Adhyaya 168: The Merit of Seeing Mathurā’s Guardian-Deity and a Catalog of Mathurā’s Sacred Geography

Verse 1

धरण्युवाच ॥ मथुरां रक्षते कोऽसौ क्षेत्रपालो व्यवस्थितः ॥ तेन दृष्टेन यत्पुण्यं कथयस्वाखिलं प्रभो ॥

ਧਰਣੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਮਥੁਰਾ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਖੜਾ ਉਹ ਖੇਤਰਪਾਲ ਕੌਣ ਹੈ? ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਜੋ ਪੁੰਨ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਉਹ ਸਭ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ।”

Verse 2

श्रीवराह उवाच ॥ दृष्ट्वा भूतपतिं देवं वरदं पापनाशनम् ॥ तस्य दर्शनमात्रेण मथुरायां फलं भवेत् ॥

ਸ਼੍ਰੀ ਵਰਾਹ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਭੂਤਾਂ ਦੇ ਪਤੀ, ਵਰਦਾਤਾ ਅਤੇ ਪਾਪਨਾਸ਼ਕ ਦੇਵ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਕੇਵਲ ਉਸ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਹੀ ਮਥੁਰਾ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਪੁੰਨ-ਫਲ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 3

पुरा वर्षसहस्रं तु तपस्तप्तं सुदारुणम् ॥ पूर्णे वर्षसहस्रे तु मया सन्तोषितो हरः ॥

“ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ ਮੈਂ ਹਜ਼ਾਰ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਤੱਕ ਬਹੁਤ ਕਠੋਰ ਤਪੱਸਿਆ ਕੀਤੀ। ਜਦ ਹਜ਼ਾਰ ਵਰ੍ਹੇ ਪੂਰੇ ਹੋਏ, ਤਾਂ ਹਰ (ਸ਼ਿਵ) ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਇਆ।”

Verse 4

वरं वरय भद्रं ते यस्ते मनसि वर्तते ॥ ईश्वर उवाच ॥ सर्वगस्त्वं हि देवेश मया ज्ञातं सुनिश्चितम् ॥

“ਤੇਰੇ ਲਈ ਕਲਿਆਣ ਹੋਵੇ—ਜੋ ਤੇਰੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਹੈ ਉਹ ਵਰ ਮੰਗ ਲੈ।” ਈਸ਼ਵਰ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਹੇ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਤੂੰ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਸਰਵਵਿਆਪੀ ਹੈਂ; ਇਹ ਮੈਂ ਪੱਕੇ ਤੌਰ ਤੇ ਜਾਣ ਲਿਆ ਹੈ।”

Verse 5

मथुरायां च देव त्वं क्षेत्रपालो भविष्यसि ॥ त्वयि दृष्टे महादेव मम क्षेत्रफलं भवेत् ॥

“ਅਤੇ ਮਥੁਰਾ ਵਿੱਚ, ਹੇ ਦੇਵ, ਤੂੰ ਇਸ ਪਵਿੱਤਰ ਖੇਤਰ ਦਾ ਖੇਤਰਪਾਲ ਬਣੇਂਗਾ। ਹੇ ਮਹਾਦੇਵ, ਤੇਰੇ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਮੇਰੇ ਖੇਤਰ ਦਾ ਪੁੰਨ-ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਵੇਗਾ।”

Verse 6

अन्यथा नाप्नुयात् सिद्धिमेवं एतन्न संशयः ॥ येन यद्यादृशं पुण्यं कृतं तीर्थे प्रयत्नतः ॥

“ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਮਨੁੱਖ ਸਿੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਹੀਂ ਕਰੇਗਾ—ਇਹੀ ਨਿਯਮ ਹੈ; ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ। ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵੀ ਪੁੰਨ, ਜਿਹੜੇ ਵੀ ਯਤਨ ਨਾਲ, ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਧਿਆਨਪੂਰਵਕ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੋਵੇ…”

Verse 7

भजते मनुजः सिद्धिमात्मभावेन तादृशीम् ॥ मम क्षेत्रप्रवेशे च भूमिः संसारनाशिनी ॥

ਮਨੁੱਖ ਆਤਮ-ਭਾਵ (ਆਤਮਭਾਵ) ਰਾਹੀਂ ਐਸੀ ਹੀ ਸਿੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਮੇਰੇ ਪਵਿੱਤਰ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਨ ਨਾਲ ਇਹ ਧਰਤੀ ਸੰਸਾਰ-ਬੰਧਨ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

