Adhyaya 168: The Merit of Seeing Mathurā’s Guardian-Deity and a Catalog of Mathurā’s Sacred Geography
Mathurā-kṣetrapāla-darśana-phalaṃ tathā Mathurā-māhātmya-tīrtha-saṅkhyā
Ancient-Geography (Tīrtha-Māhātmya) and Ritual-Efficacy Discourse
પૃથ્વી પૂછે છે કે મથુરાની રક્ષા કરનાર કોણ છે અને તેના દર્શનથી કયું પુણ્ય મળે છે. વરાહ કહે છે—મથુરાનો ક્ષેત્રપાલ ભૂતપતિ છે, જે હર/રુદ્ર સ્વયં છે; મથુરામાં તેના માત્ર દર્શનથી ધર્મફળ મળે અને પાપ નાશ પામે છે. પૂર્વ પ્રસંગમાં સહસ્રવર્ષ તપ પછી હરને વર મળે છે અને તે મથુરામાં સ્થાયી નિવાસ માગે છે; ત્યારે તેને ક્ષેત્રપાલ તરીકે સ્થાપિત કરવામાં આવે છે, જેથી તેના દર્શનથી જ ક્ષેત્રના સર્વ લાભ સુલભ થાય અને મથુરામાં પ્રવેશમાત્રે સંસારબંધન છૂટે, જગત્-નવનીકરણનું સ્થાન કહેવાય. પછી વરાહ મથુરાની પવિત્ર સીમા નિર્ધારિત કરી અનેક તીર્થોની ગણતરી આપે છે અને આ પૂર્વે ગુપ્ત રહેલું જ્ઞાન કહી ધર્મયાત્રા માટે માર્ગદર્શન કરે છે।
Primary Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 168
Verse 1
धरण्युवाच ॥ मथुरां रक्षते कोऽसौ क्षेत्रपालो व्यवस्थितः ॥ तेन दृष्टेन यत्पुण्यं कथयस्वाखिलं प्रभो ॥
ધરણી બોલી— મથુરાની રક્ષા માટે સ્થિત તે ક્ષેત્રપાલ કોણ છે? તેને દર્શન કરવાથી જે પુણ્ય થાય છે, હે પ્રભુ, તે સર્વ કહો.
Verse 2
श्रीवराह उवाच ॥ दृष्ट्वा भूतपतिं देवं वरदं पापनाशनम् ॥ तस्य दर्शनमात्रेण मथुरायां फलं भवेत् ॥
શ્રીવરાહ બોલ્યા— ભૂતપતિ, વરદાતા અને પાપનાશક એવા તે દેવનું દર્શન કરવાથી, માત્ર દર્શનમાત્રથી જ મથુરામાં (તે) ફળ પ્રાપ્ત થાય છે.
Verse 3
पुरा वर्षसहस्रं तु तपस्तप्तं सुदारुणम् ॥ पूर्णे वर्षसहस्रे तु मया सन्तोषितो हरः ॥
પૂર્વકાળે મેં એક હજાર વર્ષ સુધી અત્યંત કઠોર તપ કર્યું. હજાર વર્ષ પૂર્ણ થતાં મારા દ્વારા હર (શિવ) પ્રસન્ન થયા.
Verse 4
वरं वरय भद्रं ते यस्ते मनसि वर्तते ॥ ईश्वर उवाच ॥ सर्वगस्त्वं हि देवेश मया ज्ञातं सुनिश्चितम् ॥
“વર માગો—તમારું કલ્યાણ થાઓ—જે તમારા મનમાં વર્તે છે તે.” ઈશ્વરે કહ્યું: “હે દેવેશ! તમે સર્વવ્યાપી છો; આ મેં નિશ્ચિત રીતે જાણ્યું છે.”
Verse 5
मथुरायां च देव त्वं क्षेत्रपालो भविष्यसि ॥ त्वयि दृष्टे महादेव मम क्षेत्रफलं भवेत् ॥
અને હે દેવ! મથુરામાં તમે ક્ષેત્રપાલ બનશો. હે મહાદેવ! તમારા દર્શનથી મારા ક્ષેત્રનું ફળ (પુણ્ય) પ્રાપ્ત થશે.
