Adhyaya 168: The Merit of Seeing Mathurā’s Guardian-Deity and a Catalog of Mathurā’s Sacred Geography
Mathurā-kṣetrapāla-darśana-phalaṃ tathā Mathurā-māhātmya-tīrtha-saṅkhyā
Ancient-Geography (Tīrtha-Māhātmya) and Ritual-Efficacy Discourse
पृथ्वी मथुरेचा रक्षक कोण आणि त्याच्या दर्शनाने कोणते पुण्य मिळते, असे विचारते. वराह सांगतात की मथुरेचा क्षेत्रपाल भूतपती असून तोच हर/रुद्र आहे; मथुरेत त्याचे केवळ दर्शनही धर्मफल देणारे व पाप नाश करणारे आहे. पूर्वकथेत सहस्रवर्ष तपानंतर हराला वर मिळतो आणि तो मथुरेत नित्यनिवास मागतो; तेव्हा त्याला क्षेत्रपाल म्हणून प्रतिष्ठा दिली जाते, ज्यामुळे त्याच्या दर्शनानेच क्षेत्राचे सर्व लाभ सुलभ होतात आणि मथुरा संसारबंधन छेदणारी, जगत्-नवनीकरण करणारी भूमी मानली जाते. पुढे वराह मथुरेची पवित्र सीमा ठरवून अनेक तीर्थांची यादी देतात व हे पूर्वी गुप्त ज्ञान होते असे सांगून धर्म्य प्रवासाचे मार्गदर्शन करतात।
Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 168
Verse 1
धरण्युवाच ॥ मथुरां रक्षते कोऽसौ क्षेत्रपालो व्यवस्थितः ॥ तेन दृष्टेन यत्पुण्यं कथयस्वाखिलं प्रभो ॥
धरणी म्हणाली— मथुरेचे रक्षण करण्यासाठी उभा असलेला तो क्षेत्रपाल कोण आहे? त्याचे दर्शन घेतल्याने जे पुण्य मिळते ते सर्व, हे प्रभो, सांगा.
Verse 2
श्रीवराह उवाच ॥ दृष्ट्वा भूतपतिं देवं वरदं पापनाशनम् ॥ तस्य दर्शनमात्रेण मथुरायां फलं भवेत् ॥
श्रीवराह म्हणाले— भूतांचा अधिपती, वरदाता व पापनाशक त्या देवाचे दर्शन घेतल्यास, केवळ दर्शनमात्रानेच मथुरेत (ते) फळ प्राप्त होते.
Verse 3
पुरा वर्षसहस्रं तु तपस्तप्तं सुदारुणम् ॥ पूर्णे वर्षसहस्रे तु मया सन्तोषितो हरः ॥
पूर्वी मी एक हजार वर्षे अत्यंत कठोर तप केले. हजार वर्षे पूर्ण होताच माझ्यामुळे हर (शिव) संतुष्ट झाले.
Verse 4
वरं वरय भद्रं ते यस्ते मनसि वर्तते ॥ ईश्वर उवाच ॥ सर्वगस्त्वं हि देवेश मया ज्ञातं सुनिश्चितम् ॥
“वर माग, तुझे कल्याण असो—जे तुझ्या मनात आहे तेच।” ईश्वर म्हणाले: “हे देवेश! आपण सर्वव्यापी आहात; हे मी निश्चयाने जाणले आहे।”
Verse 5
मथुरायां च देव त्वं क्षेत्रपालो भविष्यसि ॥ त्वयि दृष्टे महादेव मम क्षेत्रफलं भवेत् ॥
आणि हे देव! मथुरेत आपण क्षेत्रपाल व्हाल. हे महादेव! आपल्या दर्शनाने माझ्या क्षेत्राचे फळ (पुण्य) प्राप्त होईल.
