविंशतिमुखः प्रविविक्तभुक् तैजसो द्वितीयः पादः ॥४॥
স্বপ্নস্থানত অৱস্থিত, অন্তঃপ্ৰজ্ঞ (অন্তৰ্মুখ চেতন) যি, সপ্তাঙ্গ আৰু একোনবিংশতি মুখধাৰী, সূক্ষ্ম আৰু পৃথক বিষয়ৰ ভোগকাৰী—তৈজস দ্বিতীয় পাদ।
Ātman as the dream-state experiencer (Taijasa); three states analysis; subtle body (sūkṣma-śarīra) and inner cognitionVerse 5
यत्र सुप्तो न कञ्चन कामं कामयते न कञ्चन स्वप्नं पश्यति तत् सुषुप्तम् । सुषुप्तस्थान एकीभूतः प्रज्ञानघन एवानन्दमयो ह्यानन्दभुक् चेतोमुखः प्राज्ञस्तृतीयः पादः ॥५॥
য’ত শুই থকা জনে কোনো কামনাকেই কামনা নকৰে আৰু কোনো স্বপ্নো নেদেখে, সেয়াই সুষুপ্তি। সুষুপ্তিস্থানত একীভূত, প্ৰজ্ঞানঘন, আনন্দময়, আনন্দভোক্তা, আৰু চেতস (মন) যাৰ মুখ—সেই প্ৰাজ্ঞ তৃতীয় পাদ।
Suṣupti; causal condition (kāraṇa); prajñāna-ghana; ānanda and avidyā; unity without explicit objectificationVerse 6
एष सर्वेश्वरः एष सर्वज्ञः एषोऽन्तर्याम्येष योनिः सर्वस्य प्रभवाप्ययौ हि भूतानाम् ॥६॥
এই (প্ৰাজ্ঞ) সৰ্বেশ্বৰ; এই সৰ্বজ্ঞ; এই অন্তৰ্যামী—অন্তৰৰ নিয়ন্তা; এই সৰ্বস্য যোনি, মূল উৎস; কিয়নো ভূতসমূহৰ উৎপত্তি আৰু লয় নিশ্চয় এইয়াৰ পৰাই হয়।
Īśvara/Hiraṇyagarbha-kāraṇa aspect; causal source (yoni) and inner controller (antaryāmin); cosmological attribution to the causal stateVerse 7
नान्तःप्रज्ञं न बहिष्प्रज्ञं नोभयतःप्रज्ञं न प्रज्ञानघनं न प्रज्ञं नाप्रज्ञम् । अदृष्टमव्यवहार्यमग्राह्यमलक्षणम् अचिन्त्यमव्यपदेश्यमेकात्मप्रत्ययसारं प्रपञ्चोपशमं शान्तं शिवमद्वैतं चतुर्थं मन्यन्ते स ...
