Adhyaya 168: The Merit of Seeing Mathurā’s Guardian-Deity and a Catalog of Mathurā’s Sacred Geography
Mathurā-kṣetrapāla-darśana-phalaṃ tathā Mathurā-māhātmya-tīrtha-saṅkhyā
Ancient-Geography (Tīrtha-Māhātmya) and Ritual-Efficacy Discourse
ปฤถิวีทูลถามถึงผู้พิทักษ์ที่ประจำเพื่อคุ้มครองมถุรา และบุญ (ปุณยะ) ที่เกิดจากการได้เห็นท่านนั้นเป็นอย่างไร พระวราหะตรัสว่า ผู้พิทักษ์คือภูตปติ (เท่ากับหระ/รุทระ) เพียงได้ดาร์ศนะของท่านในมถุราก็ให้ผลธรรมและลบล้างบาปได้ ต่อมามีการเล่าเหตุการณ์ในกาลก่อนว่า หลังบำเพ็ญตบะพันปี หระได้รับพรและขอพำนักถาวรในมถุรา จึงได้รับสถาปนาเป็นกษेत्रปาล ทำให้คุณแห่งกษेत्रเข้าถึงได้ด้วยการดาร์ศนะ มถุราถูกยกย่องว่าเป็นแดนศักดิ์สิทธิ์ที่ฟื้นฟูโลก แม้การก้าวเข้าสู่แดนนี้ก็กล่าวว่าตัดวัฏสงสารได้ พระวราหะยังขยายความมหาตมยะของมถุรา กำหนดขอบเขตศักดิ์สิทธิ์ และแจกแจงรายชื่อตีรถะจำนวนมาก โดยถือเป็นความรู้ที่เคยปกปิดไว้เพื่อชี้นำการจาริกอย่างมีธรรมในภูมิทัศน์อันศักดิ์สิทธิ์นี้
Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 168
Verse 1
धरण्युवाच ॥ मथुरां रक्षते कोऽसौ क्षेत्रपालो व्यवस्थितः ॥ तेन दृष्टेन यत्पुण्यं कथयस्वाखिलं प्रभो ॥
ธรณีกล่าวว่า “ผู้ใดคือเขตร์ปาล ผู้พิทักษ์เขตศักดิ์สิทธิ์ซึ่งตั้งมั่นคุ้มครองมถุรา? และบุญอันใดเกิดจากการได้ทัศนะเขา โปรดบอกทั้งหมดเถิด โอ้พระผู้เป็นเจ้า”
Verse 2
श्रीवराह उवाच ॥ दृष्ट्वा भूतपतिं देवं वरदं पापनाशनम् ॥ तस्य दर्शनमात्रेण मथुरायां फलं भवेत् ॥
ศรีวราหะตรัสว่า: ครั้นได้เห็นพระผู้เป็นเจ้า ผู้เป็นนายแห่งสรรพสัตว์ ผู้ประทานพรและผู้ทำลายบาป เพียงการได้เห็นพระองค์เท่านั้น ก็ย่อมได้บุญผลอันพึงได้ในมถุรา
Verse 3
पुरा वर्षसहस्रं तु तपस्तप्तं सुदारुणम् ॥ पूर्णे वर्षसहस्रे तु मया सन्तोषितो हरः ॥
“กาลก่อน เราได้บำเพ็ญตบะอันหนักยิ่งตลอดพันปี ครั้นครบพันปีแล้ว หระ (ศิวะ) ก็ทรงพอพระทัยด้วยเรา”
Verse 4
वरं वरय भद्रं ते यस्ते मनसि वर्तते ॥ ईश्वर उवाच ॥ सर्वगस्त्वं हि देवेश मया ज्ञातं सुनिश्चितम् ॥
“จงเลือกพรเถิด—ขอความสวัสดีจงมีแก่ท่าน—สิ่งใดก็ตามที่ดำรงอยู่ในใจของท่าน” อีศวรตรัสว่า: “โอ้เจ้าแห่งเทพทั้งหลาย ท่านเป็นผู้แผ่ซ่านไปทั่วจริงแท้ ข้าพเจ้ารู้แน่ชัดแล้ว”
Verse 5
मथुरायां च देव त्वं क्षेत्रपालो भविष्यसि ॥ त्वयि दृष्टे महादेव मम क्षेत्रफलं भवेत् ॥
