Brahmavidya
ব্ৰহ্মবিদ্যা উপনিষদ (অথৰ্ববেদ-সম্পৰ্কিত) পৰৱৰ্তী উপনিষদসমূহৰ ভিতৰত গণ্য কৰা হয়। ইয়াৰ মুখ্য উদ্দেশ্য ‘ব্ৰহ্মবিদ্যা’—আত্মা আৰু ব্ৰহ্মৰ অভেদ-জ্ঞান—ক মুক্তিৰ সোজা উপায় হিচাপে প্ৰতিপাদন কৰা। বাহ্য কৰ্মকাণ্ডক চূড়ান্ত লক্ষ্য নধৰি, বিবেক, বৈৰাগ্য আৰু ধ্যানৰ জৰিয়তে অন্তৰ্মুখী সাধনাৰ ওপৰত জোৰ দিয়ে। বন্ধনৰ মূল কাৰণ অবিদ্যা—দেহ-মনক ‘মই’ বুলি ভুল ধাৰণা—আৰু মুক্তি হৈছে সাক্ষী-চৈতন্যস্বৰূপ আত্মস্বরূপৰ পৰিচয়, যি জাগ্ৰত-স্বপ্ন-সুষুপ্তি তিনিও অৱস্থাৰ সাক্ষী। নিৰ্গুণ ব্ৰহ্ম—গুণাতীত হলেও সকলো অভিজ্ঞতাৰ আধাৰ—এই ধাৰণা ইয়াত স্পষ্ট। গুৰু-শিষ্য উপদেশ, শ্ৰৱণ-মনন-নিদিধ্যাসন, আৰু সন্ন্যাস/অন্তঃত্যাগৰ গুৰুত্ব উল্লেখ কৰা হৈছে; নৈতিক শুদ্ধি, ইন্দ্ৰিয়-নিগ্ৰহ আৰু মনঃস্থৈৰ্যক জ্ঞান-পৰিপক্বতাৰ বাবে আৱশ্যক বুলি কোৱা হৈছে।
Start ReadingKey Teachings
Brahmavidyā as liberating knowledge: realization of Ātman = Brahman
Avidyā (ignorance) as the root of bondage; jñāna (knowledge) as immediate means to mokṣa
Nirguṇa Brahman: the Self beyond name, form, and qualities, yet the witness of all states
Viveka and vairāgya: discernment and dispassion as prerequisites for stable realization
Saṃnyāsa/inner renunciation: relinquishing egoic ownership and ritualism as final ends
Yogic interiorization: sense-withdrawal, meditation, and mental steadiness supporting insight
Ethical foundations: truthfulness, non-harming, simplicity, and equanimity as supports for knowledge
The world as nāma-rūpa (name-form) appearing in consciousness; the Self as substratum
Guru–śiṣya transmission: knowledge ripens through instruction, reflection, and contemplation
Verses of the Brahmavidya
110 verses with Sanskrit text, transliteration, and translation.
Verse 1
अथ ब्रह्मविद्योपनिषदुच्यते ॥ प्रसादाद् ब्रह्मणस् तस्य विष्णोर् अद्भुतकर्मणः । रहस्यं ब्रह्मविद्याया ध्रुवाग्निं सम्प्रचक्षते ॥१॥
এতিয়া ব্ৰহ্মবিদ্যা উপনিষদ ঘোষণা কৰা হয়। অদ্ভুত কৰ্মসম্পন্ন বিষ্ণুৰূপ পৰব্ৰহ্মৰ প্ৰসাদত ব্ৰহ্মবিদ্যাৰ গূঢ় ৰহস্য ‘ধ্ৰুৱাগ্নি’—অচল অগ্নি—ৰূপে তেওঁলোকে প্ৰকাশ কৰে॥১॥
Brahmavidyā (knowledge of Brahman) as a revealed ‘rahasya’ and inner transformative principleVerse 2
ॐ इत्येकाक्षरं ब्रह्म यदुक्तं ब्रह्मवादिभिः । शरीरं तस्य वक्ष्यामि स्थानं कालत्रयं तथा ॥२॥
‘ওঁ’—একাক্ষৰ—ব্ৰহ্ম, বুলি ব্ৰহ্মবাদীসকলে কৈছে। মই তাৰ শৰীৰ, তাৰ স্থান, আৰু কালেৰ ত্ৰয়ো বৰ্ণনা কৰিম॥২॥
Praṇava (Oṃ) as Brahman; sound-symbol (śabda-pratīka) for the AbsoluteVerse 3
तत्र देवास्त्रयः प्रोक्ता लोका वेदास्त्रयोऽग्नयः । तिस्रो मात्रार्धमात्रा च त्र्यक्षरस्य शिवस्य तु ॥३॥
তাত তিনিজন দেৱতা কোৱা হৈছে; লগতে লোকসমূহ, তিনিটা বেদ আৰু অগ্নিসমূহ। ত্ৰ্যক্ষৰ শিৱৰ তিনিটা মাত্রা আৰু অৰ্ধমাত্রাও তাতেই আছে॥৩॥
Triadic correspondences of Oṃ; mātrā/ardhamātrā doctrine pointing beyond the threefold to the transcendentVerse 4
ऋग्वेदो गार्हपत्यं च पृथिवी ब्रह्म एव च । आकारस्य शरीरं तु व्याख्यातं ब्रह्मवादिभिः ॥४॥
