Adhyaya 56

Verse 1

ऑपन-माज बछ। अ-आकऋातज त्रिपञज्चशत्तमो<् ध्याय: च्यवन मुनिके द्वारा राजा-रानीके धैर्यकी परीक्षा और उनकी सेवासे प्रसन्न होकर उन्हें आशीर्वाद देना युधिछिर उवाच तस्मिन्नन्तर्हिते विप्रे राजा किमकरोत्‌ तदा । भार्या चास्य महाभागा तनमे ब्रूहि पितामह

Yudhiṣṭhira thưa: “Khi vị hiền giả Bà-la-môn ấy biến mất khỏi tầm mắt, lúc ấy nhà vua đã làm gì? Và hoàng hậu cao quý, phúc đức của ngài đã làm gì? Thưa ông nội, xin kể cho con biết.”

Verse 2

युधिष्ठिरने पूछा--पितामह! च्यवन मुनिके अन्तर्धान हो जानेपर राजा कुशिक और उनकी महान्‌ सौभाग्यशालिनी पत्नीने क्या किया? यह मुझे बताइये ।।

Bhishma đáp: Nhà vua cùng hoàng hậu tìm kiếm vị hiền giả ấy mà không sao thấy được, bèn trở về trong mệt lả. Bị nỗi hổ thẹn và tự trách phủ chụp, ông như người mất thần trí—tâm trí chao đảo vì không thể diện kiến vị khổ hạnh đã khuất dạng khỏi tầm mắt.

Verse 3

स प्रविश्य पुरी दीनो नाभ्यभाषत किंचन । तदेव चिन्तयामास च्यवनस्य विचेष्टितम्‌,वे दीनभावसे पुरीमें प्रवेश करके किसीसे कुछ बोले नहीं। केवल च्यवन मुनिके चरित्रपर मन-ही-मन विचार करने लगे

Bhishma nói: Bước vào thành trong nỗi u sầu, ông không thốt một lời với bất kỳ ai. Trái lại, ông chỉ mãi xoay đi xoay lại trong lòng về những hành vi và việc làm phi thường của hiền giả Cyavana, lặng lẽ suy niệm về điều vừa xảy ra.

Verse 4

अथ शून्येन मनसा प्रविश्य स्वगृहं नृपः । ददर्श शयने तस्मिन्‌ शयानं भृगुनन्दनम्‌,राजाने सूने मनसे जब घरमें प्रवेश किया तब भृगुनन्दन महर्षि च्यवनको पुनः उसी शय्यापर सोते देखा

Bhishma nói: Rồi nhà vua, bước vào nhà mình với tâm trí trống rỗng và hoang vắng, thấy ngay trên chiếc giường ấy hậu duệ của Bhṛgu đang nằm ngủ.

Verse 5

विस्मितौ तमृषिं दृष्टवा तदाश्चर्य विचिन्त्य च । दर्शनात्‌ तस्य तु तदा विश्रान्ती सम्बभूवतु:

Bhishma nói: Thấy vị hiền giả ấy, cả hai đều kinh ngạc tột độ. Nghĩ đến sự việc kỳ diệu kia, họ đứng sững sờ; và chỉ bằng việc được diện kiến vị muni, mọi mệt nhọc của họ lập tức tan biến.

Verse 6

यथास्थानं च तौ स्थित्वा भूयस्तं संववाहतु: । अथापरेण पाश्चेन सुष्वाप स महामुनि:

Bhishma nói: Rồi cả hai đứng đúng vị trí của mình và lại bắt đầu quạt hầu ngài. Sau đó, vị đại hiền giả thiếp ngủ, quay về phía tây.

Verse 7

वे फिर यथास्थान खड़े होकर मुनिके पैर दबाने लगे। अबकी बार वे महामुनि दूसरी करवटसे सोये थे ।।

Bhishma nói: Họ lại đứng đúng chỗ và tiếp tục xoa bóp chân cho vị muni; lần này đại hiền giả nằm nghiêng sang phía khác. Đúng sau khoảng thời gian ấy, hiền giả Cyavana đầy uy lực lại thức dậy. Nhà vua và hoàng hậu, vì sợ ngài mà nơm nớp, không để lộ dù chỉ một chút biến sắc hay đổi khác trong cử chỉ, vẫn tiếp tục phụng sự như trước.

Verse 8

प्रतिबुद्धस्तु स मुनिस्तौ प्रोवाच विशाम्पते । तैलाभ्यंगो दीयतां मे स्नास्येडहमिति भारत

Bhīṣma nói: Khi vị hiền triết tỉnh giấc, ông ngỏ lời với vua và hoàng hậu: “Hãy xức dầu lên thân ta; nay ta sẽ tắm.”

Verse 9

तौ तथेति प्रतिश्रुत्य क्षुधितौ श्रमकर्शितौ । शतपाकेन तैलेन महार्हेणोपतस्थतु:

Bhīṣma nói: Hai người đáp “Xin vâng”, tuy đói khát và kiệt sức vì mệt nhọc, vẫn tận tụy hầu hạ, mang đến thứ dầu quý giá được nấu luyện trăm lần.