Verse 6
अन्यथा नाप्नुयात् सिद्धिमेवं एतन्न संशयः ॥ येन यद्यादृशं पुण्यं कृतं तीर्थे प्रयत्नतः ॥
નહિતર સિદ્ધિ પ્રાપ્ત થતી નથી—આ જ સત્ય છે, તેમાં શંકા નથી. તીર્થમાં પ્રયત્નપૂર્વક જેવો જે પ્રકારનો પુણ્યકર્મ કરવામાં આવ્યો હોય…
Verse 7
भजते मनुजः सिद्धिमात्मभावेन तादृशीम् ॥ मम क्षेत्रप्रवेशे च भूमिः संसारनाशिनी ॥
મનુષ્ય આત્મભાવથી (અંતરના ભાવથી) તેવી સિદ્ધિ પ્રાપ્ત કરે છે. અને મારા ક્ષેત્રમાં પ્રવેશ કરતાં આ ભૂમિ સંસારબંધનનો નાશ કરનારી છે.
Verse 8
मथुरायां च मे स्थानं सदा देव प्रदीयताम् ॥ देवदेव वचः श्रुत्वा हरिर्वचनमब्रवीत् ॥
“અને મથુરામાં મારા માટે સદા નિવાસસ્થાન પ્રદાન થાઓ, હે દેવ.” દેવોના દેવના વચન સાંભળી હરિએ પ્રતિઉત્તર આપ્યો.
Verse 9
इन्द्रस्यैव पुरी रम्या यथा नाकेऽमरावती ॥ जम्बूद्वीपे तथोत्कृष्टा मथुरा मम वल्लभा ॥
“જેમ સ્વર્ગમાં ઇન્દ્રની રમણીય નગરી અમરાવતી છે, તેમ જ જંબૂદ્વીપમાં મારી વલ્લભ મથુરા સર્વોત્કૃષ્ટ છે।”
Verse 10
न मया कथितं देवि ब्रह्मणश्च महात्मनः ॥ रुद्रस्य न मया पूर्वं कथितं च वसुन्धरे ॥
“હે દેવી, મહાત્મા બ્રહ્માને પણ મેં આ કહ્યું નથી; અને હે વસુંધરા, અગાઉ રુદ્રને પણ મેં કહ્યું નથી।”
Verse 11
मया सुगोपितं पूर्वं गुह्याद्गुह्यतरं परम् ॥ अत्र क्षेत्रे पुरी रम्या सर्वरत्नविभूषिता ॥
“પૂર્વે મેં આને સુગોપિત રાખ્યું હતું—ગુહ્ય કરતાં પણ વધુ ગુહ્ય, પરમ રહસ્ય. આ ક્ષેત્રમાં સર્વ રત્નોથી વિભૂષિત એક રમણીય નગરી છે।”
Verse 12
तस्यां तिष्ठन्ति तीर्थानि तानि वक्ष्यामि तच्छृणु ॥ षष्टिकोटिसहस्राणि षष्टिकोटिशतानि च ॥
તેમાં તીર્થો સ્થિત છે; હું તે કહું છું—સાંભળ. તેમની સંખ્યા સાઠ કરોડ સહસ્રો અને સાઠ કરોડ શતો પણ છે।
Verse 13
तीर्थसंख्या च वसुधे मथुरायां मयोदिता ॥ गोवर्द्धनं तथाक्रूरं द्वे कोटी दक्षिणोत्तरे ॥
હે વસુધે! મથુરામાં તીર્થોની સંખ્યા મેં કહી છે. ગોવર્ધન તથા આક્રૂર—દક્ષિણ અને ઉત્તર પ્રદેશોમાં બે કરોડ (તીર્થ) છે.
Verse 14
प्रस्कन्दनं च भाण्डीरं कुरुक्षेत्रसमानि षट् ॥ पुण्यात्पुण्यतरं श्रेष्ठमेतद्विश्रान्तिसंज्ञकम् ॥
પ્રસ્કન્દન અને ભાણ્ડીર—આ છ તીર્થ કુરુક્ષેત્ર સમાન છે. આ શ્રેષ્ઠ છે, પુણ્ય કરતાં પણ વધુ પુણ્યદાયક; તેને ‘વિશ્રાંતિ’ કહેવાય છે.
Verse 15
असिकुण्डं सवैकुण्ठं कोटितीर्थोत्तमं स्मृतम् ॥ अविमुक्तं सोमतीर्थं यमनं तिन्दुकं ततः ॥
અસિકુંડ, સવૈકુંઠ અને કોટિતીર્થ—આને ઉત્તમ માનવામાં આવે છે. ત્યારબાદ અવિમુક્ત, સોમતીર્થ, યમન અને તિંદુક (છે).
Verse 16
चक्रतीर्थं तथाक्रूरं द्वादशादित्यसंज्ञितम् ॥ एतत्पुण्यं पवित्रं च महापातकनाशनम् ॥
ચક્રતીર્થ તથા આક્રૂરતીર્થ ‘દ્વાદશાદિત્ય’ નામે ઓળખાય છે. આ પુણ્યદાયક, પવિત્ર અને મહાપાતકોનો નાશ કરનાર છે.
Verse 17
कुरुक्षेत्राच्छतगुणं मथुरायां न संशयः ॥ ये पठन्ति महाभागाः शृण्वन्ति च समाहिताः ॥
મથુરામાં (પુણ્ય) કુરુક્ષેત્ર કરતાં સોગણું છે—એમાં શંકા નથી. જે મહાભાગ્યશાળી આનું પાઠ કરે છે અને જે એકાગ્ર થઈને સાંભળે છે—
Verse 18
मथुरायास्तु माहात्म्यं ते यान्ति परमं पदम् ॥ कुलानि ते तारयन्ति द्वे शते विंशयोर् द्वयोः ॥
મથુરાના માહાત્મ્યથી તેઓ પરમ પદને પામે છે. તેઓ પોતાના કુલોને પણ તારવે છે—બે સો અને બે વાર વીસ, એટલે બે સો ચાલીસ પેઢીઓ સુધી।
Verse 19
एतत्ते कथितं देवि सर्वपातकनाशनम् ॥ तीर्थानां चैव माहात्म्यं किमन्यच्छ्रोतुमिच्छसि ॥
હે દેવી! સર્વ પાતકોનો નાશ કરનારું આ તને કહેલું છે; તેમજ તીર્થોનું માહાત્મ્ય પણ. હવે તું બીજું શું સાંભળવા ઇચ્છે છે?
Verse 20
विंशतिर्योजनानां हि माठुरं मम मण्डलम् ॥ पदे पदेऽश्वमेधानां फलं नात्र विचारणा ॥
મારું માથુર મંડળ વીસ યોજન સુધી વિસ્તરેલું છે. અહીં દરેક પગલે અશ્વમેધ યજ્ઞનું ફળ મળે છે—અહીં કોઈ વિવાદ નથી।
Verse 21
एतन्मरणकाले तु यः स्मरेत्प्रयतो नरः ॥ स गच्छेत्परामां सिद्धिमिह संसारनाशिनीम् ॥
જે મનુષ્ય સંયમપૂર્વક મૃત્યુકાળે આનું સ્મરણ કરે, તે અહીં જ સંસારનો નાશ કરનાર પરમ સિદ્ધિને પામે છે।
Frequently Asked Questions
The chapter frames sacred territory as an ethical landscape: the text instructs that mindful approach to a kṣetra (Mathurā) and encounter (darśana) with its guardian-deity mediates access to the kṣetra’s benefits. It also depicts knowledge of place (tīrtha cataloging and boundaries) as a regulated disclosure (guhya), implying responsible movement through and valuation of terrestrial space.
No tithi, nakṣatra, māsa, or seasonal observance is specified in the provided verses. The only explicit temporal marker is a mythic duration—"varṣa-sahasra" (a thousand years) of tapas—used to ground the narrative of boon-granting and the establishment of the kṣetrapāla.
Through the Varāha–Pṛthivī frame, the text treats Earth as a morally charged domain where certain regions are described as saṃsāra-nāśinī (world-negating/world-transcending) by entry itself. By defining Mathurā’s extent (maṇḍala) and enumerating its tīrthas, it models an early form of ‘terrestrial stewardship’ discourse: the land is mapped, valued, and approached via rules of encounter (darśana) and guardianship (kṣetrapāla), reinforcing careful, non-random engagement with place.
The chapter references deities as principal figures rather than human dynasties: Bhūtapati/Hara/Rudra (as the guardian), Indra (via Amarāvatī as a comparison), Brahmā (as a figure to whom the knowledge was not previously disclosed), and Viṣṇu/Varāha as narrator. No royal lineages, named sages, or administrative genealogies appear in the provided passage.