ঋগ্বেদ, গাৰ্হপত্য অগ্নি, পৃথিৱী আৰু ব্ৰহ্মা—এই সকলো ‘অ’কাৰ ধ্বনিৰ শৰীৰ বুলি ব্ৰহ্মবাদীসকলে ব্যাখ্যা কৰিছে॥৪॥
Pratīka-upāsanā: mapping the ‘A’ (ākāra) to cosmic/ritual correspondencesVerse 5
यजुर्वेदोऽन्तरिक्षं च दक्षिणाग्निस् तथैव च । विष्णुश् च भगवान् देव उकारः परिकीर्तितः ॥५॥
যজুৰ্বেদ, অন্তৰিক্ষ, তদুপৰি দক্ষিণাগ্নি; আৰু ভগৱান দেৱ বিষ্ণু—এই সকলো ‘উ’কাৰ ধ্বনি বুলি প্ৰকীৰ্তিত হৈছে॥৫॥
Pratīka-upāsanā: ‘U’ (ukāra) as sustaining/mediating principle mapped to cosmic and ritual domainsVerse 6
सामवेदस्तथा द्यौश्चाहवनीयस्तथैव च । ईश्वरः परमो देवो मकारः परिकीर्तितः ॥६॥
সামবেদ তথা দ্যৌঃ (স্বৰ্গ) আৰু আহৱনীয় যজ্ঞাগ্নিও—‘ম’ অক্ষৰক পৰমেশ্বৰ, পৰম দেৱ বুলি প্ৰকীৰ্তিত কৰা হৈছে।
Brahman/Īśvara as Praṇava (Oṁ)Verse 7
सूर्यमण्डलमध्येऽथ ह्यकारः शङ्खमध्यगः । उकारश्चन्द्रसंकाशस्तस्य मध्ये व्यवस्थितः ॥ मकारस्त्वग्निसंकाशो विधूमो विद्युतोपमः । तिस्रो मात्रास्तथा ज्ञेया सोमसूर्याग्निरूपिणः ॥७-८॥
তাৰ পিছত সূৰ্যমণ্ডলৰ মাজত ‘অ’ অক্ষৰ শঙ্খৰ মধ্যভাগত থকা যেন স্থিত। তাৰ মাজতেই চন্দ্ৰসদৃশ কান্তিযুক্ত ‘উ’ অক্ষৰ প্ৰতিষ্ঠিত। ‘ম’ অক্ষৰ অগ্নিসদৃশ দীপ্তিমান, ধূমৰহিত, বিদ্যুৎসম উপমেয়। এইদৰে তিনিটা মাত্রাক সোম (চন্দ্ৰ), সূৰ্য আৰু অগ্নিৰূপ বুলি জানিব লাগে।
Praṇava-upāsanā; saguṇa Brahman symbolismVerse 8
सूर्यमण्डलमध्येऽथ ह्यकारः शङ्खमध्यगः । उकारश्चन्द्रसंकाशस्तस्य मध्ये व्यवस्थितः ॥ मकारस्त्वग्निसंकाशो विधूमो विद्युतोपमः । तिस्रो मात्रास्तथा ज्ञेया सोमसूर्याग्निरूपिणः ॥७-८॥
তাৰ পিছত সূৰ্যমণ্ডলৰ মাজত ‘অ’ অক্ষৰ শঙ্খৰ মধ্যভাগত থকা যেন স্থিত। তাৰ মাজতেই চন্দ্ৰসদৃশ কান্তিযুক্ত ‘উ’ অক্ষৰ প্ৰতিষ্ঠিত। ‘ম’ অক্ষৰ অগ্নিসদৃশ দীপ্তিমান, ধূমৰহিত, বিদ্যুৎসম উপমেয়। এইদৰে তিনিটা মাত্রাক সোম (চন্দ্ৰ), সূৰ্য আৰু অগ্নিৰূপ বুলি জানিব লাগে।
Praṇava-upāsanā; triadic manifestation within OṁVerse 9
शिखा तु दीपसंकाशा तस्मिन्नुपरि वर्तते । अर्धमात्रा तथा ज्ञेया प्रणवस्योपरि स्थिता ॥९॥
তাৰ ওপৰত দীপসদৃশ শিখা গতি কৰে; ই প্ৰণৱৰ ওপৰত স্থিত অৰ্ধমাত্রা বুলি জানিব লাগে।
Turīya/ardhamātrā; transcendence beyond soundVerse 10
पद्मसूत्रनिभा सूक्ष्मा शिखा सा दृश्यते परा । सा नाडी सूर्यसंकाशा सूर्यं भित्त्वा तथापरा ॥ द्विसप्ततिसहस्राणि नाडीं भित्त्वा च मूर्धनि । वरदः सर्वभूतानां सर्वं व्याप्यावतिष्ठति ॥१०-११॥
সেই পৰম শিখা অতি সূক্ষ্ম, পদ্মতন্তুৰ সূতাসদৃশ ৰূপে দৃষ্ট হয়। সেই নাড়ী সূৰ্যসদৃশ কান্তিযুক্ত; সূৰ্যক ভেদি তদুপৰি পৰাতেও অৱস্থিত। দ্বিসপ্ততি সহস্ৰ (৭২,০০০) নাড়ীক ভেদি মূৰ্ধ্নি (শিৰোচ্চ)লৈ গৈ, সৰ্বভূতৰ বৰদাতা, সৰ্বং ব্যাপি অৱস্থিত থাকে।
Nāḍī/inner light (jyotis) leading to realization of the all-pervading BrahmanVerse 11
पद्मसूत्रनिभा सूक्ष्मा शिखा सा दृश्यते परा । सा नाडी सूर्यसंकाशा सूर्यं भित्त्वा तथापरा ॥ द्विसप्ततिसहस्राणि नाडीं भित्त्वा च मूर्धनि । वरदः सर्वभूतानां सर्वं व्याप्यावतिष्ठति ॥१०–११॥
পদ্মসূত্ৰ সদৃশ অতি সূক্ষ্ম পৰম শিখা দৃষ্ট হয়। সূৰ্যসম দীপ্তিময় সেই নাড়ী সূৰ্যকো ভেদি পৰাত্পৰ অৱস্থাত স্থিত হয়। বাহাত্তৰ হাজাৰ নাড়ী ভেদি মূৰ্ধ্নিত উপনীত হৈ, সৰ্বভূতৰ বৰদাতা সৰ্বত্ৰ ব্যাপি অচলভাৱে প্ৰতিষ্ঠিত থাকে।
Brahman/Ātman realization through suṣumṇā and ascent to the crown (mūrdhan)Verse 12
कांस्यघण्टानिनादस्तु यथा लीयति शान्तये । ओङ्कारस्तु तथा योज्यः शान्तये सर्वमिच्छता ॥ यस्मिन्विलीयते शब्दस्तत्परं ब्रह्म गीयते । धियं हि लीयते ब्रह्म सोऽमृतत्वाय कल्पते ॥१२–१३॥
কাঁস্যঘণ্টাৰ নিনাদ যেনেকৈ শান্তিত লীন হয়, তেনেকৈ সম্পূৰ্ণ শান্তি কামনাকাৰীজনে ওঁকাৰক যোগ্যভাৱে প্ৰয়োগ কৰিব লাগে। য’ত শব্দ লীন হয় তাকেই পৰম ব্ৰহ্ম বুলি গীত হয়; মন (ধী) ব্ৰহ্মত লীন হ’লে সি অমৃতত্বৰ বাবে যোগ্য হয়।
Oṃ (Praṇava) as upāsanā leading to mind-dissolution (laya) in Brahman and amṛtatvaVerse 13
कांस्यघण्टानिनादस्तु यथा लीयति शान्तये । ओङ्कारस्तु तथा योज्यः शान्तये सर्वमिच्छता ॥ यस्मिन्विलीयते शब्दस्तत्परं ब्रह्म गीयते । धियं हि लीयते ब्रह्म सोऽमृतत्वाय कल्पते ॥१२–१३॥
কাঁস্যঘণ্টাৰ নিনাদ যেনেকৈ শান্তিত লীন হয়, তেনেকৈ সম্পূৰ্ণ শান্তি কামনাকাৰীজনে ওঁকাৰক যোগ্যভাৱে প্ৰয়োগ কৰিব লাগে। য’ত শব্দ লীন হয় তাকেই পৰম ব্ৰহ্ম বুলি গীত হয়; মন (ধী) ব্ৰহ্মত লীন হ’লে সি অমৃতত্বৰ বাবে যোগ্য হয়।
Praṇava-upāsanā; laya of sound and mind into BrahmanVerse 14
वायुः प्राणस्तथाकाशस्त्रिविधो जीवसंज्ञकः । स जीवः प्राण इत्युक्तो वालाग्रशतकल्पितः ॥१४॥
বায়ু, প্ৰাণ আৰু আকাশ—এই ত্ৰিবিধক ‘জীৱ’ বুলি সংজ্ঞা দিয়া হৈছে। সেই জীৱকেই প্ৰাণ বুলি কোৱা হয়; সি কেশাগ্ৰৰ শতাংশ পৰিমাণ সূক্ষ্ম বুলি কল্পিত।
Jīva as subtle principle (prāṇa) within the subtle body; sūkṣmatva of the individual self’s empirical locusVerse 15
नाभिस्थाने स्थितं विश्वं शुद्धतत्त्वं सुनिर्मलम् । आदित्यमिव दीप्यन्तं रश्मिभिश्चाखिलं शिवम् ॥१५॥
নাভিস্থানত বিশ্ব অৱস্থিত—শুদ্ধ তত্ত্ব, অতি নিৰ্মল। সি আদিত্যৰ দৰে দীপ্তিমান, আৰু নিজৰ ৰশ্মিৰে সমগ্ৰক ব্যাপি সৰ্বং শিৱময় (মঙ্গলময়) কৰি থাকে।
Microcosm–macrocosm (piṇḍa–brahmāṇḍa) contemplation; inner solar Brahman as pure tattvaVerse 16
सकारं च हकारं च जीवो जपति सर्वदा । नाभिरन्ध्राद्विनिष्क्रान्तं विषयव्याप्तिवर्जितम् ॥१६॥
জীৱে সদায় ‘স’ আৰু ‘হ’ অক্ষৰ জপ কৰে। নাভি-ৰন্ধ্ৰৰ পৰা নিৰ্গত সেই তত্ত্ব বিষয়-ব্যাপ্তিৰহিত।
Hamsa-ajapa-japa; prāṇa as a support for ātma-jñāna; withdrawal from viṣaya (sense-objects)Verse 17
तेनेदं निष्कलं विद्यात् क्षीरात् सर्पिर्यथा तथा । कारणेनात्मना युक्तः प्राणायामैश्च पञ्चभिः ॥ चतुष्कला समायुक्तो भ्राम्यते च हृदिस्थितः । गोलकस्तु यदा देहे क्षीरदण्डेन वा हतः ॥ एतस्मिन् वसते शीघ्रम् अ...
সেই উপায়ে এই আত্মাক নিস্কল বুলি জানিব লাগে—যেনেকৈ ক্ষীৰৰ পৰা সৰ্পি (ঘী) ওলাই আহে। কাৰণাত্মাৰ সৈতে আৰু পঞ্চ প্ৰাণায়ামৰ সৈতে যুক্ত, চতুষ্কলা-সমন্বিত হৈ, হৃদয়স্থ অৱস্থাত সি ভ্ৰমণ কৰে। দেহৰ ‘গোলক’ ক্ষীৰদণ্ডে আঘাত পালে, মহাখগ তাত শীঘ্ৰে আৰু অবিশ্ৰান্তভাৱে বাস কৰে; যিমান দিন জীৱে নিশ্বাস লয়, সিমান দিন সি নিস্কলতালৈ গমন কৰে।
Niṣkala ātman/Brahman; prāṇāyāma as upāya; hṛdaya as inner seat; jīva-to-nirvikalpa transitionVerse 18
तेनेदं निष्कलं विद्यात् क्षीरात् सर्पिर्यथा तथा । कारणेनात्मना युक्तः प्राणायामैश्च पञ्चभिः ॥ चतुष्कला समायुक्तो भ्राम्यते च हृदिस्थितः । गोलकस्तु यदा देहे क्षीरदण्डेन वा हतः ॥ एतस्मिन् वसते शीघ्रम् अ...
সেই উপায়ে এই আত্মাক নিস্কল বুলি জানিব লাগে—যেনেকৈ ক্ষীৰৰ পৰা সৰ্পি (ঘী) ওলাই আহে। কাৰণাত্মাৰ সৈতে আৰু পঞ্চ প্ৰাণায়ামৰ সৈতে যুক্ত, চতুষ্কলা-সমন্বিত হৈ, হৃদয়স্থ অৱস্থাত সি ভ্ৰমণ কৰে। দেহৰ ‘গোলক’ ক্ষীৰদণ্ডে আঘাত পালে, মহাখগ তাত শীঘ্ৰে আৰু অবিশ্ৰান্তভাৱে বাস কৰে; যিমান দিন জীৱে নিশ্বাস লয়, সিমান দিন সি নিস্কলতালৈ গমন কৰে।
Niṣkala Brahman; yogic method as auxiliary (sādhana) to knowledgeVerse 19
तेनेदं निष्कलं विद्यात् क्षीरात् सर्पिर्यथा तथा । कारणेनात्मना युक्तः प्राणायामैश्च पञ्चभिः ॥ चतुष्कला समायुक्तो भ्राम्यते च हृदिस्थितः । गोलकस्तु यदा देहे क्षीरदण्डेन वा हतः ॥ एतस्मिन् वसते शीघ्रम् अ...
সেই উপায়ে এই আত্মাক নিস্কল বুলি জানিব লাগে—যেনেকৈ ক্ষীৰৰ পৰা সৰ্পি (ঘী) ওলাই আহে। কাৰণাত্মাৰ সৈতে আৰু পঞ্চ প্ৰাণায়ামৰ সৈতে যুক্ত, চতুষ্কলা-সমন্বিত হৈ, হৃদয়স্থ অৱস্থাত সি ভ্ৰমণ কৰে। দেহৰ ‘গোলক’ ক্ষীৰদণ্ডে আঘাত পালে, মহাখগ তাত শীঘ্ৰে আৰু অবিশ্ৰান্তভাৱে বাস কৰে; যিমান দিন জীৱে নিশ্বাস লয়, সিমান দিন সি নিস্কলতালৈ গমন কৰে।
Niṣkala realization; transformation of jīva-identification through sādhanaVerse 20
नभस्थं निष्कलं ध्यात्वा मुच्यते भवबन्धनात् । अनाहतध्वनियुतं हंसं यो वेद हृद्गतम् ॥ स्वप्रकाशचिदानन्दं स हंस इति गीयते । रेचकं पूरकं मुक्त्वा कुम्भकेन स्थितः सुधीः ॥ नाभिकन्दे समौ कृत्वा प्राणापानौ समा...
আকাশত অৱস্থিত নিস্কল তত্ত্বৰ ধ্যান কৰিলে ভববন্ধনৰ পৰা মুক্তি হয়। হৃদয়স্থ অনাহত ধ্বনিযুক্ত হংসক যিয়ে জানে, সি স্বপ্ৰকাশ চিদানন্দ স্বৰূপ বুলি গীত হয়। ৰেচক-পূৰক ত্যাগ কৰি, সুধী কুম্ভকত স্থিত থাকে। নাভিকন্দত প্ৰাণ-অপান সম কৰি একাগ্ৰ হৈ, মস্তকস্থ অমৃতৰস ধ্যানযোগে সাদৰে আস্বাদন কৰে। নাভিমধ্যত দীপাকাৰ মহাদেৱ জ্বলন্ত—তাক অমৃতেৰে অভিষিচ্য কৰি যিয়ে ‘হংস হংস’ জপ কৰে, তাৰ বাবে ভূতলে জৰা-মৰণ-ৰোগ আদি নাই। অণিমাদি বিভূতি লাভৰ বাবে এই সাধনা দিনে দিনে কৰিব লাগে।
Niṣkala Brahman; hṛdaya-ākāśa; anāhata-nāda; kumbhaka; amṛta; mokṣa (with siddhi motifs)Verse 21
नभस्थं निष्कलं ध्यात्वा मुच्यते भवबन्धनात्। अनाहतध्वनियुतं हंसं यो वेद हृद्गतम्॥ स्वप्रकाशचिदानन्दं स हंस इति गीयते। रेचकं पूरकं मुक्त्वा कुम्भकेन स्थितः सुधीः॥ नाभिकन्दे समौ कृत्वा प्राणापानौ समाहितः...
আকাশত অৱস্থিত নিষ্কল পৰব্ৰহ্মক ধ্যান কৰিলে ভববন্ধনৰ পৰা মুক্তি লাভ হয়। অনাহত ধ্বনিযুক্ত আৰু হৃদয়ত নিবাস কৰা হংসক যিয়ে জানে—সেই হংস স্বপ্ৰকাশ চিত্-আনন্দস্বৰূপ বুলি গীত হয়। ৰেচক-পূৰক ত্যাগ কৰি সুধী কুম্ভকত স্থিৰ থাকে। নাভিকন্দত প্ৰাণ-অপান সম কৰি একাগ্ৰ হৈ, মস্তকস্থ অমৃতৰসৰ আস্বাদ আদৰসহ ধ্যানৰে পান কৰে। নাভিমধ্যত দীপাকাৰ জ্বলন্ত মহাদেৱক ধ্যান কৰি, অমৃতাভিষেক যেন ‘হংস হংস’ জপ কৰা জনৰ পৃথিৱীত জৰা-মৰণ-ৰোগাদি নাথাকে। এইদৰে দিনে দিনে কৰিলে অণিমাদি বিভূতি লাভ হয়।
Moksha through inner Haṃsa (Ātman/Brahman) realization; prāṇa-sādhana as an aidVerse 22
नभस्थं निष्कलं ध्यात्वा मुच्यते भवबन्धनात्। अनाहतध्वनियुतं हंसं यो वेद हृद्गतम्॥ स्वप्रकाशचिदानन्दं स हंस इति गीयते। रेचकं पूरकं मुक्त्वा कुम्भकेन स्थितः सुधीः॥ नाभिकन्दे समौ कृत्वा प्राणापानौ समाहितः...
আকাশত অৱস্থিত নিষ্কল পৰব্ৰহ্মক ধ্যান কৰিলে ভববন্ধনৰ পৰা মুক্তি হয়। অনাহত ধ্বনিযুক্ত হৃদয়স্থ হংসক যিয়ে জানে—সেই হংস স্বপ্ৰকাশ চিত্-আনন্দস্বৰূপ বুলি প্ৰসিদ্ধ। ৰেচক-পূৰক ত্যাগ কৰি জ্ঞানী কুম্ভকত স্থিৰ থাকে। নাভিকন্দত প্ৰাণ-অপান সম কৰি একাগ্ৰ হৈ, মস্তকস্থ অমৃতৰসৰ আস্বাদ ভক্তিসহ ধ্যানৰে পান কৰে। নাভিমধ্যত দীপাকাৰ জ্বলন্ত মহাদেৱক ধ্যান কৰি, অমৃতাভিষেক যেন ‘হংস হংস’ জপ কৰা জনৰ পৃথিৱীত জৰা-মৰণ-ৰোগাদি নাথাকে। এইদৰে প্ৰতিদিন কৰিলে অণিমাদি সিদ্ধি লাভ হয়।
Ātman as self-luminous cit-ānanda; liberation aided by yogic upāsanāVerse 23
नभस्थं निष्कलं ध्यात्वा मुच्यते भवबन्धनात्। अनाहतध्वनियुतं हंसं यो वेद हृद्गतम्॥ स्वप्रकाशचिदानन्दं स हंस इति गीयते। रेचकं पूरकं मुक्त्वा कुम्भकेन स्थितः सुधीः॥ नाभिकन्दे समौ कृत्वा प्राणापानौ समाहितः...
আকাশত অৱস্থিত নিষ্কল পৰমাত্মাক ধ্যান কৰিলে সংসাৰবন্ধনৰ পৰা মুক্তি হয়। অনাহত ধ্বনিযুক্ত হৃদয়স্থ হংসক যিয়ে জানে—সেইজন স্বপ্ৰকাশ চিত্-আনন্দস্বৰূপ বুলি কোৱা হয়। ৰেচক-পূৰক এৰি বিবেকী কুম্ভকত অৱস্থান কৰে। নাভিকন্দত প্ৰাণ-অপান সম কৰি একাগ্ৰ হৈ, মস্তকস্থ অমৃতৰসৰ আস্বাদ আদৰসহ ধ্যানৰে পান কৰে। নাভিমধ্যত দীপাকাৰ জ্বলন্ত মহাদেৱক ধ্যান কৰি, অমৃতাভিষেক যেন ‘হংস হংস’ জপ কৰা জনৰ জগতত জৰা-মৰণ-ৰোগাদি নাথাকে। সেয়ে অণিমা আদি শক্তিৰ বাবে এই অভ্যাস দিনে দিনে কৰা উচিত।
Brahman/Ātman as svaprakāśa-cid-ānanda; saṃsāra-bandha releaseVerse 24
नभस्थं निष्कलं ध्यात्वा मुच्यते भवबन्धनात्। अनाहतध्वनियुतं हंसं यो वेद हृद्गतम्॥ स्वप्रकाशचिदानन्दं स हंस इति गीयते। रेचकं पूरकं मुक्त्वा कुम्भकेन स्थितः सुधीः॥ नाभिकन्दे समौ कृत्वा प्राणापानौ समाहितः...
আকাশত অৱস্থিত নিষ্কল পৰব্ৰহ্মক ধ্যান কৰিলে লৌকিক অস্তিত্বৰ বন্ধনৰ পৰা মুক্তি হয়। অনাহত ধ্বনিযুক্ত হৃদয়স্থ হংসক যিয়ে জানে—সেই হংস স্বপ্ৰকাশ চিত্ আৰু আনন্দস্বৰূপ বুলি ঘোষণা কৰা হয়। শ্বাস-প্ৰশ্বাস (ৰেচক-পূৰক) ত্যাগ কৰি জ্ঞানী শ্বাসৰোধৰূপ কুম্ভকত স্থিৰ থাকে। নাভিকন্দত প্ৰাণ-অপান সম কৰি সমাহিত হৈ, মস্তকস্থ অমৃতৰসৰ আস্বাদ আদৰসহ ধ্যানৰে পান কৰে। নাভিমধ্যত দীপৰূপে জ্বলন্ত মহাদেৱক ধ্যান কৰি, অমৃতাভিষেক যেন ‘হংস হংস’ জপ কৰা জনৰ পৃথিৱীত বাৰ্ধক্য, মৃত্যু, ৰোগ আদি নাথাকে। সেয়ে অণিমা আদি সিদ্ধিৰ বাবে এই সাধনা দিনে দিনে কৰা উচিত।
Upāsanā on Haṃsa (Ātman) culminating in mokṣa; prāṇa as a support for knowledgeVerse 25
ईश्वरत्वमवाप्नोति सदाभ्यासरतः पुमान्। बहवो नैकमार्गेण प्राप्ता नित्यत्वमागताः॥२५॥
সদা অভ্যাসত ৰত পুৰুষে ঈশ্বৰত্ব লাভ কৰে। বহুতে একাধিক মাৰ্গেৰে চলি নিত্যত্ব—অমৰত্ব—প্ৰাপ্ত হৈছে।
Abhyāsa (steady practice) as a means toward īśvaratva and nityatva; mokṣa/immortalityVerse 26
हंसविद्यामृते लोके नास्ति नित्यत्वसाधनम् । यो ददाति महाविद्यां हंसाख्यां पारमेश्वरीम् ॥
এই জগতত হংস-বিদ্যা ব্যতীত নিত্যত্ব-সাধনৰ অন্য কোনো উপায় নাই। যি পৰমেশ্বৰী-স্বৰূপ, পৰম আৰু দিৱ্য ‘হংস’ নামৰ মহাবিদ্যা দান কৰে—
Moksha (nityatva) through Brahmavidyā; Guru-śiṣya transmissionVerse 27
तस्य दास्यं सदा कुर्यात् प्रज्ञया परया सह । शुभं वाऽशुभमन्यद्वा यदुक्तं गुरुणा भुवि ॥
তেওঁৰ (সেই গুৰুৰ) প্ৰতি পৰম প্ৰজ্ঞাৰ সৈতে সদায় দাস্য-সেৱা কৰিব লাগে। পৃথিৱীত গুৰুৱে যি কয়—শুভ হওক বা অশুভ, বা আন যিকোনো কথা—
Guru-bhakti and śiṣya-śuśrūṣā as auxiliaries to jñāna; śraddhā and obedience in sādhanāVerse 28
तत्कुर्यादविचारेण शिष्यः सन्तोषसंयुतः । हंसविद्यामिमां लब्ध्वा गुरुशुश्रूषया नरः ॥
সেই উপদেশ শিষ্যই সন্তোষ-সংযুক্ত হৈ বিতৰ্কমূলক বিচাৰ নকৰাকৈ পালন কৰিব লাগে। গুৰু-শুশ্ৰূষাৰ দ্বাৰা এই হংস-বিদ্যা লাভ কৰি মানুহে—
Santoṣa, śiṣya-dharma, and the disciplined assimilation of liberating knowledgeVerse 29
आत्मानमात्मना साक्षाद् ब्रह्म बुद्ध्वा सुनिश्चलम् । देहजात्यादिसम्बन्धान् वर्णाश्रमसमन्वितान् ॥
আত্মাক আত্মাৰ দ্বাৰাই প্ৰত্যক্ষভাৱে ব্ৰহ্ম বুলি—অতি অচল নিশ্চয়তাৰে—জানি, দেহ-জন্মাদি সম্বন্ধ আৰু বৰ্ণাশ্ৰম-সংযুক্ত বন্ধনসমূহ (ত্যাগ কৰিব লাগে)।
Atman = Brahman; de-identification from upādhis (body, jāti, varṇāśrama)Verse 30
वेदशास्त्राणि चान्यानि पदपांसुमिव त्यजेत् । गुरुभक्तिं सदा कुर्याच्छ्रेयसे भूयसे नरः ॥
বেদ আৰু আন শাস্ত্ৰসমূহক পদধূলিৰ দৰে ত্যাগ কৰিব লাগে। পৰম শ্ৰেয় আৰু অধিক মঙ্গলৰ বাবে মানুহে সদায় গুৰু-ভক্তি আচৰণ কৰিব লাগে।
Śāstra as pramāṇa and its transcendence after realization; Guru-bhakti; śreyasVerse 31
गुरुरेव हरिः साक्षान्नान्य इत्यब्रवीच्छ्रुतिः ॥३१॥
শ্ৰুতিয়ে স্পষ্টকৈ কৈছে: গুৰুৱেই সাক্ষাৎ হৰি (বিষ্ণু); তেখেতৰ বাহিৰে আন কোনো নাই।
Guru-tattva; Brahmavidyā transmitted through śruti and ācāryaVerse 32
श्रुत्या यदुक्तं परमार्थमेव तत्संशयो नात्र ततः समस्तम् । श्रुत्या विरोधे न भवेत्प्रमाणं भवेदनर्थाय विना प्रमाणम् ॥३२॥
শ্ৰুতিয়ে যি কৈছে সেয়াই পৰমাৰ্থ সত্য; তাত কোনো সন্দেহ নাই—সেয়ে তাক সম্পূৰ্ণৰূপে গ্ৰহণ কৰা উচিত। শ্ৰুতি-বিৰোধত প্ৰমাণ নাথাকে; প্ৰমাণ নাথাকিলে ভ্ৰমে অনৰ্থ ঘটায়।
Śruti-pramāṇya (scriptural authority) and pramāṇa theory in VedāntaVerse 33
देहस्थः सकलो ज्ञेयो निष्कलो देहवर्जितः । आप्तोपदेशगम्योऽसौ सर्वतः समवस्थितः ॥३३॥
দেহত অৱস্থিত থাকিলে তেওঁ ‘সকল’ (গুণ-অংশযুক্ত) বুলি জ্ঞেয়; তথাপি তেওঁ ‘নিষ্কল’—দেহবর্জিত, অংশৰহিত। আপ্তজনৰ উপদেশে তেওঁ জ্ঞাত হয়; সৰ্বত্ৰ সমভাবে অৱস্থিত।
Ātman/Brahman as niṣkala (partless) yet appearing as sakala through upādhis; ācāryopadeśaVerse 34
हंसहंसेति यो ब्रूयाद्धंसो ब्रह्मा हरिः शिवः । गुरुवक्त्रात्तु लभ्येत प्रत्यक्षं सर्वतोमुखम् ॥३४॥
যি ‘হংস, হংস’ বুলি উচ্চাৰে—সেই হংসেই ব্ৰহ্মা, হৰি আৰু শিৱ। কিন্তু ই গুৰু-মুখৰ পৰা লাভ্য: সৰ্বতো-মুখ, প্ৰত্যক্ষ পৰতত্ত্ব।
Haṃsa/ajapā-japa; unity of deities in Brahman; guru-upadeśa; pratyakṣa (immediate) SelfVerse 35
तिलेषु च यथा तैलं पुष्पे गन्ध इवाश्रितः । पुरुषस्य शरीरेऽस्मिन् स बाह्याभ्यन्तरे तथा ॥३५॥
যেনেকৈ তিলত তেল আৰু ফুলত সুগন্ধ আশ্ৰিত থাকে, তেনেকৈ পুৰুষৰ এই শৰীৰত সেই আত্মতত্ত্ব বাহিৰে-ভিতৰে দুয়োতে ব্যাপ্ত।
Immanence of Ātman/Brahman; antaryāmin; pervasion (vyāpti)Verse 36
उल्काहस्तो यथालोके द्रव्यमालोक्य तां त्यजेत् । ज्ञानेन ज्ञेयमालोक्य पश्चाज्ज्ञानं परित्यजेत् ॥३६॥
যেনেকৈ লোকত উল্কা (দীপ) হাতত ধৰি কোনো বস্তু আলোকিত কৰি পাছত সেই উল্কাক ত্যাগ কৰে, তেনেকৈ জ্ঞানদ্বাৰা জ্ঞেয়ক আলোকিত কৰি অন্তত জ্ঞানকো পৰিত্যাগ কৰা উচিত।
