Paingala

Verse 1

अथ हैनं पैङ्गलः प्रपच्छ याज्ञवल्क्यं—ज्ञानिनः किं कर्म, का च स्थितिरिति ॥१॥

তেতিয়া পৈংগলে যাজ্ঞৱল্ক্যক সুধিলে— “ব্ৰহ্মজ্ঞানীৰ বাবে কোন কৰ্ম কৰণীয়, আৰু তেওঁৰ স্থিতি (নিষ্ঠা) কি?”

Verse 2

स होवाच याज्ञवल्क्यः—अमानित्वादिसम्पन्नो मुमुक्षुरेकविंशतिकुलं तारयति। ब्रह्मविन्मात्रेण कुलमेकोत्तरशतं तारयति ॥२॥

যাজ্ঞৱল্ক্য ক’লে— “অমানিত্ব আদি গুণেৰে সম্পন্ন মুমুক্ষুৱে একুশ পুৰুষ (পীঢ়ি) তাৰে। কেৱল ব্ৰহ্মবিদ্ হোৱাৰ মাত্ৰেই একশ এক পুৰুষ তাৰে।”

Verse 3

आत्मानं रथिनं विद्धि शरीरं रथमेव च। बुद्धिं तु सारथिं विद्धि मनः प्रग्रहमेव च ॥३॥

আত্মাক ৰথী (আৰোহী) বুলি জানিবা, আৰু শৰীৰক নিশ্চয় ৰথ বুলি জানিবা। বুদ্ধিক সাৰথি বুলি জানিবা, আৰু মনক নিশ্চয় লাগাম বুলি জানিবা।

Verse 4

इन्द्रियाणि हयानाहुर्विषयांस्तेषु गोचरान्। जङ्गमानि विमानानि हृदयानि मनीषिणः॥४॥

ইন্দ্ৰিয়সমূহক ঘোঁৰা বুলি কোৱা হয়; বিষয়সমূহ সিহঁতৰ গতি-গোচৰ ক্ষেত্ৰ। মণীষীগণে কয়—হৃদয়সমূহ চলমান বিমান সদৃশ।

Verse 5

आत्मेन्द्रियमनोयुक्तं भोक्तेत्याहुर्महर्षयः। ततो नारायणः साक्षाद्धृदये सुप्रतिष्ठितः॥५॥

মহর্ষিসকলে কয়—আত্মা ইন্দ্ৰিয় আৰু মনৰ সৈতে যুক্ত হ’লে ভোক্তা (অনুভৱকাৰী) বুলি কোৱা হয়। তেতিয়া নাৰায়ণ স্বয়ং হৃদয়ত প্ৰত্যক্ষভাৱে সুপ্ৰতিষ্ঠিত।

Verse 6

प्रारब्धकर्मपर्यन्तमहिनिर्मोकवद्व्यवहरति। चन्द्रवच्चरते देही स मुक्तश्चानिकेतनः॥६॥

প্ৰাৰব্ধকৰ্ম ক্ষয় নোহোৱালৈকে সি সাপৰ ত্যক্ত চামৰাৰ দৰে ব্যৱহাৰ কৰে। দেহী চন্দ্ৰৰ দৰে বিচৰণ কৰে; সি মুক্ত আৰু অনিকেতন (নিবাসহীন)।

Verse 7

तीर्थे श्वपचगृहे वा तनुं विहाय याति कैवल्यम् । प्राणान् अवकीर्य याति कैवल्यम् ॥७॥

তীৰ্থত হওক বা শ্বপচ (অস্পৃশ্য)ৰ গৃহত হওক—দেহ ত্যাগ কৰি সি কৈৱল্য লাভ কৰে। প্ৰাণসমূহ বিসৰ্জন কৰি সি কৈৱল্য লাভ কৰে॥৭॥

Verse 8

तं पश्चाद् दिग्बलिं कुर्याद् अथवा खननं चरेत् । पुंसः प्रव्रजनं प्रोक्तं नेतराय कदाचन ॥८॥

