Adhyaya 168: The Merit of Seeing Mathurā’s Guardian-Deity and a Catalog of Mathurā’s Sacred Geography
Mathurā-kṣetrapāla-darśana-phalaṃ tathā Mathurā-māhātmya-tīrtha-saṅkhyā
Ancient-Geography (Tīrtha-Māhātmya) and Ritual-Efficacy Discourse
ପୃଥିବୀ ପଚାରନ୍ତି—ମଥୁରାକୁ ରକ୍ଷା କରୁଥିବା ପାଳକ କିଏ ଏବଂ ତାଙ୍କ ଦର୍ଶନରୁ କେଉଁ ପୁଣ୍ୟ ମିଳେ। ବରାହ କହନ୍ତି—ମଥୁରାର କ୍ଷେତ୍ରପାଳ ଭୂତପତି, ସେଇ ହର/ରୁଦ୍ର; ମଥୁରାରେ ତାଙ୍କ କେବଳ ଦର୍ଶନ ଧର୍ମଫଳଦାୟକ ଓ ପାପନାଶକ। ପୂର୍ବକଥାରେ ସହସ୍ରବର୍ଷ ତପସ୍ୟା ପରେ ହର ବର ପାଇ ମଥୁରାରେ ନିତ୍ୟବାସ ଚାହାନ୍ତି; ତେବେ ତାଙ୍କୁ କ୍ଷେତ୍ରପାଳ ଭାବେ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରାଯାଏ, ଯାହାଦ୍ୱାରା ତାଙ୍କ ଦର୍ଶନରେ କ୍ଷେତ୍ରଫଳ ସୁଲଭ ହୁଏ ଏବଂ ମଥୁରାରେ ପ୍ରବେଶମାତ୍ରେ ସଂସାରବନ୍ଧନ ଛେଦ ହୁଏ, ଜଗତ୍-ନବୀକରଣର ସ୍ଥାନ ବୋଲି ମହିମା କରାଯାଏ। ପରେ ବରାହ ମଥୁରାର ପବିତ୍ର ସୀମା ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରି ଅନେକ ତୀର୍ଥର ତାଲିକା ଦେଇ, ଏହା ପୂର୍ବେ ଗୁପ୍ତ ଜ୍ଞାନ ଥିଲା ବୋଲି କହି ଧର୍ମ୍ୟ ଯାତ୍ରା ପାଇଁ ପଥପ୍ରଦର୍ଶନ କରନ୍ତି।
Primary Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 168
Verse 1
धरण्युवाच ॥ मथुरां रक्षते कोऽसौ क्षेत्रपालो व्यवस्थितः ॥ तेन दृष्टेन यत्पुण्यं कथयस्वाखिलं प्रभो ॥
ଧରଣୀ କହିଲେ— ମଥୁରାକୁ ରକ୍ଷା କରିବା ପାଇଁ ସ୍ଥିତ ସେହି କ୍ଷେତ୍ରପାଳ କିଏ? ତାଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ ଯେ ପୁଣ୍ୟ ହୁଏ, ହେ ପ୍ରଭୋ, ସମସ୍ତ କହନ୍ତୁ।
Verse 2
श्रीवराह उवाच ॥ दृष्ट्वा भूतपतिं देवं वरदं पापनाशनम् ॥ तस्य दर्शनमात्रेण मथुरायां फलं भवेत् ॥
ଶ୍ରୀବରାହ କହିଲେ— ଭୂତପତି, ବରଦ ଓ ପାପନାଶକ ସେହି ଦେବଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ, କେବଳ ଦର୍ଶନମାତ୍ରରେ ମଥୁରାରେ (ସେହି) ଫଳ ମିଳେ।
Verse 3
पुरा वर्षसहस्रं तु तपस्तप्तं सुदारुणम् ॥ पूर्णे वर्षसहस्रे तु मया सन्तोषितो हरः ॥
ପୂର୍ବକାଳରେ ମୁଁ ଏକ ସହସ୍ର ବର୍ଷ ଅତ୍ୟନ୍ତ କଠୋର ତପ କରିଥିଲି। ସହସ୍ର ବର୍ଷ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ ମୋ ଦ୍ୱାରା ହର (ଶିବ) ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହେଲେ।
Verse 4
वरं वरय भद्रं ते यस्ते मनसि वर्तते ॥ ईश्वर उवाच ॥ सर्वगस्त्वं हि देवेश मया ज्ञातं सुनिश्चितम् ॥
“ବର ଚାହ—ତୋର ମଙ୍ଗଳ ହେଉ—ଯାହା ତୋର ମନରେ ଅଛି।” ଈଶ୍ୱର କହିଲେ: “ହେ ଦେବେଶ! ଆପଣ ସର୍ବବ୍ୟାପୀ; ଏହା ମୁଁ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଜାଣିଛି।”