“และในมถุรา โอ้เทพเจ้า ท่านจักเป็นผู้พิทักษ์เขตศักดิ์สิทธิ์ (เกษตรปาละ) ครั้นได้เห็นท่าน โอ้มหาเทวะ บุญผลแห่งเขตของเราย่อมบังเกิด”
Verse 6
अन्यथा नाप्नुयात् सिद्धिमेवं एतन्न संशयः ॥ येन यद्यादृशं पुण्यं कृतं तीर्थे प्रयत्नतः ॥
“มิฉะนั้นย่อมไม่บรรลุสิทธิ (ความสำเร็จทางธรรม) ดังนี้แล ไม่มีข้อสงสัย บุญใด ๆ ที่ได้กระทำ ณ ตีรถะ (ท่าน้ำศักดิ์สิทธิ์) ด้วยความเพียรพยายาม…”
Verse 7
भजते मनुजः सिद्धिमात्मभावेन तादृशीम् ॥ मम क्षेत्रप्रवेशे च भूमिः संसारनाशिनी ॥
มนุษย์ย่อมบรรลุสิทธิอันเช่นนั้นด้วยภาวะแห่งอาตมัน (อาตมภาวะ) และเมื่อเข้าสู่เขตศักดิ์สิทธิ์ของเรา แผ่นดินนี้กล่าวกันว่าเป็นผู้ทำลายพันธนาการแห่งสังสาระ
Verse 8
मथुरायां च मे स्थानं सदा देव प्रदीयताम् ॥ देवदेव वचः श्रुत्वा हरिर्वचनमब्रवीत् ॥
และในมถุรา ขอให้มีที่ประทับสำหรับเราตลอดกาลเถิด โอ้เทพ ครั้นได้สดับวจนะของเทพเหนือเทพแล้ว พระหริจึงตรัสตอบ
Verse 9
इन्द्रस्यैव पुरी रम्या यथा नाकेऽमरावती ॥ जम्बूद्वीपे तथोत्कृष्टा मथुरा मम वल्लभा ॥
ดุจดังนครอันรื่นรมย์ของพระอินทร์ในสวรรค์คืออมราวตี ฉันใด ในชมพูทวีป มถุราอันเป็นที่รักของเราก็ประเสริฐยิ่งฉันนั้น
Verse 10
न मया कथितं देवि ब्रह्मणश्च महात्मनः ॥ रुद्रस्य न मया पूर्वं कथितं च वसुन्धरे ॥
โอ้เทวี เรื่องนี้เรามิได้กล่าวแม้แก่พระพรหมผู้มหาตมัน และโอ้วสุธรา ก่อนหน้านี้เราก็มิได้กล่าวแก่พระรุทระเช่นกัน
Verse 11
मया सुगोपितं पूर्वं गुह्याद्गुह्यतरं परम् ॥ अत्र क्षेत्रे पुरी रम्या सर्वरत्नविभूषिता ॥
ก่อนหน้านี้เราได้ปกปิดไว้เป็นอย่างดี—ลับยิ่งกว่าความลับ เป็นสิ่งสูงสุด ในเขตศักดิ์สิทธิ์นี้มีนครอันรื่นรมย์ ประดับด้วยรัตนะนานาประการ
Verse 12
तस्यां तिष्ठन्ति तीर्थानि तानि वक्ष्यामि तच्छृणु ॥ षष्टिकोटिसहस्राणि षष्टिकोटिशतानि च ॥
ในแดนนั้นมีทีรถะ (ท่าศักดิ์สิทธิ์) ตั้งอยู่; เราจักกล่าวบอก—จงฟังเถิด. จำนวนมีหกสิบโกฏิแห่งพัน และยังมีหกสิบโกฏิแห่งร้อยด้วย.
Verse 13
तीर्थसंख्या च वसुधे मथुरायां मयोदिता ॥ गोवर्द्धनं तथाक्रूरं द्वे कोटी दक्षिणोत्तरे ॥
โอ้ วสุธา (พระแม่ธรณี) จำนวนทีรถะในมถุรา ข้าพเจ้าได้กล่าวไว้แล้ว. ส่วนโควรรธนะและอาครูระนั้น—มีสองโกฏิ ในเขตทิศใต้และทิศเหนือ.
Verse 14
प्रस्कन्दनं च भाण्डीरं कुरुक्षेत्रसमानि षट् ॥ पुण्यात्पुण्यतरं श्रेष्ठमेतद्विश्रान्तिसंज्ञकम् ॥
และปรัสกันทนะกับภาณฑีระ—มีหก (ทีรถะ) เสมอด้วยกุรุเกษตร. ประเสริฐยิ่ง ให้บุญยิ่งกว่าบุญทั้งปวง นี้เป็นที่รู้จักว่า ‘วิศรานติ’.