Verse 10

तत: सुखासीनमृषिं वाग्यतौ संववाहतु: । न च पर्याप्तमित्याह भार्गव: सुमहातपा:

Rồi vị hiền triết ngồi thong thả; nhà vua và hoàng hậu—giữ im lặng, tiết chế lời nói—bắt đầu xoa bóp thân ông bằng dầu. Nhưng bậc đại khổ hạnh, người Bhārgava (Chyavana), không một lần thốt: “Đủ rồi.”

Verse 11

भृगुपुत्रने इतनेपर भी जब राजा और रानीके मनमें कोई विकार नहीं देखा, तब सहसा उठकर वे स्नानागारमें चले गये

Bhīṣma nói: Khi con trai của Bhrigu thấy trong tâm vua và hoàng hậu không hề có một chút xao động hay sai lệch nào, ông liền đứng dậy và đi thẳng vào phòng tắm.

Verse 12

क्लृप्तमेव तु तत्रासीत्‌ स्नानीयं पार्थिवोचितम्‌ । असत्कृत्य च तत्‌ सर्व तत्रैवान्‍न्तरधीयत

Bhīṣma nói: Ở đó, mọi vật dụng tắm rửa xứng bậc vương giả đã được chuẩn bị sẵn. Thế nhưng vị hiền triết phớt lờ tất cả—không dùng đến dù chỉ một chút—và ngay trước mắt nhà vua, ông biến mất tại chỗ. Dẫu vậy, đôi vợ chồng ấy vẫn không khởi tâm trách cứ hay soi lỗi đối với bậc khổ hạnh.

Verse 13

यदा तौ निर्विकारौ तु लक्षयामास भार्गव: । तत उत्थाय सहसा स्नानशालां विवेश ह

Bhīṣma nói: Khi vị hiền thánh Bhārgava thấy đôi vợ chồng vương giả vẫn hoàn toàn điềm nhiên, không hề dao động, ngài liền đứng phắt dậy và bước vào phòng tắm. Rồi ngay trước mắt nhà vua, vị ẩn sĩ ấy lại biến mất một lần nữa. Dẫu nhà vua đã chuẩn bị sẵn mọi vật dụng tắm rửa theo nghi lễ hoàng gia, vị thánh nhân vẫn bỏ qua tất cả, không dùng đến chút nào; thế nhưng hai vợ chồng ấy cũng không hề nhìn ngài bằng ánh mắt trách cứ, hỡi bậc tráng kiện nhất trong dòng Bharata.

Verse 14

अथ स्नात: सः भगवान्‌ सिंहासनगतः: प्रभु: । दर्शयामास कुशिकं सभार्य कुरुनन्दन,कुरुनन्दन! तदनन्तर शक्तिशाली भगवान्‌ च्यवन मुनि पत्नीसहित राजा कुशिकको स्नान करके सिंहासनपर बैठे दिखायी दिये

Bhīṣma nói: Rồi sau đó, bậc tôn giả đầy uy lực ấy, sau khi tắm gội, bước lên ngồi trên ngai và hiện thân trước vua Kuśika, cùng với vợ của ngài, hỡi niềm vui của dòng Kuru.

Verse 15

संहृष्टवदनो राजा सभार्य: कुशिको मुनिम्‌ । सिद्धमन्नमिति प्रह्लो निर्विकारो न्‍न्यवेदयत्‌

Bhīṣma nói: Vừa thấy vị ẩn sĩ, vua Kuśika cùng hoàng hậu liền rạng rỡ hân hoan. Nhà vua giữ lòng điềm tĩnh, tiến đến gần bậc thánh nhân và cung kính thưa: “Bữa ăn đã sẵn.”

Verse 16

आनीयतामिति मुनिस्तं चोवाच नराधिपम्‌ । स राजा समुपाजद्ठे तदन्नं सह भार्यया,तब मुनिने राजासे कहा--'ले आओ।” आज्ञा पाकर पत्नीसहित नरेशने मुनिके सामने भोजन-सामग्री प्रस्तुत की

Bhīṣma nói: Vị hiền thánh bảo nhà vua: “Hãy mang đến.” Vâng lệnh, nhà vua cùng hoàng hậu đem các món ăn đến dâng bày trước mặt vị ẩn sĩ.

Verse 17

मांसप्रकारान्‌ विविधान्‌ शाकानि विविधानि च । वेसवारविकारांश्व पानकानि लघूनि च

Bhīṣma nói: Vì sợ bị nguyền rủa, nhà vua đã mang đến và bày ra vô số món ăn phong phú—nhiều loại thịt chế biến, đủ thứ rau lá, các món nấu nướng và cao lương mỹ vị, cùng những thức uống nhẹ.