Verse 5
मथुरायां च देव त्वं क्षेत्रपालो भविष्यसि ॥ त्वयि दृष्टे महादेव मम क्षेत्रफलं भवेत् ॥
ଏବଂ ହେ ଦେବ! ମଥୁରାରେ ଆପଣ କ୍ଷେତ୍ରପାଳ ହେବେ। ହେ ମହାଦେବ! ଆପଣଙ୍କ ଦର୍ଶନରେ ମୋ କ୍ଷେତ୍ରଫଳ (ପୁଣ୍ୟ) ଲଭ୍ୟ ହେବ।
Verse 6
अन्यथा नाप्नुयात् सिद्धिमेवं एतन्न संशयः ॥ येन यद्यादृशं पुण्यं कृतं तीर्थे प्रयत्नतः ॥
ନହେଲେ ସିଦ୍ଧି ମିଳେନାହିଁ—ଏହିପରି ନିଶ୍ଚୟ, ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ତୀର୍ଥରେ ପ୍ରୟାସପୂର୍ବକ ଯେପରି ପୁଣ୍ୟ କରାଯାଇଛି…
Verse 7
भजते मनुजः सिद्धिमात्मभावेन तादृशीम् ॥ मम क्षेत्रप्रवेशे च भूमिः संसारनाशिनी ॥
ମନୁଷ୍ୟ ଆତ୍ମଭାବରେ (ଅନ୍ତର୍ଭାବରେ) ସେହିପରି ସିଦ୍ଧି ଲଭେ। ଏବଂ ମୋ କ୍ଷେତ୍ରରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ ଏହି ଭୂମି ସଂସାରବନ୍ଧନ ନାଶକାରୀ।
Verse 8
मथुरायां च मे स्थानं सदा देव प्रदीयताम् ॥ देवदेव वचः श्रुत्वा हरिर्वचनमब्रवीत् ॥
“ମଥୁରାରେ ମୋ ପାଇଁ ସଦା ଏକ ନିବାସସ୍ଥାନ ଦିଆଯାଉ, ହେ ଦେବ।” ଦେବଦେବଙ୍କ ବଚନ ଶୁଣି ହରି ପ୍ରତିଉତ୍ତର କହିଲେ।
Verse 9
इन्द्रस्यैव पुरी रम्या यथा नाकेऽमरावती ॥ जम्बूद्वीपे तथोत्कृष्टा मथुरा मम वल्लभा ॥
“ଯେପରି ସ୍ୱର୍ଗରେ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ରମ୍ୟ ପୁରୀ ଅମରାବତୀ, ସେପରି ଜମ୍ବୂଦ୍ୱୀପରେ ମୋର ପ୍ରିୟ ମଥୁରା ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ।”
Verse 10
न मया कथितं देवि ब्रह्मणश्च महात्मनः ॥ रुद्रस्य न मया पूर्वं कथितं च वसुन्धरे ॥
“ହେ ଦେବୀ, ମହାତ୍ମା ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ମୁଁ ଏହା କହିନଥିଲି; ହେ ବସୁନ୍ଧରା, ପୂର୍ବେ ରୁଦ୍ରଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ କହିନଥିଲି।”
Verse 11
मया सुगोपितं पूर्वं गुह्याद्गुह्यतरं परम् ॥ अत्र क्षेत्रे पुरी रम्या सर्वरत्नविभूषिता ॥
“ପୂର୍ବେ ମୁଁ ଏହାକୁ ଭଲଭାବେ ଗୋପନ କରିରଖିଥିଲି—ଗୁହ୍ୟଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଅଧିକ ଗୁହ୍ୟ, ପରମ। ଏହି କ୍ଷେତ୍ରରେ ସର୍ବ ରତ୍ନରେ ବିଭୂଷିତ ଏକ ରମ୍ୟ ପୁରୀ ଅଛି।”
Verse 12
तस्यां तिष्ठन्ति तीर्थानि तानि वक्ष्यामि तच्छृणु ॥ षष्टिकोटिसहस्राणि षष्टिकोटिशतानि च ॥
ସେଠାରେ ତୀର୍ଥଗୁଡ଼ିକ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ଅଛି; ମୁଁ ସେଗୁଡ଼ିକ କହିବି—ଶୁଣ। ସେମାନଙ୍କ ସଂଖ୍ୟା ଷଷ୍ଟି କୋଟି ସହସ୍ର ଏବଂ ଷଷ୍ଟି କୋଟି ଶତ ମଧ୍ୟ ଅଟେ।