তাৰ পাছত দিশাসকললৈ অৰ্পণ-ৰূপ দিগ্বলি কৰা উচিত, অথবা খনন কৰি সমাধি/ভূ-সংস্কাৰ পালন কৰা উচিত। পুৰুষৰ প্ৰব্ৰজন (সন্ন্যাস-প্ৰস্থান) বুলি শাস্ত্ৰে কৈছে—অন্যৰ বাবে কেতিয়াও নহয়॥৮॥

Verse 9

नाशौचं नाग्निकार्यं च न पिण्डं नोदकक्रिया । न कुर्यात् पार्वणादीनि ब्रह्मभूताय भिक्षवे ॥९॥

ব্ৰহ্মভূত ভিক্ষুৰ বাবে ন আশৌচ পালন, ন অগ্নিকাৰ্য, ন পিণ্ডদান, ন উদকক্ৰিয়া; আৰু পাৰ্বণাদি (পক্ষশ্ৰাদ্ধ আদি) কৰ্মসমূহো কৰা উচিত নহয়॥৯॥

Verse 10

दग्धस्य दहनं नास्ति पक्वस्य पचनं यथा। ज्ञानाग्निदग्धदेहस्य न च श्राद्धं न च क्रिया॥१०॥

যেনেকৈ দগ্ধ হোৱা বস্তু পুনৰ দহে নোৱাৰে আৰু পক্ব হোৱা বস্তু পুনৰ পচে নোৱাৰে, তেনেকৈ জ্ঞানাগ্নিয়ে দেহাভিমান দগ্ধ কৰা জনৰ ন শ্ৰাদ্ধ থাকে, ন কোনো ক্ৰিয়া।

Verse 11

यावच्चोपाधिपर्यन्तं तावच्छुश्रूषयेद्गुरुम्। गुरुवद्गुरुभार्यायां तत्पुत्रेषु च वर्तनम्॥११॥

যিমান দিন উপাধিৰ পৰিসীমাৰ ভিতৰত থাকে, সিমান দিন গুৰুক শ্ৰদ্ধাৰে শুশ্ৰূষা কৰি সেৱা কৰিব লাগে; আৰু গুৰুভাৰ্য্যা আৰু তেওঁৰ পুত্ৰসকলৰ প্ৰতিো গুৰুৰ দৰে আচৰণ কৰিব লাগে।

Verse 12

शुद्धमानसः शुद्धचिद्रूपः सहिष्णुः सोऽहमस्मि सहिष्णुः सोऽहमस्मीति प्राप्ते ज्ञानेन विज्ञाने ज्ञेये परमात्मनि हृदि संस्थिते देहे लब्धशान्तिपदं गते तदा प्रभामनोबुद्धिशून्यं भवति॥१२॥

শুদ্ধমানস, শুদ্ধ চিত্স্বৰূপ, সহিষ্ণু—‘মই সেয়াই; সহিষ্ণু সেয়াই মই’ বুলি—যেতিয়া জ্ঞান আৰু বিজ্ঞান লাভ হয়, জ্ঞেয় পৰমাত্মা হৃদয়ত সংস্থিত হয়, আৰু দেহত শান্তিপদ প্ৰাপ্ত হয়, তেতিয়া মন আৰু বুদ্ধিৰ প্ৰভাসো শূন্য হৈ পৰে।

Verse 13

अमृतेन तृप्तस्य पयसा किं प्रयोजनम्। एवं स्वात्मानं ज्ञात्वा वेदैः प्रयोजनं किं भवति। ज्ञानामृततृप्तयोगिनो न किञ्चित्कर्तव्यमस्ति। तदस्ति चेन्न स तत्त्वविद्भवति। दूरस्थोऽपि न दूरस्थः पिण्डवर्जितः पिण्ड...