Verse 6
अन्यथा नाप्नुयात् सिद्धिमेवं एतन्न संशयः ॥ येन यद्यादृशं पुण्यं कृतं तीर्थे प्रयत्नतः ॥
अन्यथा सिद्धी मिळत नाही—असेच आहे, यात संशय नाही. तीर्थस्थानी प्रयत्नपूर्वक ज्या प्रकारचे पुण्य केले असेल…
Verse 7
भजते मनुजः सिद्धिमात्मभावेन तादृशीम् ॥ मम क्षेत्रप्रवेशे च भूमिः संसारनाशिनी ॥
मनुष्य आत्मभावाने (अंतःकरणाच्या भावनेने) तशी सिद्धी प्राप्त करतो. आणि माझ्या क्षेत्रात प्रवेश केल्यावर ही भूमी संसारबंधन नष्ट करणारी आहे.
Verse 8
मथुरायां च मे स्थानं सदा देव प्रदीयताम् ॥ देवदेव वचः श्रुत्वा हरिर्वचनमब्रवीत् ॥
“आणि मथुरेत माझ्यासाठी सदैव निवासस्थान प्रदान केले जावे, हे देव।” देवदेवांचे वचन ऐकून हरिने प्रत्युत्तर दिले।
Verse 9
इन्द्रस्यैव पुरी रम्या यथा नाकेऽमरावती ॥ जम्बूद्वीपे तथोत्कृष्टा मथुरा मम वल्लभा ॥
“जशी स्वर्गात इंद्राची रम्य पुरी अमरावती आहे, तशीच जंबूद्वीपात माझी वल्लभ मथुरा सर्वोत्तम आहे।”
Verse 10
न मया कथितं देवि ब्रह्मणश्च महात्मनः ॥ रुद्रस्य न मया पूर्वं कथितं च वसुन्धरे ॥
“हे देवी, हे महात्मा ब्रह्मालाही हे मी सांगितले नाही; आणि हे वसुंधरे, पूर्वी रुद्रालाही मी हे कथन केले नाही।”
Verse 11
मया सुगोपितं पूर्वं गुह्याद्गुह्यतरं परम् ॥ अत्र क्षेत्रे पुरी रम्या सर्वरत्नविभूषिता ॥
“पूर्वी मी हे उत्तम रीतीने गुप्त ठेवले होते—गुह्याहूनही अधिक गुह्य, परम। या क्षेत्रात एक रम्य पुरी आहे, जी सर्व रत्नांनी विभूषित आहे।”
Verse 12
तस्यां तिष्ठन्ति तीर्थानि तानि वक्ष्यामि तच्छृणु ॥ षष्टिकोटिसहस्राणि षष्टिकोटिशतानि च ॥
त्या (प्रदेशात) तीर्थे स्थित आहेत; ती मी सांगतो—ते ऐक. त्यांची संख्या साठ कोटी सहस्र आणि साठ कोटी शत अशीही आहे।
Verse 13
तीर्थसंख्या च वसुधे मथुरायां मयोदिता ॥ गोवर्द्धनं तथाक्रूरं द्वे कोटी दक्षिणोत्तरे ॥
हे वसुधे! मथुरेत तीर्थांची संख्या मी सांगितली आहे. गोवर्धन तसेच आक्रूर—दक्षिण व उत्तर भागांत दोन कोटी (तीर्थ) आहेत.
Verse 14
प्रस्कन्दनं च भाण्डीरं कुरुक्षेत्रसमानि षट् ॥ पुण्यात्पुण्यतरं श्रेष्ठमेतद्विश्रान्तिसंज्ञकम् ॥
प्रस्कन्दन आणि भाण्डीर—ही सहा तीर्थे कुरुक्षेत्रासमान आहेत. हे श्रेष्ठ, पुण्याहूनही अधिक पुण्यदायक; यास ‘विश्रान्ति’ असे म्हणतात.
Verse 15
असिकुण्डं सवैकुण्ठं कोटितीर्थोत्तमं स्मृतम् ॥ अविमुक्तं सोमतीर्थं यमनं तिन्दुकं ततः ॥
असिकुंड, सवैकुंठ आणि कोटितीर्थ—ही उत्तम मानली जातात. त्यानंतर अविमुक्त, सोमतीर्थ, यमन आणि तिंदुक (ही आहेत).