Verse 13
तीर्थसंख्या च वसुधे मथुरायां मयोदिता ॥ गोवर्द्धनं तथाक्रूरं द्वे कोटी दक्षिणोत्तरे ॥
ହେ ବସୁଧେ! ମଥୁରାରେ ତୀର୍ଥମାନଙ୍କ ସଂଖ୍ୟା ମୁଁ କହିଛି। ଗୋବର୍ଧନ ଓ ଆକ୍ରୂର—ଦକ୍ଷିଣ ଓ ଉତ୍ତର ଭାଗରେ ଦୁଇ କୋଟି (ତୀର୍ଥ) ଅଛି।
Verse 14
प्रस्कन्दनं च भाण्डीरं कुरुक्षेत्रसमानि षट् ॥ पुण्यात्पुण्यतरं श्रेष्ठमेतद्विश्रान्तिसंज्ञकम् ॥
ପ୍ରସ୍କନ୍ଦନ ଓ ଭାଣ୍ଡୀର—ଏହି ଛଅ (ତୀର୍ଥ) କୁରୁକ୍ଷେତ୍ରସମାନ। ଏହା ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ପୁଣ୍ୟଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଅଧିକ ପୁଣ୍ୟଦାୟକ; ଏହାକୁ ‘ବିଶ୍ରାନ୍ତି’ କୁହାଯାଏ।
Verse 15
असिकुण्डं सवैकुण्ठं कोटितीर्थोत्तमं स्मृतम् ॥ अविमुक्तं सोमतीर्थं यमनं तिन्दुकं ततः ॥
ଅସିକୁଣ୍ଡ, ସବୈକୁଣ୍ଠ ଓ କୋଟିତୀର୍ଥ—ଏଗୁଡ଼ିକୁ ଉତ୍ତମ ବୋଲି ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ। ପରେ ଅବିମୁକ୍ତ, ସୋମତୀର୍ଥ, ଯମନ ଓ ତିନ୍ଦୁକ।
Verse 16
चक्रतीर्थं तथाक्रूरं द्वादशादित्यसंज्ञितम् ॥ एतत्पुण्यं पवित्रं च महापातकनाशनम् ॥
ଚକ୍ରତୀର୍ଥ ଏବଂ ଆକ୍ରୂରତୀର୍ଥ ‘ଦ୍ୱାଦଶାଦିତ୍ୟ’ ନାମରେ ପରିଚିତ। ଏହା ପୁଣ୍ୟକର, ପବିତ୍ର ଏବଂ ମହାପାତକନାଶକ।
Verse 17
कुरुक्षेत्राच्छतगुणं मथुरायां न संशयः ॥ ये पठन्ति महाभागाः शृण्वन्ति च समाहिताः ॥
ମଥୁରାରେ (ପୁଣ୍ୟ) କୁରୁକ୍ଷେତ୍ରଠାରୁ ଶତଗୁଣ—ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ଯେ ମହାଭାଗ୍ୟବାନ ଏହା ପଢ଼ନ୍ତି ଏବଂ ଯେ ଏକାଗ୍ରଚିତ୍ତରେ ଶୁଣନ୍ତି—
Verse 18
मथुरायास्तु माहात्म्यं ते यान्ति परमं पदम् ॥ कुलानि ते तारयन्ति द्वे शते विंशयोर् द्वयोः ॥
ମଥୁରାର ମାହାତ୍ମ୍ୟରେ ସେମାନେ ପରମ ପଦକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି। ସେମାନେ ନିଜ କୁଳମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ତାରନ୍ତି—ଦୁଇଶେ ଓ ଦୁଇଥର କୋଡ଼ି, ଅର୍ଥାତ୍ ଦୁଇଶେ ଚାଳିଶ ପିଢ଼ି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ।
Verse 19
एतत्ते कथितं देवि सर्वपातकनाशनम् ॥ तीर्थानां चैव माहात्म्यं किमन्यच्छ्रोतुमिच्छसि ॥
ହେ ଦେବୀ! ସମସ୍ତ ପାପକୁ ନାଶ କରୁଥିବା ଏହା ତୁମକୁ କୁହାଗଲା; ତୀର୍ଥମାନଙ୍କର ମାହାତ୍ମ୍ୟ ମଧ୍ୟ। ଆଉ କ’ଣ ଶୁଣିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁଛ?
Verse 20
विंशतिर्योजनानां हि माठुरं मम मण्डलम् ॥ पदे पदेऽश्वमेधानां फलं नात्र विचारणा ॥