ন অন্তঃপ্ৰজ্ঞ নহয়, ন বহিঃপ্ৰজ্ঞ নহয়, ন উভয়তঃপ্ৰজ্ঞ নহয়; ন প্ৰজ্ঞানঘন, ন প্ৰজ্ঞ, ন অপ্রজ্ঞ। সি অদৃষ্ট, অব্যৱহাৰ্য, অগ্ৰাহ্য, অলক্ষণ, অচিন্ত্য, অব্যপদেশ্য; একাত্ম-প্ৰত্যয়সাৰ; প্ৰপঞ্চোপশম, শান্ত, শিৱ, অদ্বৈত। ইয়াক চতুৰ্থ বুলি মানে; সেয়াই আত্মা; সেয়াই জ্ঞেয় ॥৭॥
Turīya (Ātman/Brahman as non-dual reality; prapañcopaśama)Verse 8
सोऽयमात्माध्यक्षरमोङ्कारोऽधिमात्रं पादा मात्रा मात्राश्च पादा अकार उकारो मकार इति ॥८॥
এই আত্মাই অক্ষৰ-ৰূপে ওঁকাৰ; ই মাত্ৰাযুক্ত। ইয়াৰ পাদসমূহেই মাত্ৰা, আৰু মাত্ৰাসমূহেই পাদ—অকাৰ, উকাৰ, মকাৰ ॥৮॥
Oṃ as symbol (pratīka) and pointer to Ātman/Brahman; mapping of four pādas to phonemes/mātrāsVerse 9
जागरितस्थानो वैश्वानरोऽकारः प्रथमा मात्रा आप्तेरादिमत्त्वाद्वा आप्नोति ह वै सर्वान्कामानादिश्च भवति य एवं वेद ॥९॥
জাগ্ৰতস্থানযুক্ত বৈশ্বানৰ অকাৰ—প্ৰথম মাত্ৰা; আপ্তি (ব্যাপ্তি/প্ৰাপ্তি) হেতু বা আদিমত্ব (আৰম্ভত্ব) হেতু। যি এইদৰে জানে সি সকলো কামনা লাভ কৰে আৰু আদি হয় ॥৯॥
Correlation of waking (Vaiśvānara) with ‘A’ (akāra) in Oṃ; upāsanā leading to sādhana and eventual inquiry into TurīyaVerse 10
स्वप्नस्थानस्तैजस उकारो द्वितीया मात्रा उत्कर्षात् उभयत्वाद्वा उत्कर्षति ह वै ज्ञानसन्ततिं समानश्च भवति नास्य अब्रह्मवित् कुले भवति य एवं वेद ॥१०॥
স্বপ্নস্থানস্থিত তৈজস ‘উ’ অক্ষৰ—ওঁকাৰৰ দ্বিতীয় মাত্রা। উৎকৰ্ষ (শ্ৰেষ্ঠতা) বা উভয়ত্ব (মধ্যস্থিতি)ৰ কাৰণে সি জ্ঞানসন্ততিক বৃদ্ধি কৰে আৰু সকলোৰে সৈতে সমান হয়। যিয়ে এইদৰে জানে, তাৰ কুলত অব্ৰহ্মবিদ কোনো নাথাকে।
AUM as mapping of states of consciousness; Taijasa (dream-self) and jñāna-santati (continuity of knowledge)Verse 11
सुषुप्तस्थानः प्राज्ञो मकारस्तृतीया मात्रा मितेरपीतेर्वा मिनोति ह वा इदं सर्वम् अपीतिश्च भवति य एवं वेद ॥११॥
সুষুপ্তস্থানস্থিত প্ৰাজ্ঞ ‘ম্’ অক্ষৰ—ওঁকাৰৰ তৃতীয় মাত্রা। মিতি (মাপ) বা অপীতি (লয়)ৰ কাৰণে সি এই সকলোকে মাপে/অৱগাহন কৰে; আৰু লয় (প্ৰলয়) ৰূপ হয়—যিয়ে এইদৰে জানে।
Prājña (deep-sleep self), laya/absorption, ‘measure’ (miti) and dissolution (apīti) as aspects of Oṃ’s M-mātrāVerse 12
अमात्रश्चतुर्थोऽव्यवहार्यः प्रपञ्चोपशमः शिवोऽद्वैत एवम् ओङ्कार आत्मैव संविशत्यात्मनाऽऽत्मानं य एवं वेद ॥१२॥
চতুৰ্থ আমাত্ৰ—মাত্রাৰহিত; অব্যৱহাৰ্য, প্ৰপঞ্চোপশম, শিৱ (মঙ্গলস্বৰূপ), অদ্বৈত। এইদৰে ওঁকাৰেই আত্মা। যিয়ে এইদৰে জানে, সি আত্মাৰ দ্বাৰাই আত্মাত প্ৰৱেশ কৰে।
Turīya (the Fourth), amātra (soundless), prapañcopaśama (cessation of phenomenalization), Advaita (non-duality)Read Upanishads in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.