Verse 15
असिकुण्डं सवैकुण्ठं कोटितीर्थोत्तमं स्मृतम् ॥ अविमुक्तं सोमतीर्थं यमनं तिन्दुकं ततः ॥
อสิกุณฑะ สไวกุณฐะ และโกฏิตีรถะ—เหล่านี้ระลึกกันว่าเป็นยอดเยี่ยม. (อีกทั้ง) อวิมุกตะ โสมตีรถะ ยมะนะ และต่อมาคือ ตินทุกะ.
Verse 16
चक्रतीर्थं तथाक्रूरं द्वादशादित्यसंज्ञितम् ॥ एतत्पुण्यं पवित्रं च महापातकनाशनम् ॥
จักรตีรถะ และเช่นเดียวกัน อาครูระ ได้รับนามว่า ‘ทวาทศาทิตยะ’. สิ่งนี้เป็นบุญกุศลและบริสุทธิ์ และเป็นผู้ทำลายบาปใหญ่ทั้งหลาย.
Verse 17
कुरुक्षेत्राच्छतगुणं मथुरायां न संशयः ॥ ये पठन्ति महाभागाः शृण्वन्ति च समाहिताः ॥
ที่มถุรา บุญย่อมมีร้อยเท่าเมื่อเทียบกับกุรุเกษตร—ไม่ต้องสงสัยเลย ผู้มีบุญผู้สวดอ่านเรื่องนี้ และผู้ตั้งจิตแน่วแน่สดับฟัง—
Verse 18
मथुरायास्तु माहात्म्यं ते यान्ति परमं पदम् ॥ कुलानि ते तारयन्ति द्वे शते विंशयोर् द्वयोः ॥
ส่วนมหิมาแห่งมถุรา คือเขาย่อมบรรลุสภาวะสูงสุด และยังช่วยให้วงศ์ตระกูลข้ามพ้นได้—สองร้อยและสองครั้งยี่สิบ (รวม 240) ชั่วคน
Verse 19
एतत्ते कथितं देवि सर्वपातकनाशनम् ॥ तीर्थानां चैव माहात्म्यं किमन्यच्छ्रोतुमिच्छसि ॥
ข้าแต่เทวี เรื่องนี้ได้กล่าวแก่ท่านแล้ว อันเป็นสิ่งทำลายบาปทั้งปวง และยังเป็นมหิมาแห่งบรรดาตีรถะด้วย ท่านปรารถนาจะสดับสิ่งใดอีกเล่า?
Verse 20
विंशतिर्योजनानां हि माठुरं मम मण्डलम् ॥ पदे पदेऽश्वमेधानां फलं नात्र विचारणा ॥
แท้จริง อาณาเขตมถุราของเรากว้างยาวยี่สิบโยชน์ ในทุกย่างก้าวมีผลแห่งอัศวเมธยัญ—ที่นี่ไม่ต้องถกเถียงกัน
Verse 21
एतन्मरणकाले तु यः स्मरेत्प्रयतो नरः ॥ स गच्छेत्परामां सिद्धिमिह संसारनाशिनीम् ॥
แต่ผู้ใดมีวินัย ระลึกถึงสิ่งนี้ในยามใกล้มรณะ ผู้นั้นย่อมบรรลุสิทธิอันสูงสุด ณ ที่นี้—อันทำลายวัฏสงสาร
Inside Adhyaya 168
How it unfolds
- Where it opens
Pṛthivī asks Varāha who stands as Mathurā’s protector (kṣetrapāla) and what puṇya arises from seeing (darśana) him within the kṣetra.
- Central event
Varāha identifies the guardian as Bhūtapati—Hara/Rudra—whose presence in Mathurā makes the kṣetra’s fruits readily accessible; he then narrates how Hara, after a thousand-year tapas, received a boon and asked for a permanent abode in Mathurā.
- Climax resolution
The boon is granted as a territorial appointment: Hara becomes the fixed kṣetrapāla of the Māthura-maṇḍala; Varāha elevates Mathurā as a saṃsāra-cutting space where entry and proper encounter mediate liberation, then defines the sacred extent (about 20 yojanas) and discloses a guarded catalog of tīrthas to regulate movement through the sacral landscape.
