Adhyaya 168: The Merit of Seeing Mathurā’s Guardian-Deity and a Catalog of Mathurā’s Sacred Geography
Mathurā-kṣetrapāla-darśana-phalaṃ tathā Mathurā-māhātmya-tīrtha-saṅkhyā
Ancient-Geography (Tīrtha-Māhātmya) and Ritual-Efficacy Discourse
পৃথিৱীয়ে মথুৰা ৰক্ষাৰ বাবে নিযুক্ত ৰক্ষক কোন আৰু তেওঁৰ দৰ্শনে কিমান পুণ্য হয় সেয়া সোধে। বৰাহে ক’লে—মথুৰাৰ ক্ষেত্ৰপাল ভূতপতি, অৰ্থাৎ হৰ/ৰুদ্ৰ; মথুৰাত তেওঁৰ কেৱল দৰ্শনেই ধৰ্মফল দিয়ে আৰু পাপ নাশ কৰে। তাৰ পিছত পূৰ্বকথা বৰ্ণিত হয়: হাজাৰ বছৰ তপস্যাৰ পাছত হৰে বৰ লাভ কৰি মথুৰাত স্থায়ী নিবাস বিচাৰে; ফলত তেওঁক ক্ষেত্ৰপাল ৰূপে স্থাপন কৰা হয়, যাতে তেওঁৰ দৰ্শনৰ দ্বাৰাই ক্ষেত্ৰৰ সকলো লাভ সহজে প্ৰাপ্য হয়। মথুৰাক বিশ্ব-নৱীকৰণকাৰী পবিত্ৰ স্থান বুলি কোৱা হৈছে, য’ত প্ৰৱেশেই সংসাৰ-বন্ধন ছেদন কৰে বুলি মানা হয়। বৰাহে মথুৰাৰ মাহাত্ম্য, পবিত্ৰ সীমা নিৰ্ধাৰণ আৰু বহু তীৰ্থৰ তালিকা দাঙি ধৰে, আৰু এই আগতে গোপন ৰখা জ্ঞান ধৰ্মাচৰণসহ যাত্ৰাপথ সঠিক কৰিবলৈ প্ৰকাশ কৰে।
Primary Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 168
Verse 1
धरण्युवाच ॥ मथुरां रक्षते कोऽसौ क्षेत्रपालो व्यवस्थितः ॥ तेन दृष्टेन यत्पुण्यं कथयस्वाखिलं प्रभो ॥
ধৰণীয়ে ক’লে: “মথুৰা ৰক্ষা কৰিবলৈ স্থিত সেই ক্ষেত্ৰপাল কোন? আৰু তেওঁক দৰ্শন কৰিলে যি পুণ্য হয়, হে প্ৰভু, সেই সকলো ক’বা।”
Verse 2
श्रीवराह उवाच ॥ दृष्ट्वा भूतपतिं देवं वरदं पापनाशनम् ॥ तस्य दर्शनमात्रेण मथुरायां फलं भवेत् ॥
শ্ৰী বৰাহে ক’লে: ভূতপতি, বৰদাতা আৰু পাপনাশক দেৱক দৰ্শন কৰি, কেৱল তেওঁৰ দৰ্শন-মাত্ৰতেই মথুৰাত লাভ্য ধৰ্মফল (পুণ্য) প্ৰাপ্ত হয়।
Verse 3
पुरा वर्षसहस्रं तु तपस्तप्तं सुदारुणम् ॥ पूर्णे वर्षसहस्रे तु मया सन्तोषितो हरः ॥
“পূৰ্বে মই হাজাৰ বছৰ ধৰি অতি কঠোৰ তপস্যা কৰিছিলোঁ। হাজাৰ বছৰ পূৰ্ণ হোৱাত হৰ (শিৱ) মোৰ দ্বাৰা সন্তুষ্ট হৈছিল।”
Verse 4
वरं वरय भद्रं ते यस्ते मनसि वर्तते ॥ ईश्वर उवाच ॥ सर्वगस्त्वं हि देवेश मया ज्ञातं सुनिश्चितम् ॥
“তোমাৰ মঙ্গল হওক—যি তোমাৰ মনত আছে সেই বৰ বাছি লোৱা।” ঈশ্বৰে ক’লে: “হে দেৱেশ, তুমি নিশ্চয়েই সৰ্বব্যাপী; এই কথা মই দৃঢ়ভাৱে জানিলোঁ।”
Verse 5
मथुरायां च देव त्वं क्षेत्रपालो भविष्यसि ॥ त्वयि दृष्टे महादेव मम क्षेत्रफलं भवेत् ॥
“আৰু মথুৰাত, হে দেৱ, তুমি এই ক্ষেত্ৰৰ ক্ষেত্ৰপাল হ’বা। হে মহাদেৱ, তোমাৰ দৰ্শন হ’লে মোৰ ক্ষেত্ৰফল (পুণ্য) লাভ হ’ব।”
Verse 6
अन्यथा नाप्नुयात् सिद्धिमेवं एतन्न संशयः ॥ येन यद्यादृशं पुण्यं कृतं तीर्थे प्रयत्नतः ॥
“নচেৎ সিদ্ধি লাভ নহ’ব—এয়াই বিধান; ইয়াত কোনো সন্দেহ নাই। যি যি প্ৰকাৰৰ পুণ্য, যি যি প্ৰয়াসে, তীৰ্থত যত্নসহকাৰে কৰা হয়…”
Verse 7
भजते मनुजः सिद्धिमात्मभावेन तादृशीम् ॥ मम क्षेत्रप्रवेशे च भूमिः संसारनाशिनी ॥