অমৃতৰে তৃপ্ত জনৰ বাবে গাখীৰৰ কি প্ৰয়োজন? তেনেদৰে নিজ স্বাত্মাক জানি লোৱাৰ পাছত বেদৰ কি প্ৰয়োজন থাকে? জ্ঞানামৃতৰে তৃপ্ত যোগীৰ বাবে একো কৰ্তব্য নাথাকে। যদি কিবা কৰণীয় বাকী থাকে, তেন্তে সি তত্ত্ববিদ নহয়। ‘দূৰ’ত থাকিলেও সি দূৰ নহয়; দেহবর্জিত হৈও, দেহত অৱস্থিত হৈও, প্ৰত্যগাত্মা সৰ্বব্যাপী হয়॥১৩॥

Verse 14

हृदयं निर्मलं कृत्वा चिन्तयित्वाप्यनामयम्। अहमेव परं सर्वमिति पश्येत्परं सुखम्॥१४॥

হৃদয়ক নিৰ্মল কৰি, নিৰাময় (আত্মা)ক ধ্যান কৰি, ‘মই একাই পৰম, মই একাই সৰ্ব’ বুলি দৰ্শন কৰিব লাগে—ইয়াই পৰম সুখ (পৰমানন্দ)॥১৪॥

Verse 15

यथा जले जलं क्षिप्तं क्षीरे क्षीरं घृते घृतम्। अविशेषो भवेत् तद्वज्जीवात्मपरमात्मनोः॥१५॥

যেনেকৈ পানীত পানী, গাখীৰত গাখীৰ, ঘিউত ঘিউ ঢালিলে কোনো ভেদ নাথাকে, তেনেকৈ জীৱাত্মা আৰু পৰমাত্মাৰ মাজতো অভেদতা থাকে॥১৫॥

Verse 16

देहे ज्ञानेन दीपिते बुद्धिरखण्डाकाररूपा यदा भवति तदा विद्वान् ब्रह्मज्ञानाग्निना कर्मबन्धं निर्दहेत् ॥१६॥

যেতিয়া জ্ঞানদ্বাৰা দেহ আলোকিত হয় আৰু বুদ্ধি অখণ্ডাকাৰ (অদ্বৈত) জ্ঞানৰূপ হয়, তেতিয়া বিদ্বানে ব্ৰহ্মজ্ঞানাগ্নিৰে কৰ্মবন্ধন দগ্ধ কৰি পেলাব লাগে।

Verse 17

ततः पवित्रं परमेश्वराख्यमद्वैतरूपं विमलाम्बराभम्। यथोदके तोयमनुप्रविष्टं तथात्मरूपो निरुपाधिसंस्थितः ॥१७॥

তাৰ পাছত (সাক্ষাৎকাৰ হয়) পবিত্ৰ, ‘পৰমেশ্বৰ’ নামে খ্যাত, অদ্বৈতৰূপ—নির্মল আকাশসদৃশ। যেনেকৈ পানীত পানী লীন হয়, তেনেকৈ আত্মস্বৰূপ উপাধিৰহিত অৱস্থাত স্থিত থাকে।

Verse 18

आकाशवत्सूक्ष्मशरीर आत्मा न दृश्यते वायुवदन्तरात्मा। स बाह्यमभ्यन्तरनिश्चलात्मा ज्ञानोल्कयापश्यति चान्तरात्मा ॥१८॥

আকাশৰ দৰে সূক্ষ্মশৰীৰ-সংযুক্ত আত্মা দেখা নাযায়; বায়ুৰ দৰে অন্তৰাত্মা ধৰা নপৰে। বাহিৰে-ভিতৰে ব্যাপি নिश्चল সেই অন্তৰাত্মাক জ্ঞানৰ অগ্নিশিখা (জ্ঞানোল্কা) দ্বাৰা ‘দেখে’।

Verse 19

यत्र यत्र मृतो ज्ञानी येन वा केन मृत्युना । यथा सर्वगतं व्योम तत्र तत्र लयं गतः ॥१९॥