- Closing phalashruti
No explicit, formal phalaśruti formula is indicated in the provided summary; the chapter’s operative ‘phalā’ is embedded as repeated claims that darśana of Bhūtapati in Mathurā removes sin and grants the kṣetra’s benefits, and that kṣetra-praveśa itself is saṃsāra-nāśinī.
Geographical context
Mathurā (māthura-maṇḍala, 20 yojanas); Amarāvatī (as a comparative heavenly city); Jambūdvīpa; Govardhana; Akrūra-tīrtha/Akrūra; Praskandana; Bhāṇḍīra (Bhāṇḍīravaṭa region implied); Kurukṣetra (as a comparative tīrtha); Asikuṇḍa; Vaikuṇṭha (as a named tīrtha: Savaikuṇṭha); Avimukta; Soma-tīrtha; Yamana; Tinduka; Chakra-tīrtha; Dvādaśāditya-tīrtha.
Tirtha focus
- Primary TirthaMathurā (Māthura-maṇḍala) with Bhūtapati/Hara as kṣetrapāla
- Associated RegionMathurā / Braj (Māthura-maṇḍala; within Jambūdvīpa framing)
- Pilgrimage MeritDarśana of Bhūtapati in Mathurā is said to destroy sin and confer the kṣetra’s full religious fruit; entry into the Māthura-kṣetra is framed as saṃsāra-nāśinī (world-transcending), and knowledge of boundaries/tīrthas functions as a guide for ethically ‘correct’ pilgrimage movement.
Ritual instructions
- Primary RitualKṣetrapāla-darśana in Mathurā (seeing/approaching Bhūtapati/Hara as guardian before engaging the kṣetra)
- BenefitRemoval of pāpa (sin), access to Mathurā’s kṣetra-phala through the guardian’s darśana, and participation in a liberative geography where kṣetra-entry is portrayed as saṃsāra-nāśinī.
The narrative frame
- Varāha (Viṣṇu in boar form)Pṛthivī (Earth) · Didactic and revelatory (tīrtha-māhātmya disclosure framed as formerly guarded/guhya knowledge)
The emotional journey
- Dominant RasaŚānta (with devotional awe toward the kṣetra and its guardian)
- Emotional ProgressionInquiry and curiosity (Pṛthivī) → authoritative identification of the guardian and promise of sin-removal → mythic validation via tapas-and-boon episode → expansion into sacred cartography and boundary-definition → settled reverence toward regulated pilgrimage knowledge.
Planning a pilgrimage
- Visit FeasibilityHighly feasible: Mathura–Vrindavan–Govardhan circuit is well-developed with road/rail access; many named sites correspond to the broader Braj region, though some tīrtha-identifications may be traditional/local rather than archaeologically fixed.
- Best SeasonOctober–March (cooler months for Braj yātrā)
- Modern Location NameMathura, Uttar Pradesh, India (Braj region; Mathura–Vrindavan–Govardhan area)
- Related FestivalKārttika month observances in Braj; Janmāṣṭamī (Mathurā); Holī (Braj)
Frequently Asked Questions
The chapter frames sacred territory as an ethical landscape: the text instructs that mindful approach to a kṣetra (Mathurā) and encounter (darśana) with its guardian-deity mediates access to the kṣetra’s benefits. It also depicts knowledge of place (tīrtha cataloging and boundaries) as a regulated disclosure (guhya), implying responsible movement through and valuation of terrestrial space.
No tithi, nakṣatra, māsa, or seasonal observance is specified in the provided verses. The only explicit temporal marker is a mythic duration—"varṣa-sahasra" (a thousand years) of tapas—used to ground the narrative of boon-granting and the establishment of the kṣetrapāla.
Through the Varāha–Pṛthivī frame, the text treats Earth as a morally charged domain where certain regions are described as saṃsāra-nāśinī (world-negating/world-transcending) by entry itself. By defining Mathurā’s extent (maṇḍala) and enumerating its tīrthas, it models an early form of ‘terrestrial stewardship’ discourse: the land is mapped, valued, and approached via rules of encounter (darśana) and guardianship (kṣetrapāla), reinforcing careful, non-random engagement with place.
The chapter references deities as principal figures rather than human dynasties: Bhūtapati/Hara/Rudra (as the guardian), Indra (via Amarāvatī as a comparison), Brahmā (as a figure to whom the knowledge was not previously disclosed), and Viṣṇu/Varāha as narrator. No royal lineages, named sages, or administrative genealogies appear in the provided passage.
Ask anything about Adhyaya 168 of the Varaha Purana
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Varaha Purana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.