মানৱে আত্মভাব (আত্মভাৱ) দ্বাৰা তেনেধৰণৰ সিদ্ধি লাভ কৰে। আৰু মোৰ পবিত্ৰ ক্ষেত্ৰত প্ৰৱেশ কৰিলে এই ভূমি সংসাৰ-বন্ধনৰ বিনাশকাৰিণী বুলি কোৱা হয়।
Verse 8
मथुरायां च मे स्थानं सदा देव प्रदीयताम् ॥ देवदेव वचः श्रुत्वा हरिर्वचनमब्रवीत् ॥
আৰু মথুৰাত মোৰ বাবে সদায় এক নিবাসস্থান দিয়া হওক, হে দেৱ। দেৱদেৱৰ বাক্য শুনি হৰিয়ে উত্তৰত বাক্য ক’লে।
Verse 9
इन्द्रस्यैव पुरी रम्या यथा नाकेऽमरावती ॥ जम्बूद्वीपे तथोत्कृष्टा मथुरा मम वल्लभा ॥
যেনে স্বৰ্গত ইন্দ্ৰৰ মনোৰম নগৰী অমৰাৱতী, তেনেদৰে জম্বূদ্বীপত মোৰ প্ৰিয় মথুৰা সৰ্বোৎকৃষ্ট।
Verse 10
न मया कथितं देवि ब्रह्मणश्च महात्मनः ॥ रुद्रस्य न मया पूर्वं कथितं च वसुन्धरे ॥
হে দেবী, মহাত্মা ব্ৰহ্মাকোও এই কথা মই কোৱা নাছিলোঁ; আৰু হে বসুন্ধৰা, আগতে ৰুদ্ৰকোও মই কোৱা নাছিলোঁ।
Verse 11
मया सुगोपितं पूर्वं गुह्याद्गुह्यतरं परम् ॥ अत्र क्षेत्रे पुरी रम्या सर्वरत्नविभूषिता ॥
আগতে মই ইয়াক ভালদৰে গোপন কৰি ৰাখিছিলোঁ—গোপনতকৈও অধিক গোপন, পৰম। এই ক্ষেত্ৰত এক মনোৰম নগৰী আছে, যি সকলো ধৰণৰ ৰত্নেৰে বিভূষিত।
Verse 12
तस्यां तिष्ठन्ति तीर्थानि तानि वक्ष्यामि तच्छृणु ॥ षष्टिकोटिसहस्राणि षष्टिकोटिशतानि च ॥
সেই দেশত তীৰ্থসমূহ স্থাপিত আছে; মই সিহঁত বৰ্ণনা কৰিম—সেয়া শুনা। সিহঁতৰ সংখ্যা ষাঠি কোটি হাজাৰ আৰু ষাঠি কোটি শত বুলিও কোৱা হৈছে।
Verse 13
तीर्थसंख्या च वसुधे मथुरायां मयोदिता ॥ गोवर्द्धनं तथाक्रूरं द्वे कोटी दक्षिणोत्तरे ॥
হে বসুধা (পৃথিৱী), মথুৰাত তীৰ্থৰ সংখ্যা মই ক’লোঁ। গোবৰ্ধন আৰু আক্ৰূৰ সম্বন্ধে—দক্ষিণ আৰু উত্তৰ ভাগত দু’ কোটি আছে।
Verse 14
प्रस्कन्दनं च भाण्डीरं कुरुक्षेत्रसमानि षट् ॥ पुण्यात्पुण्यतरं श्रेष्ठमेतद्विश्रान्तिसंज्ञकम् ॥
আৰু প্ৰস্কন্দন আৰু ভাণ্ডীৰ—কুৰুক্ষেত্ৰৰ সমান ছয় (তীৰ্থ) আছে। পুণ্যতকৈও অধিক পুণ্যদায়ক, শ্ৰেষ্ঠ—ই ‘বিশ্ৰান্তি’ নামে পৰিচিত।
Verse 15
असिकुण्डं सवैकुण्ठं कोटितीर्थोत्तमं स्मृतम् ॥ अविमुक्तं सोमतीर्थं यमनं तिन्दुकं ततः ॥
অসিকুণ্ড, সৱৈকুণ্ঠ আৰু কোটিতীৰ্থ—এইসকলক শ্ৰেষ্ঠ বুলি স্মৰণ কৰা হয়। (আৰু) অবিমুক্ত, সোমতীৰ্থ, যমন আৰু তাৰ পাছত তিন্দুক।
Verse 16
चक्रतीर्थं तथाक्रूरं द्वादशादित्यसंज्ञितम् ॥ एतत्पुण्यं पवित्रं च महापातकनाशनम् ॥
চক্ৰতীৰ্থ, আৰু তদ্ৰূপ আক্ৰূৰ, ‘দ্বাদশাদিত্য’ নামে অভিহিত। ই পুণ্যদায়ক আৰু পবিত্ৰ, আৰু মহাপাতক নাশক।
Verse 17
कुरुक्षेत्राच्छतगुणं मथुरायां न संशयः ॥ ये पठन्ति महाभागाः शृण्वन्ति च समाहिताः ॥
কুৰুক্ষেত্ৰতকৈ মথুৰাত পুণ্য শতগুণ—ইয়াত কোনো সন্দেহ নাই। যিসকল মহাভাগ্যৱান এই কথা পাঠ কৰে আৰু যিসকল একাগ্ৰচিত্তে শুনে—
Verse 18
मथुरायास्तु माहात्म्यं ते यान्ति परमं पदम् ॥ कुलानि ते तारयन्ति द्वे शते विंशयोर् द्वयोः ॥