Verse 18

रसालापूपकांश्रित्रानू मोदकानथ खाण्डवान्‌ | रसान्‌ नानाप्रकारांश्व वन्यं च मुनिभोजनम्‌

Bhishma nói: “Vì sợ lời nguyền, nhà vua đã cho mang đến và bày ra vô số món ngon: các thứ đồ uống ngọt và si-rô, bánh và đồ ngọt, nhiều loại modaka (bánh ngọt viên), các món làm từ đường phèn, cùng những thứ nước ép đủ loại; lại còn có lương thực rừng núi hợp với bậc hiền sĩ—rễ và củ dại cùng các thứ trái cây phong phú—kèm theo vô vàn món thường dành cho bậc vương giả, và cả những thức ăn thích hợp cho người gia chủ lẫn kẻ ẩn cư nơi rừng.”

Verse 19

फलानि च विचित्राणि राजभोज्यानि भूरिश: । बदरेड्गुदकाश्मर्यभललातकफलानि च

Bhishma nói: “Lại có vô số thứ trái cây kỳ lạ và nhiều món ngon xứng bậc vương giả—táo ta (badara), quả inguda, quả kāśmarya, và cả hạt bhallātaka nữa.” Trong mạch truyện, nhà vua vì sợ hậu quả của lời nguyền nên vội vã sắm sửa và dâng bày mọi thứ thích hợp—từ sản vật rừng núi mà bậc khổ hạnh có thể thọ dụng cho đến mỹ vị cung đình—cho thấy nỗi sợ quả báo của phi pháp có thể thúc đẩy những hành vi hiếu khách và thuận phục bề ngoài.

Verse 20

गृहस्थानां च यद्‌ भोज्यं यच्चापि वनवासिनाम्‌ | सर्वमाहारयामास राजा शापभयात्‌ ततः

Bhishma nói: “Rồi vì sợ lời nguyền, nhà vua đã cho mang đến và bày ra tất cả những gì có thể dùng làm thức ăn—cả đồ ăn hợp với người gia chủ lẫn những thứ thích hợp cho kẻ sống nơi rừng.”

Verse 21

अथ सर्वमुपन्यस्तमग्रतश्ल्यवनस्य तत्‌ । ततः सर्व समानीय तच्च शय्यासनं मुनि:

Bhishma nói: Bấy giờ tất cả những thứ đã bày biện được đặt trước mặt hiền sĩ Cyavana. Rồi hiền sĩ gom hết lại, lại phủ cả giường nằm và chỗ ngồi ấy bằng những tấm vải đẹp. Sau đó Cyavana—niềm hân hoan của dòng Bhṛgu—đã châm lửa đốt các lễ vật thức ăn, và cả những tấm vải ấy nữa, như một dấu hiệu khước từ sự hưởng thụ và để thử thách lòng thành ẩn sau cuộc tiếp đãi.

Verse 22

वस्त्रै: शुभेरवच्छाद्य भोजनोपस्करै: सह । सर्वमादीपयामास च्यवनो भृगुनन्दन:

Bhīṣma nói: Sau khi phủ lên mọi thứ bằng những tấm y phục đẹp—cùng với lương thực và dụng cụ cho bữa ăn—Cyavana, niềm hân hoan của dòng Bhṛgu, đã châm lửa đốt cháy toàn bộ sự sắp đặt ấy. Cảnh này nhấn mạnh một hành vi có chủ ý và đầy giá trị: vị khổ hạnh dứt khoát khước từ sự tiếp đãi xa hoa, nêu rõ đức tiết chế và đặt kỷ luật nội tâm lên trên vẻ hào nhoáng bề ngoài.

Verse 23

न च तौ चक्रतुः क्रोधं॑ दम्पती सुमहामती । तयो: सम्प्रेक्षतोरेव पुनरन्तर्हितो5भवत्‌,परंतु उन परम बुद्धिमान्‌ दम्पतिने उनपर क्रोध नहीं प्रकट किया। उन दोनोंके देखते- ही-देखते वे मुनि फिर अन्तर्धान हो गये

Bhishma nói: Đôi vợ chồng tối thượng trí ấy không hề khởi sân đối với họ. Ngay khi hai người còn đang nhìn, vị hiền sĩ lại một lần nữa biến mất khỏi tầm mắt—nêu rõ rằng tự chế và nhẫn nhịn cao hơn sự trả đũa, dù bị khiêu khích.

Verse 24

तथैव च स राजर्षिस्तस्थौ तां रजनीं तदा । सभार्यों वाग्यत: श्रीमानू न च कोपं समाविशत्‌

Bhishma nói: “Cũng như thế, vị vương hiền ấy đứng yên tại đó suốt đêm. Dẫu có vợ ở bên, bậc quân vương–ẩn sĩ lẫm liệt vẫn giữ lời nói tiết chế, và trong tâm không hề dấy lên một làn sóng giận dữ.”

Verse 25

नित्यसंस्कृतमन्नं तु विविधं राजवेश्मनि । शयनानि च मुख्यानि परिषेकाश्व पुष्कला:

Bhishma nói: “Trong hoàng cung, mỗi ngày đều dâng lên những món ăn được chuẩn bị tinh tươm, phong phú. Những giường nằm thượng hạng được bày sẵn, và mọi vật dụng cho việc tắm gội cùng nghi lễ rảy nước đều được chuẩn bị dồi dào.” Đoạn này nêu bật bổn phận của bậc quân vương: kính đãi khách hiền, nhất là các ẩn sĩ và hiền thánh, bằng lòng hiếu khách đều đặn, trang trọng và chu tất.