ମୋର ମାଥୁର ମଣ୍ଡଳ ନିଶ୍ଚୟ ଭାବେ କୋଡ଼ିଏ ଯୋଜନ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବିସ୍ତୃତ। ଏଠାରେ ପଦେ ପଦେ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞର ଫଳ ମିଳେ—ଏଥିରେ କୌଣସି ବିଚାର ନାହିଁ।
Verse 21
एतन्मरणकाले तु यः स्मरेत्प्रयतो नरः ॥ स गच्छेत्परामां सिद्धिमिह संसारनाशिनीम् ॥
ଯେ ନର ସଂଯମୀ ହୋଇ ମୃତ୍ୟୁକାଳରେ ଏହାକୁ ସ୍ମରେ, ସେ ଏଠାରେ ହିଁ ସଂସାରନାଶିନୀ ପରମ ସିଦ୍ଧିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ।
Frequently Asked Questions
The chapter frames sacred territory as an ethical landscape: the text instructs that mindful approach to a kṣetra (Mathurā) and encounter (darśana) with its guardian-deity mediates access to the kṣetra’s benefits. It also depicts knowledge of place (tīrtha cataloging and boundaries) as a regulated disclosure (guhya), implying responsible movement through and valuation of terrestrial space.
No tithi, nakṣatra, māsa, or seasonal observance is specified in the provided verses. The only explicit temporal marker is a mythic duration—"varṣa-sahasra" (a thousand years) of tapas—used to ground the narrative of boon-granting and the establishment of the kṣetrapāla.
Through the Varāha–Pṛthivī frame, the text treats Earth as a morally charged domain where certain regions are described as saṃsāra-nāśinī (world-negating/world-transcending) by entry itself. By defining Mathurā’s extent (maṇḍala) and enumerating its tīrthas, it models an early form of ‘terrestrial stewardship’ discourse: the land is mapped, valued, and approached via rules of encounter (darśana) and guardianship (kṣetrapāla), reinforcing careful, non-random engagement with place.
The chapter references deities as principal figures rather than human dynasties: Bhūtapati/Hara/Rudra (as the guardian), Indra (via Amarāvatī as a comparison), Brahmā (as a figure to whom the knowledge was not previously disclosed), and Viṣṇu/Varāha as narrator. No royal lineages, named sages, or administrative genealogies appear in the provided passage.