কিন্তু মথুৰাৰ মাহাত্ম্য এই যে, তেওঁলোকে পৰম পদ লাভ কৰে। তেওঁলোকে নিজৰ কুলকেও তাৰে—দুই শত আৰু দুবাৰ বিশ (মুঠ ২৪০) পুৰুষলৈকে।
Verse 19
एतत्ते कथितं देवि सर्वपातकनाशनम् ॥ तीर्थानां चैव माहात्म्यं किमन्यच्छ्रोतुमिच्छसि ॥
হে দেবী, এই সকলো তোমাক কোৱা হ’ল—ই সকলো পাপ নাশ কৰে; আৰু তীৰ্থসমূহৰ মাহাত্ম্যও। এতিয়া তুমি আৰু কি শুনিব বিচাৰিছা?
Verse 20
विंशतिर्योजनानां हि माठुरं मम मण्डलम् ॥ पदे पदेऽश्वमेधानां फलं नात्र विचारणा ॥
বিশ যোজনালৈকে বিস্তৃত মোৰ মথুৰা-মণ্ডল। প্ৰতি পদে অশ্বমেধ যজ্ঞৰ ফল লাভ হয়—ইয়াত কোনো বিতৰ্ক নাই।
Verse 21
एतन्मरणकाले तु यः स्मरेत्प्रयतो नरः ॥ स गच्छेत्परामां सिद्धिमिह संसारनाशिनीम् ॥
কিন্তু যি সংযমী নৰ মৰণকালত ইয়াক স্মৰণ কৰে, সি ইয়াতেই পৰম সিদ্ধি লাভ কৰে—যি সংসাৰচক্ৰ নাশ কৰে।
Frequently Asked Questions
The chapter frames sacred territory as an ethical landscape: the text instructs that mindful approach to a kṣetra (Mathurā) and encounter (darśana) with its guardian-deity mediates access to the kṣetra’s benefits. It also depicts knowledge of place (tīrtha cataloging and boundaries) as a regulated disclosure (guhya), implying responsible movement through and valuation of terrestrial space.
No tithi, nakṣatra, māsa, or seasonal observance is specified in the provided verses. The only explicit temporal marker is a mythic duration—"varṣa-sahasra" (a thousand years) of tapas—used to ground the narrative of boon-granting and the establishment of the kṣetrapāla.
Through the Varāha–Pṛthivī frame, the text treats Earth as a morally charged domain where certain regions are described as saṃsāra-nāśinī (world-negating/world-transcending) by entry itself. By defining Mathurā’s extent (maṇḍala) and enumerating its tīrthas, it models an early form of ‘terrestrial stewardship’ discourse: the land is mapped, valued, and approached via rules of encounter (darśana) and guardianship (kṣetrapāla), reinforcing careful, non-random engagement with place.
The chapter references deities as principal figures rather than human dynasties: Bhūtapati/Hara/Rudra (as the guardian), Indra (via Amarāvatī as a comparison), Brahmā (as a figure to whom the knowledge was not previously disclosed), and Viṣṇu/Varāha as narrator. No royal lineages, named sages, or administrative genealogies appear in the provided passage.
Read Varaha Purana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.