Verse 26

वस्त्र च विविधाकारमभवत्‌ समुपार्जितम्‌ | न शशाक ततो द्रष्टमन्तरं च्यवनस्तदा

Bhishma nói: “Y phục đủ loại, đủ dáng được sắm sửa và kính dâng để phụng sự. Khi bậc Phạm tiên Cyavana không tìm thấy một sơ suất hay thiếu sót nào trong mọi việc hầu hạ ấy, ngài lại bảo vua Kuśika: ‘Hãy cùng với vợ ngươi tự mình vào ách xe, và mau chóng chở ta đến nơi ta truyền.’”

Verse 27

पुनरेव च विप्रर्षि: प्रोवाच कुशिकं नूपम्‌ | सभार्यों मां रथेनाशु वह यत्र ब्रवीम्यहम्‌

Bhishma nói: “Rồi lại nữa, bậc Phạm tiên bảo vua Kuśika: ‘Cùng với vợ ngươi, hãy tự mình vào ách xe và mau chóng chở ta đến nơi ta truyền.’” Trong mạch truyện, mệnh lệnh ấy nối tiếp một thời gian phụng sự tỉ mỉ và thử thách; khi hiền sĩ không tìm thấy lỗi nơi đức hạnh của nhà vua, ngài liền gia tăng phép thử, buộc bậc quân vương phải chứng tỏ sự khiêm cung, vâng phục và tự chủ không lay chuyển—những đức hạnh được đặt cao hơn kiêu hãnh và tiện nghi của ngôi báu.

Verse 28

तथेति च प्राह नृपो निर्विशडुकस्तपोधनम्‌ । क्रीडारथो<स्तु भगवन्नुत सांग्रामिको रथ:

Bhīṣma nói: Nhà vua, nay đã hết mọi ngờ vực, bèn thưa với vị khổ hạnh: “Vâng, bạch tôn giả. Xin chỉ dạy—nên đóng cỗ xe để vui chơi phô bày, hay đóng chiến xa xứng dùng nơi trận mạc?”

Verse 29

इत्युक्त: स मुनी राज्ञा तेन हृष्टेन तद्गबच: । च्यवन: प्रत्युवाचेदं हृष्ट: परपुरंजयम्‌

Bhīṣma nói: Được nhà vua, lòng đầy hoan hỷ, hỏi như vậy, hiền giả Cyavana cũng vui mừng trước lời ấy, bèn đáp lại vị quân vương chinh phục thành trì của kẻ thù rằng—

Verse 30

सज्जीकुरु रथं क्षिप्रं यस्ते सांग्रामिको मतः । सायुथध: सपताकश्न शक्तीकनकयष्टिमान्‌

Bhīṣma nói: “Tâu Đại vương, hãy mau cho chuẩn bị chiến xa mà ngài cho là hợp dùng nơi trận mạc. Hãy trang bị đầy đủ binh khí, dựng cờ hiệu, đặt giáo (śakti) và gậy vàng—để ngài tiến bước cho xứng bậc chiến sĩ theo chính đạo.”

Verse 31

किड्किणीस्वननिर्घोषो युक्तस्तोरणकल्पनै: । जाम्बूनदनिबद्ध श्व परमेषुशतान्वित:

Bhīṣma nói: “Hãy để chiến xa vang rền tiếng chuông nhỏ ngọt ngào, lan xa khắp bốn phương. Hãy gắn những đồ trang sức như vòm cổng, tô điểm lộng lẫy. Hãy buộc kết bằng vàng Jāmbūnada, và đặt sẵn hàng trăm mũi tên tinh tuyển.”

Verse 32

ततः स तं तथेत्युक्त्वा कल्पयित्वा महारथम्‌ | भार्या वामे धुरि तदा चात्मानं दक्षिणे तथा

Bhīṣma nói: “Rồi nhà vua đáp: ‘Xin vâng’, và cho chuẩn bị một cỗ đại xa. Khi ấy, ông đặt hoàng hậu ở phía trái của ách để gánh phần tải trọng, còn chính ông đảm nhận phía phải cũng như vậy.”

Verse 33

त्रिदण्डं वज़सूच्यग्रं प्रतोद॑ तत्र चादधत्‌ | सर्वमेतत्‌ तथा दत्त्वा नृपो वाक्यमथाब्रवीत्‌

Bhishma nói: Tại đó, nhà vua còn đặt lên xe một cây roi/cây thúc có gắn ba thanh ở phía trước, đầu nhọn sắc như mũi kim bằng kim cương. Sau khi dâng bày đầy đủ mọi vật ấy theo đúng nghi thức, nhà vua liền cất lời—như báo hiệu việc chuẩn bị đã hoàn tất và bắt đầu hỏi về cách dùng cùng mục đích của chúng.