Verse 8

मथुरायां च मे स्थानं सदा देव प्रदीयताम् ॥ देवदेव वचः श्रुत्वा हरिर्वचनमब्रवीत् ॥

ਅਤੇ ਮਥੁਰਾ ਵਿੱਚ ਮੇਰੇ ਲਈ ਸਦਾ ਨਿਵਾਸ-ਸਥਾਨ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ, ਹੇ ਦੇਵ। ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਹਰੀ ਨੇ ਉੱਤਰ ਵਜੋਂ ਬਚਨ ਕਿਹਾ।

Verse 9

इन्द्रस्यैव पुरी रम्या यथा नाकेऽमरावती ॥ जम्बूद्वीपे तथोत्कृष्टा मथुरा मम वल्लभा ॥

ਜਿਵੇਂ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਇੰਦਰ ਦੀ ਮਨੋਹਰ ਨਗਰੀ ਅਮਰਾਵਤੀ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਜੰਬੂਦਵੀਪ ਵਿੱਚ ਮੇਰੀ ਪ੍ਰਿਯ ਮਥੁਰਾ ਸਭ ਤੋਂ ਉਤਕ੍ਰਿਸ਼ਟ ਹੈ।

Verse 10

न मया कथितं देवि ब्रह्मणश्च महात्मनः ॥ रुद्रस्य न मया पूर्वं कथितं च वसुन्धरे ॥

ਹੇ ਦੇਵੀ, ਇਹ ਗੱਲ ਮੇਰੇ ਵੱਲੋਂ ਮਹਾਤਮਾ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ ਵੀ ਨਹੀਂ ਕਹੀ ਗਈ; ਅਤੇ ਹੇ ਵਸੁੰਧਰਾ, ਪਹਿਲਾਂ ਰੁਦ੍ਰ ਨੂੰ ਵੀ ਮੇਰੇ ਵੱਲੋਂ ਨਹੀਂ ਦੱਸੀ ਗਈ।

Verse 11

मया सुगोपितं पूर्वं गुह्याद्गुह्यतरं परम् ॥ अत्र क्षेत्रे पुरी रम्या सर्वरत्नविभूषिता ॥

ਪਹਿਲਾਂ ਇਹ ਮੇਰੇ ਵੱਲੋਂ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੁਪਤ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ—ਗੁਪਤ ਤੋਂ ਵੀ ਅਧਿਕ ਗੁਪਤ, ਪਰਮ। ਇਸ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਨੋਹਰ ਨਗਰੀ ਹੈ, ਜੋ ਸਭ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਰਤਨਾਂ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਹੈ।

Verse 12

तस्यां तिष्ठन्ति तीर्थानि तानि वक्ष्यामि तच्छृणु ॥ षष्टिकोटिसहस्राणि षष्टिकोटिशतानि च ॥

ਉਸ ਭੂਮੀ ਵਿੱਚ ਤੀਰਥ ਸਥਾਪਿਤ ਹਨ; ਮੈਂ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਾਂਗਾ—ਇਹ ਸੁਣੋ। ਉਹ ਸੱਠ ਕੋਟਿ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਅਤੇ ਸੱਠ ਕੋਟਿ ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਦੇ ਸਮਾਨ ਗਿਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 13

तीर्थसंख्या च वसुधे मथुरायां मयोदिता ॥ गोवर्द्धनं तथाक्रूरं द्वे कोटी दक्षिणोत्तरे ॥

ਹੇ ਵਸੁਧਾ (ਧਰਤੀ ਮਾਤਾ), ਮਥੁਰਾ ਵਿੱਚ ਤੀਰਥਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਮੈਂ ਕਹਿ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਗੋਵਰਧਨ ਅਤੇ ਆਕ੍ਰੂਰ ਸੰਬੰਧੀ—ਦੱਖਣ ਤੇ ਉੱਤਰ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਦੋ ਕੋਟਿ ਹਨ।

Verse 14

प्रस्कन्दनं च भाण्डीरं कुरुक्षेत्रसमानि षट् ॥ पुण्यात्पुण्यतरं श्रेष्ठमेतद्विश्रान्तिसंज्ञकम् ॥

ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਕੰਦਨ ਤੇ ਭਾਂਡੀਰ—ਕੁਰੂਕਸ਼ੇਤਰ ਦੇ ਸਮਾਨ ਛੇ (ਤੀਰਥ) ਹਨ। ਪੁੰਨ ਤੋਂ ਵੀ ਅਧਿਕ ਪੁੰਨਦਾਇਕ, ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ—ਇਹ ‘ਵਿਸ਼ਰਾਂਤੀ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ।

Verse 15

असिकुण्डं सवैकुण्ठं कोटितीर्थोत्तमं स्मृतम् ॥ अविमुक्तं सोमतीर्थं यमनं तिन्दुकं ततः ॥

ਅਸਿਕੁੰਡ, ਸਵੈਕੁੰਠ ਅਤੇ ਕੋਟਿਤੀਰਥ—ਇਹ ਸਭ ਉੱਤਮ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। (ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ) ਅਵਿਮੁਕਤ, ਸੋਮਤੀਰਥ, ਯਮਨ ਅਤੇ ਫਿਰ ਤਿੰਦੁਕ।

Verse 16

चक्रतीर्थं तथाक्रूरं द्वादशादित्यसंज्ञितम् ॥ एतत्पुण्यं पवित्रं च महापातकनाशनम् ॥

ਚਕ੍ਰਤੀਰਥ, ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਕ੍ਰੂਰ, ‘ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਾਦਿਤ੍ਯ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਸੰਬੋਧਿਤ ਹੈ। ਇਹ ਪੁੰਨਦਾਇਕ ਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ ਅਤੇ ਮਹਾਪਾਤਕਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ।

Verse 17

कुरुक्षेत्राच्छतगुणं मथुरायां न संशयः ॥ ये पठन्ति महाभागाः शृण्वन्ति च समाहिताः ॥

ਕੁਰੂਕਸ਼ੇਤਰ ਨਾਲੋਂ ਮਥੁਰਾ ਵਿੱਚ ਪੁੰਨ ਸੌ ਗੁਣਾ ਹੈ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ। ਜੋ ਮਹਾਂਭਾਗ ਇਸ ਕਥਾ ਨੂੰ ਪਾਠ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਜੋ ਇਕਾਗ੍ਰ ਚਿੱਤ ਨਾਲ ਸੁਣਦੇ ਹਨ—

Verse 18

मथुरायास्तु माहात्म्यं ते यान्ति परमं पदम् ॥ कुलानि ते तारयन्ति द्वे शते विंशयोर् द्वयोः ॥

ਪਰ ਮਥੁਰਾ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਪਰਮ ਪਦ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਆਪਣੀਆਂ ਕੁਲਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਤਾਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ—ਦੋ ਸੌ ਅਤੇ ਦੋ ਵਾਰੀ ਵੀਹ (ਪੁਸ਼ਤਾਂ) ਤੱਕ।

Verse 19

एतत्ते कथितं देवि सर्वपातकनाशनम् ॥ तीर्थानां चैव माहात्म्यं किमन्यच्छ्रोतुमिच्छसि ॥

ਹੇ ਦੇਵੀ, ਇਹ ਸਭ ਤੈਨੂੰ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਜੋ ਸਾਰੇ ਪਾਪਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਤੀਰਥਾਂ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਵੀ। ਹੁਣ ਤੂੰ ਹੋਰ ਕੀ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹੈਂ?

Verse 20

विंशतिर्योजनानां हि माठुरं मम मण्डलम् ॥ पदे पदेऽश्वमेधानां फलं नात्र विचारणा ॥

ਵੀਹ ਯੋਜਨ ਤੱਕ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਮੇਰਾ ਮਥੁਰਾ-ਮੰਡਲ ਹੈ। ਹਰ ਕਦਮ ‘ਤੇ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਯਜਨਾਂ ਦਾ ਫਲ ਹੈ—ਇੱਥੇ ਇਸ ਬਾਰੇ ਕੋਈ ਵਿਚਾਰ-ਵਿਵਾਦ ਨਹੀਂ।

Verse 21

एतन्मरणकाले तु यः स्मरेत्प्रयतो नरः ॥ स गच्छेत्परामां सिद्धिमिह संसारनाशिनीम् ॥

ਪਰ ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਸੰਯਮ ਨਾਲ ਮਰਨ ਵੇਲੇ ਇਸ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰੇ, ਉਹ ਇੱਥੇ ਹੀ ਪਰਮ ਸਿੱਧੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰੇਗਾ—ਜੋ ਸੰਸਾਰ-ਚੱਕਰ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਹੈ।