Bahvricha
বহ্বৃচ (বহ্বৃচা) উপনিষদ ঋগ্বেদ-সম্পৰ্কিত এক সংক্ষিপ্ত শাক্ত উপনিষদ, যি দেবীসূক্ত (ঋগ্বেদ ১০.১২৫)ৰ ‘অহং’ বাণীক উপনিষদীয় ব্ৰহ্মতত্ত্বৰ ভাষাত সংহত কৰে। অলপ মন্ত্রতেই দেবীক বাক্, প্ৰাণ আৰু দেবতাশক্তিসমূহৰ অধিষ্ঠাত্রী মাত্ৰ নহয়, জগতৰ পৰম কাৰণ-শক্তি হিচাপেও প্ৰতিপন্ন কৰা হয়। অগ্নি, ইন্দ্ৰ, বৰুণ আদি দেবতা এক শক্তিৰ বিভিন্ন কাৰ্যৰূপ—এই ব্যাখ্যা ইয়াত মুখ্য। দৰ্শনগতভাৱে ব্ৰহ্ম-শক্তিৰ অভেদ, চৈতন্যশক্তিৰ স্বপ্ৰকাশতা, আৰু দেবীৰ অন্তৰ্ব্যাপ্তি-পরাব্যাপ্তি—দুয়ো দিশ—উল্লেখ কৰা হয়। ‘বাক্’ক দেবীৰ স্বৰূপ ধৰি মন্ত্র/শ্ৰুতিক জ্ঞানসাধনাৰ অঙ্গ হিচাপে দেখা হয়। ঐতিহাসিক প্ৰেক্ষাপটত ই শাক্ত পৰম্পৰাৰ বৈদিক প্ৰামাণ্য দৃঢ় কৰে আৰু উপনিষদৰ ‘এক তত্ত্ব’ বোধক দেবীকেন্দ্ৰিত ভাষাত উপস্থাপন কৰে। ‘দেবীয়ে আত্মা’ এই পৰিচয়বোধে দ্বৈতভ্ৰম নাশ কৰি জ্ঞান আৰু ভক্তিক এক সত্যত একীভূত কৰে—ইয়াই মোক্ষৰ সংকেত।
Start ReadingKey Teachings
• Devī/Śakti is identified with Brahman: the ultimate reality is conscious power
self-luminous and all-pervading.
• The Devī-sūkta paradigm: the Goddess speaks as the source of gods
seers
and cosmic order; Vedic deities are her functions.
• Vāc (sacred speech) as metaphysics: mantra and revelation are expressions of Devī’s own being; speech is a path to knowledge.
• Immanence and transcendence: Devī is both the world’s material-causal ground and the transcendent witness beyond all forms.
• Non-dual recognition: liberation arises from realizing the identity of ātman and Devī/Brahman
dissolving subject–object duality.
• Unity of jñāna and bhakti: contemplative insight and devotional orientation are complementary modes of approaching the same supreme.
• Ritual and inner worship: external Vedic/tantric forms are validated but subordinated to inner realization of Devī as the Self.
Verses of the Bahvricha
9 verses with Sanskrit text, transliteration, and translation.
Verse 1
देवी ह्येकाग्र एवासीत् । सैव जगदण्डम् असृजत् । कामकलेति विज्ञायते । शृङ्गारकलेति विज्ञायते ॥१॥
আদিতে দেৱী একাগ্ৰ ৰূপে একাই আছিল। তেঁৱেই জগদণ্ড (ব্ৰহ্মাণ্ড-অণ্ড) সৃষ্টি কৰিলে। তেঁৱে ‘কামকলা’ বুলি খ্যাত; ‘শৃঙ্গাৰকলা’ বুলিও পৰিচিত।
Śakti as Brahman (cosmic causality; manifestation from the One)Verse 2
तस्या एव ब्रह्मा अजीजनत् । विष्णुर् अजीजनत् । रुद्रोऽजीजनत् । सर्वे मरुद्गणा अजीजनत् । गन्धर्वाप्सरसः किन्नरा वादित्रवादिनः समन्ताद् अजीजनत् । भोग्यम् अजीजनत् । सर्वम् अजीजनत् । सर्वं शाक्तम् अजीजनत् ...