Verse 34

भगवन्‌ क्‍्व रथो यातु ब्रवीतु भूगुनन्दन | यत्र वक्ष्यसि विप्रर्षे तत्र यास्यति ते रथ:,“भगवन्‌! भृगुनन्दन! बताइये, यह रथ कहाँ जाय? ब्रह्मर्ष] आप जहाँ कहेंगे, वहीं आपका रथ चलेगा”

Bhishma nói: “Bạch đấng tôn kính, bậc làm rạng danh dòng Bhṛgu, xin hãy cho biết—cỗ xe này nên đi về đâu? Bạch bậc Brahmarṣi, nơi nào ngài chỉ dạy, cỗ xe của ngài sẽ đến nơi ấy.”

Verse 35

एवमुक्तस्तु भगवान्‌ प्रत्युवाचाथ तं॑ नृपम्‌ इत:ः प्रभूति यातव्यं पदक पदक शनै:

Bhishma nói: Khi nhà vua thưa như vậy, vị hiền thánh đáp: “Từ đây trở đi, hãy đi thật chậm, từng bước một. Hãy coi chừng để ta không phải chịu chút khó chịu nào. Hai người phải cử động theo ý ta, điều khiển cỗ xe sao cho ta được an nhàn nhất, và để mọi người đều được chứng kiến.”

Verse 36

श्रमो मम यथा न स्यात्‌ तथा मच्छन्दचारिणौ । सुसुखं चैव वोढव्यो जन: सर्वश्ष॒ पश्यतु

Bhishma nói: “Hãy di chuyển sao cho ta không mệt mỏi; hai người phải làm theo ý ta. Hãy chở ta thật êm ái, và để cho dân chúng khắp nơi đều được thấy.”

Verse 37

नोत्सार्या: पथिका: केचित्‌ तेभ्यो दास्‍्ये वसु हाहम्‌ । ब्राह्मणेभ्यश्न ये कामानर्थयिष्यन्ति मां पथि

Bhishma nói: “Chớ xua đuổi bất kỳ người bộ hành nào khỏi đường; ta sẽ ban của cải cho tất cả họ. Trên đường đi, hễ vị Bà-la-môn nào cầu xin ta điều gì, ta sẽ trao đúng vật ấy.”

Verse 38

सर्वान्‌ दास्‍्याम्यशेषेण धन रत्नानि चैव हि । क्रियतां निखिलेनैतन्मा विचारय पार्थिव

Bhishma said: “I shall distribute, without remainder, wealth and jewels to everyone as is due. Therefore, make complete arrangements for all of this. O king, do not let any doubt or hesitation arise in your mind about it.”

Verse 39

तस्य तद्‌ वचन श्रुत्वा राजा भृत्यांस्तथाब्रवीत्‌ | यद्‌ यद्‌ ब्रूयान्मुनिस्तत्तत्‌ सर्व देयमशड्कितै:

Hearing those words, the king addressed his attendants: “Whatever the sage may ask for—whatever it may be—give it all to him without hesitation or suspicion.” The verse highlights the ethic of honoring holy guests and fulfilling righteous requests with trust and readiness.

Verse 40

ततो रत्नान्यनेकानि स्त्रियो युग्यमजाविकम्‌ | कृताकृतं च कनकं गजेन्द्राश्चनाचलोपमा:

Bhishma said: “Then, in accordance with the king’s command, many kinds of jewels, women, teams of draught animals and vehicles, goats and sheep, wrought and unwrought gold, and lordly elephants resembling mountains—all of these proceeded behind the sage. The king’s ministers too accompanied these offerings. At that time the entire city, stricken with anguish, raised a great cry of lamentation.”

Verse 41

अन्वगच्छन्त तमृषिं राजामात्याश्चव सर्वश: । हाहाभूतं च तत्‌ सर्वमासीन्नगरमार्तवत्‌

Bhishma said: The king’s ministers, in every way, followed after that sage. And everything there became a scene of lamentation; the whole city, stricken with distress, resounded with cries of “Alas!”—as the royal order was carried out and the sage was escorted with abundant gifts. The passage underscores how a ruler’s command and a community’s conscience can collide: public grief arises when worldly power compels actions that feel morally painful, even when performed with outward honor and generosity.

Verse 42

तौ तीक्ष्णाग्रेण सहसा प्रतोदेन प्रतोदितौ । पृष्ठे विद्धौ कटे चैव निर्विकारी तमूहतु:

Bhishma said: Driven suddenly by a sharp-pointed goad, the two were struck; their backs and even their waists were pierced. Yet, remaining unshaken and without outward change of mind, they continued to draw that burden onward—showing steadfast endurance in the face of harsh treatment.

Verse 43

वेपमानौ निराहारौ पञ्चाशद्रात्रकर्षितौ । कथंचिदूहतुर्वीरी दम्पती तं रथोत्तमम्‌

Bhīṣma nói: “Tứ chi run rẩy, không có thức ăn, gầy mòn vì năm mươi đêm, đôi vợ chồng anh hùng ấy vẫn gắng gượng gom hết can đảm; với nỗ lực phi thường, họ cõng kéo chiếc chiến xa tuyệt hảo ấy mà đi.”