Jnana leading to aparoksha-anubhava; transcendence of pramana (means of knowledge) after realizationVerse 37
पुष्पवत्सकलं विद्याद्गन्धस्तस्य तु निष्कलः । वृक्षस्तु सकलं विद्याच्छाया तस्य तु निष्कला ॥३७॥
সকল (অংশযুক্ত) ভাবক পুষ্পৰ দৰে জানিব লাগে; কিন্তু তাৰ গন্ধ নিষ্কল (অংশৰহিত) হয়। সকলক বৃক্ষৰ দৰে জান; কিন্তু তাৰ ছাঁ নিষ্কলেই।
Sakala/niṣkala distinction; nirguṇa Brahman as partless essence underlying the manifestVerse 38
निष्कलः सकलो भावः सर्वत्रैव व्यवस्थितः । उपायः सकलस्तद्वदुपेयश्चैव निष्कलः ॥३८॥
নিষ্কল আৰু সকল—দুয়োটা ভাব সৰ্বত্ৰেই স্থিত। উপায় সকল; তেনেদৰে উপেয় (প্ৰাপ্য লক্ষ্য) নিষ্কলেই।
Upāya–upeya distinction; saguṇa/ nirguṇa; means within duality culminating in non-dual realizationVerse 39
सकले सकलो भावो निष्कले निष्कलस्तथा । एकमात्रो द्विमात्रश्च त्रिमात्रश्चैव भेदतः ॥ अर्धमात्रा परा ज्ञेया तत ऊर्ध्वं परात्परम् । पञ्चधा पञ्चदैवत्यं सकलं परिपठ्यते ॥३९-४०॥
সকলত সকল ভাব; নিষ্কলত তেনেকৈ নিষ্কল ভাব। ভেদ অনুসাৰে একমাত্ৰা, দ্বিমাত্ৰা আৰু ত্ৰিমাত্ৰা আছে। অর্ধমাত্ৰাক পৰম বুলি জানিব লাগে; তাৰ ওপৰত পৰাত্পৰ পৰম। পঞ্চধা ৰূপে পঞ্চদৈৱত্যযুক্ত সকল পৰিপাঠ কৰা হয়।
Oṃkāra-vicāra (mātrā analysis), turīya/ardha-mātrā, transcendence from manifest to the beyondVerse 40
सकले सकलो भावो निष्कले निष्कलस्तथा । एकमात्रो द्विमात्रश्च त्रिमात्रश्चैव भेदतः ॥ अर्धमात्रा परा ज्ञेया तत ऊर्ध्वं परात्परम् । पञ्चधा पञ्चदैवत्यं सकलं परिपठ्यते ॥३९-४०॥
সকলত সকল ভাব; নিষ্কলত তেনেকৈ নিষ্কল ভাব। ভেদ অনুসাৰে একমাত্ৰা, দ্বিমাত্ৰা আৰু ত্ৰিমাত্ৰা আছে। অর্ধমাত্ৰাক পৰম বুলি জানিব লাগে; তাৰ ওপৰত পৰাত্পৰ পৰম। পঞ্চধা ৰূপে পঞ্চদৈৱত্যযুক্ত সকল পৰিপাঠ কৰা হয়।
Oṃkāra-vicāra (mātrā analysis), turīya/ardha-mātrā, transcendence from manifest to the beyondVerse 41
ब्रह्मणो हृदयस्थानं कण्ठे विष्णुः समाश्रितः । तालुमध्ये स्थितो रुद्रो ललाटस्थो महेश्वरः ॥४१॥
ব্ৰহ্মৰ হৃদয়স্থান হৃদয়তেই। কণ্ঠত বিষ্ণু প্ৰতিষ্ঠিত; তালুৰ মধ্যত ৰুদ্ৰ স্থিত; ললাটত মহেশ্বৰ বিৰাজমান।
Brahman; internalization of deities (antar-yāga) and subtle-body lociVerse 42
नासाग्रे अच्युतं विद्यात् तस्यान्ते तु परं पदम् । परत्वात् तु परं नास्तीत्येवं शास्त्रस्य निर्णयः ॥४२॥
নাসাগ্ৰত অচ্যুতক জানিব লাগে; তাৰ অন্তত নিশ্চয় পৰম পদ আছে। পৰমত্বৰ বাবে তাৰ ওপৰত একো নাই—এইদৰে শাস্ত্ৰৰ নিৰ্ণয়।
Paramapada (supreme state); upāsanā leading to mokṣaVerse 43
देहातीतं तु तं विद्यान् नासाग्रे द्वादशाङ्गुलम् । तदन्तं तं विजानीयात् तत्रस्थो व्यापयेत् प्रभुः ॥४३॥
দেহাতীত সেই তত্ত্বক নাসাগ্ৰত দ্বাদশাঙ্গুল পৰিমাপে জানিব লাগে। তাৰ অন্তও তাতেই বুজিব; তাত অৱস্থিত প্ৰভু সৰ্বত্ৰ ব্যাপি আছে।
Ātman/Brahman as dehātīta (beyond the body); pervasion (vyāpti)Verse 44
मनोऽप्यन्यत्र निक्षिप्तं चक्षुरन्यत्र पातितम् । तथापि योगिनां योगो ह्यविच्छिन्नः प्रवर्तते ॥४४॥
মন অন্যত্ৰ নিক্ষিপ্ত হ’লেও আৰু চকু অন্যত্ৰ পতিত হ’লেও, তথাপি যোগীসকলৰ যোগ নিশ্চয় অবিচ্ছিন্নভাৱে চলি থাকে।
Abhyāsa and steadiness (niṣṭhā); uninterrupted yoga (avicchinna-yoga)Verse 45
एतत्तु परमं गुह्यमेतत्तु परमं शुभम् । नातः परतरं किञ्चिन्नातः परतरं शुभम् ॥४५॥
ইয়াই পৰম গুহ্য; ইয়াই পৰম শুভ। ইয়াৰ ওপৰত একো নাই; ইয়াৰ ওপৰত কোনো শুভতাও নাই।
Mokṣa as the highest good (niḥśreyasa); rahasya-jñāna (supreme secret)Verse 46
शुद्धज्ञानामृतं प्राप्य परमाक्षरनिर्णयम् । गुह्याद्गुह्यतमं गोप्यं ग्रहणीयं प्रयत्नतः ॥४६॥
শুদ্ধ জ্ঞানৰ অমৃত লাভ কৰি আৰু পৰম অক্ষৰ (অবিনাশী)ৰ নিৰ্ণয় প্ৰাপ্ত হৈ—গুহ্যৰো অতি গুহ্য, গোপনীয় এই তত্ত্বক প্ৰচেষ্টাৰে গ্ৰহণ কৰা উচিত।
Brahma-jñāna (knowledge of the Akṣara/Brahman) and guhya-vidyā (esoteric transmission)Verse 47
नापुत्राय प्रदातव्यं नाशिष्याय कदाचन । गुरुदेवाय भक्ताय नित्यं भक्तिपराय च ॥ प्रदातव्यमिदं शास्त्रं नेतरेभ्यः प्रदापयेत् । दातास्य नरकं याति सिद्ध्यते न कदाचन ॥४७-४८॥
এই শাস্ত্ৰ পুত্ৰহীনক কেতিয়াও দিব নালাগে, আৰু অশিষ্যকো কদাপি নহয়। গুৰুক দেৱৰূপে ভক্তি কৰা ভক্তক আৰু নিত্য ভক্তিপৰায়ণকহে এই উপদেশ দিব লাগে; আনক দিব নালাগে। অযোগ্যক দিয়া দাতা নৰকগামী হয়; তাৰ সিদ্ধি কেতিয়াও নহয়।
Adhikāra (eligibility), guru-śiṣya paramparā, responsible transmission of brahma-vidyāVerse 48
नापुत्राय प्रदातव्यं नाशिष्याय कदाचन । गुरुदेवाय भक्ताय नित्यं भक्तिपराय च ॥ प्रदातव्यमिदं शास्त्रं नेतरेभ्यः प्रदापयेत् । दातास्य नरकं याति सिद्ध्यते न कदाचन ॥४७-४८॥
এই শাস্ত্ৰ পুত্ৰহীনক কেতিয়াও দিব নালাগে, আৰু অশিষ্যকো কদাপি নহয়। গুৰুক দেৱৰূপে ভক্তি কৰা ভক্তক আৰু নিত্য ভক্তিপৰায়ণকহে এই উপদেশ দিব লাগে; আনক দিব নালাগে। অযোগ্যক দিয়া দাতা নৰকগামী হয়; তাৰ সিদ্ধি কেতিয়াও নহয়।
Adhikāra (eligibility) and guarded dissemination of brahma-vidyāVerse 49
गृहस्थो ब्रह्मचारी च वानप्रस्थश्च भिक्षुकः । यत्र तत्र स्थितो ज्ञानी परमाक्षरवित्सदा ॥ विषयी विषयासक्तो याति देहान्तरे शुभम् । ज्ञानादेवास्य शास्त्रस्य सर्वावस्थोऽपि मानवः ॥४९-५०॥
গৃহস্থ হওক বা ব্ৰহ্মচাৰী, বানপ্ৰস্থ হওক বা ভিক্ষুক—য’তেই থাকক, পৰম অক্ষৰক সদা জানোতা জ্ঞানী জ্ঞানীয়েই থাকে। কিন্তু বিষয়ভোগী, বিষয়াসক্ত, অন্য দেহলৈ যায় (সংসাৰত ঘূৰে), শুভৰ সন্ধানত। এই শাস্ত্ৰৰ জ্ঞানৰ দ্বাৰাই মানুহ—যিকোনো আশ্ৰমত থাকিলেও—পৰম গতি লাভ কৰে।
Jñāna as liberating across āśramas; saṃsāra through viṣaya-āsakti; mokṣa through Akṣara-jñānaVerse 50
गृहस्थो ब्रह्मचारी च वानप्रस्थश्च भिक्षुकः । यत्र तत्र स्थितो ज्ञानी परमाक्षरवित्सदा ॥ विषयी विषयासक्तो याति देहान्तरे शुभम् । ज्ञानादेवास्य शास्त्रस्य सर्वावस्थोऽपि मानवः ॥४९-५०॥
গৃহস্থ হওক বা ব্ৰহ্মচাৰী, বানপ্ৰস্থ হওক বা ভিক্ষুক—য’তেই থাকক, পৰম অক্ষৰক সদা জানোতা জ্ঞানী জ্ঞানীয়েই থাকে। বিষয়ভোগী, বিষয়াসক্ত, অন্য দেহলৈ যায়; কিন্তু এই শাস্ত্ৰৰ জ্ঞানৰ দ্বাৰাই মানুহ—যিকোনো অৱস্থাত থাকিলেও—পৰম লক্ষ্য লাভ কৰে।
Mokṣa through jñāna; nondependence on external āśrama; bondage through attachmentAsk anything about the Brahmavidya Upanishad
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Upanishads in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.