য’তে য’তে জ্ঞানীৰ দেহত্যাগ হয়—যেনে তেনে কোনো মৰণত—সৰ্বব্যাপী ব্যোম যেনেকৈ সকলো ঠাইতে আছে, তেনেকৈ তাতে তাতে সি লয়ত প্ৰবিষ্ট হৈছে।

Verse 20

घटाकाशमिवात्मानं विलयं वेत्ति तत्त्वतः । स गच्छति निरालम्बं ज्ञानालोकं समन्ततः ॥२०॥

যি আত্মাক ঘটাকাশৰ দৰে বুজি তাৰ লয় তত্ত্বতঃ জানে, সি চাৰিওফালে জ্ঞানৰ নিৰালম্ব আলোকক লাভ কৰে।

Verse 21

तपेद् वर्षसहस्राणि एकपादस्थितो नरः । एतस्य ध्यानयोगस्य कलां नार्हति षोडशीम् ॥२१॥

এজন মানুহে এক পাৱত থিয় হৈ হাজাৰ হাজাৰ বছৰ তপস্যা কৰিলেও, এই ধ্যানযোগৰ ষোড়শাংশ এক কলাৰো যোগ্য নহয়।

Verse 22

इदं ज्ञानमिदं ज्ञेयं तत्सर्वं ज्ञातुमिच्छति। अपि वर्षसहस्रायुः शास्त्रान्तं नाधिगच्छति॥२२॥

“ইয়াই জ্ঞান; ইয়াই জ্ঞেয়”—সেই সকলো জানিবলৈ ইচ্ছা কৰিলেও, হাজাৰ বছৰ আয়ু থকা লোকেও শাস্ত্ৰৰ অন্তলৈ উপনীত হ’ব নোৱাৰে॥২২॥

Verse 23

विज्ञेयोऽक्षरतन्मात्रो जीवितं वापि चञ्चलम्। विहाय शास्त्रजालानि यत्सत्यं तदुपासताम्॥२३॥

অক্ষৰ নামৰ একমাত্ৰ পৰতত্ত্বকেই জানিব লাগে; জীৱন নিশ্চয়েই চঞ্চল। শাস্ত্ৰজাল ত্যাগ কৰি, যি সত্য সেইটাক উপাসনা/ধ্যান কৰা উচিত॥২৩॥

Verse 24

अनन्तकर्मशौचं च जपो यज्ञस्तथैव च। तीर्थयात्राभिगमनं यावत्तत्त्वं न विन्दति॥२४॥

অনন্ত কৰ্মানুষ্ঠান আৰু শৌচ, লগতে জপ আৰু যজ্ঞ, আৰু তীৰ্থযাত্ৰাৰ গমন—যেতিয়ালৈ তত্ত্ব (পৰম বাস্তৱতা) নাপায় তেতিয়ালৈ [এইবোৰ চলি থাকে]॥২৪॥

Verse 25

अहं ब्रह्मेति नियतं मोक्षहेतुर्महात्मनाम्। द्वे पदे बन्धमोक्षाय न ममेति ममेति च॥२५॥

মহাত্মাসকলৰ মোক্ষৰ নিশ্চিত হেতু ‘অহং ব্ৰহ্মাস্মি’ জ্ঞান। বন্ধন আৰু মুক্তিৰ বাবে দুটা পদ: ‘ন মম’ (মোৰ নহয়) আৰু ‘মম’ (মোৰ) ।

Verse 26

ममेति बध्यते जन्तुर्निर्ममेति विमुच्यते। मनसो ह्युन्मनीभावे द्वैतं नैवोपलभ्यते॥२६॥

‘মম’ (মোৰ) ভাৱনাৰে জীৱ বন্ধিত হয়; ‘নিৰ্মম’ (মোৰ নহয়) ভাৱনাৰে বিমুক্ত হয়। কিয়নো মন উন্মনীভাৱত স্থিত হ’লে দ্বৈত একেবাৰে উপলব্ধ নহয়।