Verse 44

बहुशो भृशविद्धौ तौ स्रवन्तौ च क्षतोद्धवम्‌ । ददृशाते महाराज पुष्पिताविव किंशुकौ

Bhīṣma nói: “Tâu đại vương, cả hai người bị đánh trúng hết lần này đến lần khác, thương tích nặng nề, máu từ vết thương tuôn chảy. Đẫm trong máu, họ hiện ra như những cây kiṃśuka đang nở rộ.”

Verse 45

तौ दृष्टवा पौरवर्गस्तु भूशं शोकसमाकुल: । अभिशापभयत्रस्तो न च किंचिदुवाच ह

Thấy hai người trong cảnh đáng thương như vậy, dân chúng trong thành đau xót tột cùng. Nhưng vì sợ mắc phải lời nguyền của bậc hiền triết, không ai dám thốt ra một lời nào.

Verse 46

उन्ड्शश्नाब्रुवन्‌ सर्वे पश्यध्वं तपसो बलम्‌ | क्रुद्धा अपि मुनिश्रेष्ठ॑ वीक्षितुं नेह शकनुम:

Mỗi người đứng tách ra, thì thầm với nhau: “Hãy xem sức mạnh của khổ hạnh nơi vị ẩn sĩ! Dẫu lòng ta đang sôi sục phẫn nộ, ở đây ta cũng không thể ngẩng mắt nhìn thẳng vào bậc hiền giả tối thượng ấy.”

Verse 47

अहो भगवतो वीर्य महर्षेर्भावितात्मन: । राज्ञश्नापि सभार्यस्य धैर्य पश्यत यादृशम्‌

Bhīṣma nói: “Ôi, hãy nhìn sức mạnh linh diệu của bậc đại hiền, đấng tự thân đã được tôi luyện bởi khổ hạnh. Và cũng hãy nhìn sự kiên định phi thường của nhà vua cùng hoàng hậu—hãy tự mắt mà thấy lòng can đảm và sự điềm tĩnh của họ lớn lao đến nhường nào.”

Verse 48

श्रान्तावपि हि कृच्छेण रथमेनं समूहतु: । न चैतयोविंकारं वै ददर्श भूगुनन्दन:,'ये इतने थके होनेपर भी कष्ट उठाकर इस रथको खींचे जा रहे हैं। भूगुनन्दन च्यवन अभीतक इनमें कोई विकार नहीं देख सके हैं"

Bhīṣma nói: “Dẫu đã mệt lả, hai người ấy vẫn gắng gượng hết sức mà tiếp tục kéo cỗ xe đi. Thế nhưng Cyavana, hậu duệ của dòng Bhṛgu, vẫn không nhận ra nơi họ một dấu hiệu nào của sự dao động hay rối loạn—đó là bằng chứng cho sức chịu đựng kiên định và ý chí kỷ luật ngay giữa cảnh gian nan.”

Verse 49

भीष्म उवाच ततः स निर्विकारीौ तु दृष्टवा भगुकुलोद्वह: । वसु विश्राणयामास यथा वैश्रवणस्तथा

Bhīṣma nói: “Bấy giờ, thấy vua và hoàng hậu vẫn không hề dao động trong tâm, bậc kiệt xuất của dòng Bhṛgu liền ban phát của cải cho họ—rải vàng bạc như chính Vaiśravaṇa (Kubera).”

Verse 50

तत्रापि राजा प्रीतात्मा यथादिष्टमथाकरोत्‌ । ततो<स्य भगवान्‌ प्रीतो बभूव मुनिसत्तम:

Ngay trong việc ấy, nhà vua—lòng đầy hoan hỷ—đã làm đúng như lời dạy. Vì thế, bậc thánh hiền đáng tôn kính, vị tối thượng trong hàng khổ hạnh, đã hài lòng với ông.

Verse 51

अवतीर्य रथश्रेष्ठाद्‌ दम्पती तौ मुमोच ह । विमोच्य चैतौ विधिवत्‌ ततो वाक्यमुवाच ह

Bhīṣma nói: “Rồi ông bước xuống khỏi cỗ xe tuyệt hảo, giải thoát đôi vợ chồng ấy khỏi gánh nặng phục dịch. Sau khi trả tự do cho họ đúng theo lễ nghi, ông mới cất lời với họ bằng những lời lẽ thích đáng.”

Verse 52

इस प्रकार श्रीमहाभारत अनुशासनपववके अन्तर्गत दानधर्मपर्वमें च्यवन और कुशिकका संवादविषयक बावनवाँ अध्याय पूरा हुआ

Bhīṣma nói: “Bấy giờ Bhārgava Cyavana, cất giọng trầm sâu, dịu lại bởi lòng thương và rạng ngời vì mãn nguyện, nói: ‘Hỡi Bhārata! Ta muốn ban cho hai người một ân huệ tối thượng. Hãy nói đi—ta nên cho điều gì?’”

Verse 53

सुकुमारौ च तौ विद्धौ कराभ्यां मुनिसत्तम: । पस्पर्शामृतकल्पाभ्यां स्नेहाद्‌ भरतसत्तम

Bhīṣma nói: “Vị đại hiền tối thượng, thấy đôi người trẻ mềm yếu kia bị thương, liền vì lòng thương mến mà dùng cả hai tay—êm dịu như cam lộ—nhẹ nhàng vuốt ve họ, hỡi bậc ưu tú nhất trong dòng Bharata.”

Verse 54

अथाब्रवीन्नूपो वाक्‍्यं श्रमो नास्त्यावयोरिह । विश्रान्तौ च प्रभावात्‌ ते ऊचतुस्तौ तु भार्गवम्‌

Bhīṣma nói: Bấy giờ vua Nūpa thưa với vị Bhārgava (Chyavana): “Ở đây, cả hai chúng tôi không hề thấy mệt mỏi. Nhờ uy lực của ngài, chúng tôi được hưởng trọn vẹn sự nghỉ ngơi và an lạc.” Khi đôi người nói như vậy, bậc đáng tôn Chyavana lại tràn đầy hoan hỷ, đáp rằng lời ngài đã nói trước đó sẽ không hề uổng, mà nhất định sẽ được thành tựu.

Verse 55

अथ तौ भगवान्‌ प्राह प्रहृष्टश््यवनस्तदा । न वृथा व्यादह्ठतं पूर्व यन्मया तद्‌ भविष्यति

Bấy giờ bậc đáng tôn Chyavana hân hoan nói: “Điều ta đã tuyên bố trước đó không phải lời nói suông; lời ta nói nhất định sẽ thành.”

Verse 56

रमणीय: समुद्देशो गंगातीरमिदं शुभम्‌ | किंचित्कालं व्रतपरो निवत्स्यामीह पार्थिव,'पृथ्वीनाथ! यह गंगाका सुन्दर तट बड़ा ही रमणीय स्थान है। मैं कुछ कालतक व्रतपरायण होकर यहीं रहूँगा

Bhīṣma nói: “Tâu đại vương, khúc bờ sông Hằng cát tường này thật đẹp đẽ, đáng mến. Trong một thời gian ngắn, ta sẽ ở lại đây, chuyên tâm giữ trọn lời nguyện.”

Verse 57

गम्यतां स्वपुरं पुत्र विश्रान्त: पुनरेष्यसि । इहस्थं मां सभार्यस्त्वं द्रष्टासि श्वो नराधिप

Bhīṣma nói: “Con trai ta, hãy trở về thành của con ngay bây giờ. Hãy nghỉ ngơi cho lại sức rồi con sẽ quay lại. Tâu đại vương, ngày mai con sẽ thấy ta ở đây, và con hãy đến cùng với hoàng hậu của con.”

Verse 58

न च मन्युस्त्वया कार्य: श्रेयस्ते समुपस्थितम्‌ । यत्‌ काडक्षितं हादिस्थं ते तत्‌ सर्व हि भविष्यति

Bhishma nói: “Chớ để nỗi buồn hay oán giận trú ngụ trong tâm. Giờ phút phúc lành của ngươi đã đến. Mọi ước nguyện ngươi cất giữ trong lòng—mọi điều ngươi hằng khát vọng—rồi sẽ đều thành tựu.”

Verse 59

इत्येवमुक्त: कुशिक: प्रह्ृष्टेनान्तरात्मना | प्रोवाच मुनिशार्दूलमिदं वचनमर्थवत्‌

Bhishma nói: Được nói như vậy, vua Kuśika—lòng thầm hoan hỷ—bèn thưa với bậc đại hiền, “mãnh hổ giữa hàng ẩn sĩ”, bằng lời lẽ thâm nghĩa: “Bạch tôn giả, bậc đại phúc! Ngài đã tẩy tịnh chúng tôi. Trong tâm chúng tôi không còn một mảy may sầu não hay giận dữ. Cả hai chúng tôi đã trở lại độ xuân xanh; thân thể trở nên tuấn mỹ và cường tráng.”

Verse 60

न मे मन्युर्महाभाग पूतौ स्वो भगवंस्त्वया । संवृतौ यौवनस्थौ स्वो वपुष्मन्ती बलान्वितौ

Bhishma nói: “Ôi bậc đại phúc, trong ta không còn giận dữ. Bạch tôn giả, nhờ ngài mà chúng tôi được tẩy tịnh. Chúng tôi đã được phục hồi sức lực của tuổi trẻ; thân thể rạng ngời và đầy uy lực.”

Verse 61

प्रतोदेन व्रणा ये मे सभार्यस्य त्वया कृता: । तान्‌ न पश्यामि गात्रेषु स्वस्थो5स्मि सह भार्यया

Bhishma nói: “Những vết thương mà ngài từng quất roi lên thân ta—khi ta ở cùng thê tử—nay ta không còn thấy trên tay chân mình nữa. Ta đã hoàn toàn bình phục, cùng với thê tử.”