Verse 16
चक्रतीर्थं तथाक्रूरं द्वादशादित्यसंज्ञितम् ॥ एतत्पुण्यं पवित्रं च महापातकनाशनम् ॥
चक्रतीर्थ तसेच आक्रूर तीर्थ ‘द्वादशादित्य’ या नावाने ओळखले जाते. हे पुण्यदायक, पवित्र आणि महापातकांचा नाश करणारे आहे.
Verse 17
कुरुक्षेत्राच्छतगुणं मथुरायां न संशयः ॥ ये पठन्ति महाभागाः शृण्वन्ति च समाहिताः ॥
मथुरेत (पुण्य) कुरुक्षेत्रापेक्षा शंभरपटीने आहे—यात संशय नाही. जे महाभाग हे पठण करतात आणि जे एकाग्र होऊन ऐकतात—
Verse 18
मथुरायास्तु माहात्म्यं ते यान्ति परमं पदम् ॥ कुलानि ते तारयन्ति द्वे शते विंशयोर् द्वयोः ॥
मथुरेच्या माहात्म्यामुळे ते परम पदाला पोहोचतात. ते आपल्या कुलांचाही उद्धार करतात—दोनशे आणि दोनदा वीस, म्हणजे दोनशे चाळीस पिढ्यांपर्यंत।
Verse 19
एतत्ते कथितं देवि सर्वपातकनाशनम् ॥ तीर्थानां चैव माहात्म्यं किमन्यच्छ्रोतुमिच्छसि ॥
हे देवी! सर्व पातकांचा नाश करणारे हे तुला सांगितले, तसेच तीर्थांचे माहात्म्यही। आता तुला आणखी काय ऐकायचे आहे?
Verse 20
विंशतिर्योजनानां हि माठुरं मम मण्डलम् ॥ पदे पदेऽश्वमेधानां फलं नात्र विचारणा ॥
माझे मथुरा-मंडल वीस योजनांपर्यंत पसरलेले आहे. येथे प्रत्येक पावलागणिक अश्वमेध यज्ञाचे फळ मिळते—यात विचार करण्यास वाव नाही।
Verse 21
एतन्मरणकाले तु यः स्मरेत्प्रयतो नरः ॥ स गच्छेत्परामां सिद्धिमिह संसारनाशिनीम् ॥
जो मनुष्य संयमाने मृत्युकाळी याचे स्मरण करतो, तो येथेच संसाराचा नाश करणारी परम सिद्धी प्राप्त करतो।
Inside Adhyaya 168
How it unfolds
- Where it opens
Pṛthivī asks Varāha who stands as Mathurā’s protector (kṣetrapāla) and what puṇya arises from seeing (darśana) him within the kṣetra.
- Central event
Varāha identifies the guardian as Bhūtapati—Hara/Rudra—whose presence in Mathurā makes the kṣetra’s fruits readily accessible; he then narrates how Hara, after a thousand-year tapas, received a boon and asked for a permanent abode in Mathurā.
- Climax resolution
The boon is granted as a territorial appointment: Hara becomes the fixed kṣetrapāla of the Māthura-maṇḍala; Varāha elevates Mathurā as a saṃsāra-cutting space where entry and proper encounter mediate liberation, then defines the sacred extent (about 20 yojanas) and discloses a guarded catalog of tīrthas to regulate movement through the sacral landscape.
- Closing phalashruti
No explicit, formal phalaśruti formula is indicated in the provided summary; the chapter’s operative ‘phalā’ is embedded as repeated claims that darśana of Bhūtapati in Mathurā removes sin and grants the kṣetra’s benefits, and that kṣetra-praveśa itself is saṃsāra-nāśinī.