Verse 27

यदा यात्युन्मनीभावस्तदा तत्परमं पदम्। यत्रयत्र मनो याति तत्रतत्र परं पदम्॥२७॥

যেতিয়া উন্মনীভাৱ লাভ হয়, তেতিয়াই সেয়াই পৰম পদ। মন য’তে য’তে যায়, ত’তে ত’তে পৰম পদেই আছে।

Verse 28

तत्र तत्र परं ब्रह्म सर्वत्र समवस्थितम्। हन्यान्मुष्टिभिराकाशं क्षुधार्तः खण्डयेत्तुषम्। नाहं ब्रह्मेति जानाति तस्य मुक्तिर्न जायते॥२८॥

তাত তাত পৰং ব্ৰহ্ম সৰ্বত্ৰ সমভাবে অৱস্থিত। কোনোবাই মুঠিৰে আকাশক আঘাত কৰক; ক্ষুধাৰ্ত মানুহে তুষ চূৰ্ণ কৰক—তথাপি যি “মই ব্ৰহ্ম” বুলি নাজানে, তাৰ মুক্তি উদয় নহয়।

Verse 29

य एतदुपनिषदं नित्यमधीते सोऽग्निपूतो भवति। स वायुपूतो भवति। स आदित्यपूतो भवति। स ब्रह्मपूतो भवति। स विष्णुपूतो भवति। स रुद्रपूतो भवति। स सर्वेषु तीर्थेषु स्नातो भवति। स सर्वेषु वेदेष्वधीतो भवति। स सर्व...

যি এই উপনিষদখন নিত্য অধ্যয়ন কৰে, সি অগ্নিৰে পবিত্ৰ হয়; বায়ুৰে পবিত্ৰ হয়; আদিত্যৰে পবিত্ৰ হয়; ব্ৰহ্মাৰে পবিত্ৰ হয়; বিষ্ণুৰে পবিত্ৰ হয়; ৰুদ্ৰৰে পবিত্ৰ হয়। সি সকলো তীৰ্থত স্নান কৰা লোকৰ দৰে; সকলো বেদ অধ্যয়ন কৰা লোকৰ দৰে; সকলো বেদব্ৰত-চৰ্যা আচৰণ কৰা লোকৰ দৰে হয়। তেনে কৰিলে ইতিһাস-পুৰাণ পাঠ আৰু শতসহস্ৰ ৰুদ্ৰজপৰ ফল লাভ হয়; যেন প্ৰণৱৰ দহ হাজাৰ জপ কৰা হ’ল। সি দহজন পূৰ্বপুৰুষ আৰু দহজন উত্তৰজক পবিত্ৰ কৰে; পংক্তিপাৱন হয়; মহান হয়। ব্ৰহ্মহত্যা, সুৰাপান, স্বৰ্ণস্তেয়, গুৰুতল্পগমন আৰু তৎসংযোগী পাপ আদি মহাপাতকৰ পৰা সি শুদ্ধ হয়।

Verse 30

तद्विष्णोः परमं पदं सदा पश्यन्ति सूरयः। दिवीव चक्षुराततम्॥३०॥

বিষ্ণুৰ সেই পৰম পদক সূৰিসকল (জ্ঞানী ঋষি) সদায় দৰ্শন কৰে—যেন আকাশত বিস্তাৰিত চকুৰ দৰে।

Verse 31

तद्विप्रासो विपन्यवो जागृवांसः समिन्धते। विष्णोर्यत्परमं पदम्। ॐ सत्यमित्युपनिषत्॥३१॥

সেই প্ৰেৰিত ঋষিসকল—মন্ত্ৰজ্ঞ আৰু জাগ্ৰত—তাক প্ৰজ্বলিত কৰে: বিষ্ণুৰ পৰম পদ। ওঁ—“সত্য” ইতি উপনিষদ্॥৩১॥