Verse 62

इमां च देवीं पश्यामि वपुषाप्सरसोपमाम्‌ | श्रिया परमया युक्तां यथा दृष्टा पुरा मया

Bhishma nói: “Và nay ta thấy vị phu nhân cao quý này—dáng vẻ mỹ lệ như một apsaras—được trang nghiêm bởi hào quang tối thượng và phúc tướng cát tường. Nàng đã trở lại đúng như hình bóng ta từng thấy thuở xưa.”

Verse 63

तव प्रसादसंवृत्तमिदं सर्व महामुने । नैतच्चित्र॑ तु भगवंस्त्वयि सत्यपराक्रम

Bhishma nói: “Bạch đại hiền, mọi việc này đều thành tựu nhờ ân sủng từ lòng từ bi của ngài. Ôi bậc tôn kính có dũng lực đặt nền trên chân thật, nơi ngài có sức mạnh như thế chẳng có gì lạ; bởi các bậc khổ hạnh như ngài, kiên trụ trong chân lý, tự nhiên vốn có năng lực phi thường.”

Verse 64

इत्युक्त: प्रत्युवाचैनं कुशिकं च्यवनस्तदा । आगच्छेथा: सभार्यश्ष त्वमिहेति नराधिप,उनके ऐसा कहनेपर मुनिवर च्यवन पुनः राजा कुशिकसे बोले--“नरेश्वर! तुम पुनः अपनी पत्नीके साथ कल यहाँ आना”

Bhishma nói: Khi nghe vậy, hiền giả Cyavana lại đáp vua Kuśika: “Hỡi bậc chúa của loài người, ngày mai hãy trở lại đây, cùng với hoàng hậu của ngài.”

Verse 65

इत्युक्त: समनुज्ञातो राजर्षिरभिवाद्य तम्‌ । प्रययौ वपुषा युक्तो नगरं देवराजवत्‌

Bhishma nói: Được dặn bảo như thế và đã được cho phép lui, vị vương-ẩn sĩ ấy cúi đầu kính lễ ngài rồi lên đường về kinh thành, thân tướng rực sáng như vua của chư thiên.

Verse 66

तत एनमुपाजग्मुरमात्या: सपुरोहिता: । बलस्था गणिकायुक्ता: सर्वा: प्रकृतयस्तथा,तदनन्तर उनके पीछे-पीछे मन्त्री, पुरोहित, सेनापति, नर्तकियाँ तथा समस्त प्रजावर्गके लोग चले

Bhishma nói: Rồi sau đó, các đại thần cùng vị tế sư hoàng gia, vị thống lĩnh quân đội, các kỹ nữ và tùy tùng, cùng toàn thể các tầng lớp dân chúng trong nước, đều nối nhau đi theo phía sau ngài một cách trật tự.

Verse 67

तैर्वृतः कुशिको राजा श्रिया परमया ज्वलन्‌ । प्रविवेश पुर हृष्ट: पूज्यमानो5थ बन्दिभि:

Bhishma nói: Được họ vây quanh, vua Kuśika rực rỡ với vinh quang tối thượng. Ngài hân hoan tiến vào thành; khi ấy, các nhạc quan triều đình cất tiếng tán tụng công đức của ngài.

Verse 68

ततः प्रविश्य नगर कृत्वा पौर्वाह्निकी: क्रिया: । भुक्त्वा सभारयों रजनीमुवास स महाद्युति:

Bhishma nói: Bấy giờ, sau khi vào thành, nhà vua chu toàn các nghi lễ buổi sớm theo phép tắc. Rồi dùng bữa cùng hoàng hậu, vị quân vương rực rỡ ấy nghỉ đêm trong cung điện—giữ nề nếp, kỷ cương và sự đoan chính trong mọi việc thường nhật.

Verse 69

ततस्तु तौ नवमभिवीक्ष्य यौवन परस्परं विगतरुजाविवामरौ । ननन्दतु: शयनगतौ वपुर्धरी श्रिया युतौ द्विजवरदत्तया तदा

Bhishma nói: Bấy giờ, hai vợ chồng nhìn nhau, thấy tuổi xuân mới như vừa trở lại, liền hiện ra không bệnh khổ, tựa chư thiên. Nằm trên giường, họ hoan hỷ vô cùng. Mang thân thể mới rạng ngời mỹ lệ do bậc hiền thánh song sinh tối thượng là Cyavana ban cho, đôi phu phụ ấy tràn đầy hạnh phúc.

Verse 70

अथाप्यृषिर्भुगुकुलकीर्तिवर्धन- स्तपोधनो वनमभिराममृद्धिमत्‌ । मनीषया बहुविधरत्नभूषितं ससर्ज यन्न पुरि शतक्रतोरपि

Bhishma nói: Lại nữa, vị hiền thánh làm rạng danh dòng Bhṛgu, giàu có sức mạnh khổ hạnh—Cyavana—bằng uy lực của ý nguyện đã tạo dựng một khu rừng vừa mỹ lệ vừa thịnh vượng, trang sức bằng muôn vẻ châu báu. Một lâm viên quyến rũ đến thế, ngay cả ở thành của Śatakratu (Indra) cũng không có.