Geographical context
Mathurā (māthura-maṇḍala, 20 yojanas); Amarāvatī (as a comparative heavenly city); Jambūdvīpa; Govardhana; Akrūra-tīrtha/Akrūra; Praskandana; Bhāṇḍīra (Bhāṇḍīravaṭa region implied); Kurukṣetra (as a comparative tīrtha); Asikuṇḍa; Vaikuṇṭha (as a named tīrtha: Savaikuṇṭha); Avimukta; Soma-tīrtha; Yamana; Tinduka; Chakra-tīrtha; Dvādaśāditya-tīrtha.
Tirtha focus
- Primary TirthaMathurā (Māthura-maṇḍala) with Bhūtapati/Hara as kṣetrapāla
- Associated RegionMathurā / Braj (Māthura-maṇḍala; within Jambūdvīpa framing)
- Pilgrimage MeritDarśana of Bhūtapati in Mathurā is said to destroy sin and confer the kṣetra’s full religious fruit; entry into the Māthura-kṣetra is framed as saṃsāra-nāśinī (world-transcending), and knowledge of boundaries/tīrthas functions as a guide for ethically ‘correct’ pilgrimage movement.
Ritual instructions
- Primary RitualKṣetrapāla-darśana in Mathurā (seeing/approaching Bhūtapati/Hara as guardian before engaging the kṣetra)
- BenefitRemoval of pāpa (sin), access to Mathurā’s kṣetra-phala through the guardian’s darśana, and participation in a liberative geography where kṣetra-entry is portrayed as saṃsāra-nāśinī.
The narrative frame
- Varāha (Viṣṇu in boar form)Pṛthivī (Earth) · Didactic and revelatory (tīrtha-māhātmya disclosure framed as formerly guarded/guhya knowledge)
The emotional journey
- Dominant RasaŚānta (with devotional awe toward the kṣetra and its guardian)
- Emotional ProgressionInquiry and curiosity (Pṛthivī) → authoritative identification of the guardian and promise of sin-removal → mythic validation via tapas-and-boon episode → expansion into sacred cartography and boundary-definition → settled reverence toward regulated pilgrimage knowledge.
Planning a pilgrimage
- Visit FeasibilityHighly feasible: Mathura–Vrindavan–Govardhan circuit is well-developed with road/rail access; many named sites correspond to the broader Braj region, though some tīrtha-identifications may be traditional/local rather than archaeologically fixed.
- Best SeasonOctober–March (cooler months for Braj yātrā)
- Modern Location NameMathura, Uttar Pradesh, India (Braj region; Mathura–Vrindavan–Govardhan area)
- Related FestivalKārttika month observances in Braj; Janmāṣṭamī (Mathurā); Holī (Braj)
Frequently Asked Questions
The chapter frames sacred territory as an ethical landscape: the text instructs that mindful approach to a kṣetra (Mathurā) and encounter (darśana) with its guardian-deity mediates access to the kṣetra’s benefits. It also depicts knowledge of place (tīrtha cataloging and boundaries) as a regulated disclosure (guhya), implying responsible movement through and valuation of terrestrial space.
No tithi, nakṣatra, māsa, or seasonal observance is specified in the provided verses. The only explicit temporal marker is a mythic duration—"varṣa-sahasra" (a thousand years) of tapas—used to ground the narrative of boon-granting and the establishment of the kṣetrapāla.
Through the Varāha–Pṛthivī frame, the text treats Earth as a morally charged domain where certain regions are described as saṃsāra-nāśinī (world-negating/world-transcending) by entry itself. By defining Mathurā’s extent (maṇḍala) and enumerating its tīrthas, it models an early form of ‘terrestrial stewardship’ discourse: the land is mapped, valued, and approached via rules of encounter (darśana) and guardianship (kṣetrapāla), reinforcing careful, non-random engagement with place.
The chapter references deities as principal figures rather than human dynasties: Bhūtapati/Hara/Rudra (as the guardian), Indra (via Amarāvatī as a comparison), Brahmā (as a figure to whom the knowledge was not previously disclosed), and Viṣṇu/Varāha as narrator. No royal lineages, named sages, or administrative genealogies appear in the provided passage.
Ask anything about Adhyaya 168 of the Varaha Purana
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Varaha Purana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.