তেঁৱাৰ পৰাই ব্ৰহ্মা জন্মিলে; বিষ্ণু জন্মিলে; ৰুদ্ৰ জন্মিলে। সকলো মৰুদ্গণ জন্মিলে। গন্ধৰ্ব-অপ্সৰা, কিন্নৰ আৰু বাদ্যবাদকসকল চৌদিশে প্ৰকট হ’ল। ভোগ্য বস্তু জন্মিলে; সকলো জন্মিলে। শক্তিস্বৰূপ সকলো জন্মিলে। অণ্ডজ, স্বেদজ, উদ্ভিজ্জ, জৰায়ুজ—যি কোনো প্ৰাণী, স্থাৱৰ-জংগম, মানুহসহ—সকলো জন্মিলে।
Śakti as the material and efficient cause of the universe; emanation of deities and beingsVerse 3
सैषा परा शक्तिः । सैषा शांभवीविद्या कादिविद्येति वा हादिविद्येति वा सादिविद्येति वा । रहस्यम् । ओमों वाचि प्रतिष्ठा ॥३॥
তেঁৱেই পৰাশক্তি। তেঁৱেই শাম্ভৱী-বিদ্যা—কাদি-বিদ্যা, বা হাদি-বিদ্যা, বা সাদি-বিদ্যা বুলি জনা যায়। এই ৰহস্য: ‘ওঁ, ওঁ’—বাক্যত প্ৰতিষ্ঠা, আধাৰ।
Mantra-śakti; Śāmbhavī-vidyā; Om as the basis of vāk (speech)Verse 4
सैव पुरत्रयं शरीरत्रयं व्याप्य बहिरन्तरम् अवभासयन्ती देशकालवस्त्वन्तरसङ्गात् महात्रिपुरसुन्दरी वै प्रत्यक्चितिः ॥४॥
তেঁৱেই ত্ৰিপুৰ (তিন নগৰ) আৰু শৰীৰ-ত্ৰয়ক ব্যাপি, বাহিৰ-অন্তৰ দুয়োকে আলোকিত কৰে; দেশ-কাল-বস্তু-ভেদৰ সংযোগত—প্ৰত্যক্ চিতিস্বৰূপিণী মহাত্ৰিপুৰসুন্দৰী তেঁৱেই।
Pratyak-caitanya (inner consciousness) as Devī; pervasion of the three bodies/worlds; nondual illuminationVerse 5
सैवात्मा ततोऽन्यम् असत्यम् अनात्मा । अत एषा ब्रह्मासंवित्तिर्भावाभावकलाविनिर्मुक्ता चिद्विद्याऽद्वितीयब्रह्मसंवित्तिः सच्चिदानन्दलहरी महात्रिपुरसुन्दरी बहिरन्तरम् अनुप्रविश्य स्वयम् एकैव विभाति । यदस्...
তেঁৱেই আত্মা; তাৰ বাহিৰে সকলো অসত্য, অনাত্মা। সেয়ে এই ব্ৰহ্ম-সংবিত—ভাব-অভাবৰ কলাৰ পৰা মুক্ত—চিত্-বিদ্যা, অদ্বিতীয় ব্ৰহ্ম-সংবিত। সচ্চিদানন্দৰ লহৰী-ৰূপ মহাত্ৰিপুৰসুন্দৰী বাহিৰ-অন্তৰলৈ অনুপ্ৰবেশ কৰি, স্বয়ং একাই দীপ্ত হয়। যি আছে সনমাত্ৰ; যি দীপ্ত হয় চিনমাত্ৰ; যি প্ৰিয়—আনন্দ—সেয়াই মহাত্ৰিপুৰসুন্দৰীৰ আদিৰূপ। তুমি-আমি আৰু সমগ্ৰ বিশ্ব, সকলো দেৱতা আৰু অন্য সকলো—সকলো মহাত্ৰিপুৰসুন্দৰী। ‘ললিতা’ নামে এক সত্য বস্তু—সেই অদ্বিতীয়, অখণ্ডাৰ্থ পৰব্ৰহ্ম।
Advaita (nondual Brahman) expressed as Śakti/Tripurasundarī; Sat-Cit-Ānanda; negation of anātmanVerse 6
पञ्चरूपपरित्यागाद् दर्परूपप्रहाणतः । अधिष्ठानं परं तत्त्वम् एकं सच्छिष्यते महत् ॥ इति ॥ ६ ॥
পাঁচ ৰূপ পৰিত্যাগ কৰি আৰু দৰ্প (অহংকাৰ)ৰ ৰূপ ত্যাগ কৰিলে, অধিষ্ঠান-ৰূপ পৰম তত্ত্ব—একমাত্ৰ মহান সৎ—অৱশিষ্ট থাকে।
Brahman as adhiṣṭhāna (substratum); renunciation of nāma-rūpa and ahaṅkāraVerse 7
प्रज्ञानं ब्रह्मेति वा अहं ब्रह्मास्मीति वा भाष्यते । तत्त्वमसीत्येव संभाष्यते । अयमात्मा ब्रह्मेति वा ब्रह्मैवाहमस्मीति वा ॥ ७ ॥
‘প্ৰজ্ঞানেই ব্ৰহ্ম’ অথবা ‘অহং ব্ৰহ্মাস্মি’ বুলি ঘোষণা কৰা হয়; ‘তত্ত্বমসি’ বুলিয়েই উপদেশ দিয়া হয়; ‘অয়ম আত্মা ব্ৰহ্ম’ অথবা ‘ব্ৰহ্মৈৱ অহং অস্মি’ বুলিও কোৱা হয়।
Mahāvākya teaching; identity of Ātman and Brahman; prajñāna (pure consciousness)Verse 8
योऽहमस्मीति वा सोऽहमस्मीति वा योऽसौ सोऽहमस्मीति वा या भाव्यते सैषा षोडशी श्रीविद्या पञ्चदशाक्षरी श्रीमहात्रिपुरसुन्दरी बालाम्बिकेति बगलेति वा मातङ्गीति स्वयंवरकल्याणीति भुवनेश्वरीति चामुण्डेति चण्डेति...
‘মই সেয়াই’ অথবা ‘সেয়াই মই’ অথবা ‘যি সেয়া—সেয়াই মই’ এইভাৱে যাক ধ্যান কৰা হয়, সেইয়েই এই ষোড়শী শ্ৰীবিদ্যা, পঞ্চদশাক্ষৰী মন্ত্ৰ, শ্ৰী মহাত্ৰিপুৰসুন্দৰী—বালাম্বিকা, বগলা, মাতঙ্গী, স্বয়ংবৰকল্যাণী, ভুৱনেশ্বৰী, চামুণ্ডা, চণ্ডী, বাৰাহী, তিৰস্কৰিণী, ৰাজমাতঙ্গী, শুকশ্যামলা, লঘুশ্যামলা, অশ্বাৰূঢ়া, প্ৰত্যঙ্গিৰা, ধূমাৱতী, সাৱিত্ৰী, গায়ত্ৰী, সৰস্বতী আৰু ব্ৰহ্মানন্দকলিকা আদি নামেও প্ৰসিদ্ধ।
Upāsanā of nondual identity (so’ham/yo’ham) integrated with Śrīvidyā/Devī as Brahman; nāma-rūpa as divine modalitiesVerse 9
ऋचो अक्षरे परमे व्योमन् । यस्मिन् देवा अधि विश्वे निषेदुः । यस्तन्न वेद किमृचा करिष्यति । य इत्तद्विदुस्त इमे समासते । इत्युपनिषत् ॥ ९ ॥
ঋচা-মন্ত্ৰসমূহ অক্ষৰ-ৰূপ পৰম ব্যোমত অৱস্থিত; তাতেই সকলো দেৱতা অধিষ্ঠিত হৈ আসীন। যিয়ে তাক নাজানে, সি ঋচাৰে কি কৰিব? যিসকলে তাক জানে, তেওঁলোকেই তাত একেলগে সমাসীন হয়—ইত্যুপনিষৎ।
Akṣara Brahman; primacy of realization over mere recitation; ‘parama vyoman’ as the locus of Brahman