Adhyaya 168: The Merit of Seeing Mathurā’s Guardian-Deity and a Catalog of Mathurā’s Sacred Geography
Mathurā-kṣetrapāla-darśana-phalaṃ tathā Mathurā-māhātmya-tīrtha-saṅkhyā
Ancient-Geography (Tīrtha-Māhātmya) and Ritual-Efficacy Discourse
पृथिवी मथुरायाः रक्षकं कः, तस्य दर्शनात् किं पुण्यं भवतीति पृच्छति। वराहः प्रत्याह—मथुरायां क्षेत्रपालः भूतपतिः, स एव हरः/रुद्रः; तस्य केवलदर्शनमपि धर्मफलप्रदं पापनाशकं च। पूर्वकथायां सहस्रवर्षतपसा तुष्टो हरः वरं लब्ध्वा मथुरायां नित्यवासं याचते; तदा स क्षेत्रपालत्वेन प्रतिष्ठाप्यते, येन तस्य दर्शनादेव क्षेत्रस्य सर्वफलप्राप्तिः सुलभा भवति, मथुरा च लोकपुनर्नवनी-स्थानं, यस्यां प्रवेशमात्रेण संसारच्छेद इति प्रशंस्यते। वराहः मथुरायाः माहात्म्यं, पवित्रसीमां, बहूनि तीर्थानि च गणयति; एषा पूर्वं गुप्ता विद्या इति कथयन्, धर्म्यगमनाय पावनभूगोलस्य मार्गदर्शनं करोति।
Primary Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 168
Verse 1
धरण्युवाच ॥ मथुरां रक्षते कोऽसौ क्षेत्रपालो व्यवस्थितः ॥ तेन दृष्टेन यत्पुण्यं कथयस्वाखिलं प्रभो ॥
धरण्युवाच— मथुरां रक्षते कोऽसौ क्षेत्रपालो व्यवस्थितः। तेन दृष्टेन यत्पुण्यं कथयस्वाखिलं प्रभो॥
Verse 2
श्रीवराह उवाच ॥ दृष्ट्वा भूतपतिं देवं वरदं पापनाशनम् ॥ तस्य दर्शनमात्रेण मथुरायां फलं भवेत् ॥
श्रीवराह उवाच— दृष्ट्वा भूतपतिं देवं वरदं पापनाशनम्। तस्य दर्शनमात्रेण मथुरायां फलं भवेत्॥
Verse 3
पुरा वर्षसहस्रं तु तपस्तप्तं सुदारुणम् ॥ पूर्णे वर्षसहस्रे तु मया सन्तोषितो हरः ॥
पुरा वर्षसहस्रं तु मया सुदारुणं तपः तप्तम्। पूर्णे वर्षसहस्रे तु मया हरः सन्तोषितः॥
Verse 4
वरं वरय भद्रं ते यस्ते मनसि वर्तते ॥ ईश्वर उवाच ॥ सर्वगस्त्वं हि देवेश मया ज्ञातं सुनिश्चितम् ॥
वरं वरय, भद्रं ते, यत्ते मनसि वर्तते। ईश्वर उवाच—देवेश, त्वं सर्वगः; मया एतत् सुनिश्चितं ज्ञातम्॥
Verse 5
मथुरायां च देव त्वं क्षेत्रपालो भविष्यसि ॥ त्वयि दृष्टे महादेव मम क्षेत्रफलं भवेत् ॥
मथुरायां च देव त्वं क्षेत्रपालो भविष्यसि। त्वयि दृष्टे महादेव मम क्षेत्रफलं भवेत्॥
Verse 6
अन्यथा नाप्नुयात् सिद्धिमेवं एतन्न संशयः ॥ येन यद्यादृशं पुण्यं कृतं तीर्थे प्रयत्नतः ॥
अन्यथा नाप्नुयात् सिद्धिम्—एवं एतत्, न संशयः। येन यद्यादृशं पुण्यं तीर्थे प्रयत्नतः कृतम्॥
Verse 7
भजते मनुजः सिद्धिमात्मभावेन तादृशीम् ॥ मम क्षेत्रप्रवेशे च भूमिः संसारनाशिनी ॥
भजते मनुजः सिद्धिम् आत्मभावेन तादृशीम्। मम क्षेत्रप्रवेशे च भूमिः संसारनाशिनी॥
Verse 8
मथुरायां च मे स्थानं सदा देव प्रदीयताम् ॥ देवदेव वचः श्रुत्वा हरिर्वचनमब्रवीत् ॥
मथुरायां च मे स्थानं सदा देव प्रदीयताम्। देवदेववचः श्रुत्वा हरिर्वचनमब्रवीत्॥
Verse 9
इन्द्रस्यैव पुरी रम्या यथा नाकेऽमरावती ॥ जम्बूद्वीपे तथोत्कृष्टा मथुरा मम वल्लभा ॥
इन्द्रस्यैव पुरी रम्या यथा नाकेऽमरावती। जम्बूद्वीपे तथोत्कृष्टा मथुरा मम वल्लभा॥
Verse 10
न मया कथितं देवि ब्रह्मणश्च महात्मनः ॥ रुद्रस्य न मया पूर्वं कथितं च वसुन्धरे ॥
न मया कथितं देवि ब्रह्मणश्च महात्मनः। रुद्रस्य न मया पूर्वं कथितं च वसुन्धरे॥
Verse 11
मया सुगोपितं पूर्वं गुह्याद्गुह्यतरं परम् ॥ अत्र क्षेत्रे पुरी रम्या सर्वरत्नविभूषिता ॥
मया सुगोपितं पूर्वं गुह्याद्गुह्यतरं परम्। अत्र क्षेत्रे पुरी रम्या सर्वरत्नविभूषिता॥
Verse 12
तस्यां तिष्ठन्ति तीर्थानि तानि वक्ष्यामि तच्छृणु ॥ षष्टिकोटिसहस्राणि षष्टिकोटिशतानि च ॥
तस्यां तिष्ठन्ति तीर्थानि तानि वक्ष्यामि तच्छृणु। षष्टिकोटिसहस्राणि षष्टिकोटिशतानि च॥
Verse 13
तीर्थसंख्या च वसुधे मथुरायां मयोदिता ॥ गोवर्द्धनं तथाक्रूरं द्वे कोटी दक्षिणोत्तरे ॥
हे वसुधे! मथुरायां तीर्थानां संख्या मया निगदिता। गोवर्धनं तथाऽक्रूरं च—दक्षिणोत्तरे द्वे कोटी स्मृते।
Verse 14
प्रस्कन्दनं च भाण्डीरं कुरुक्षेत्रसमानि षट् ॥ पुण्यात्पुण्यतरं श्रेष्ठमेतद्विश्रान्तिसंज्ञकम् ॥
प्रस्कन्दनं च भाण्डीरं च—कुरुक्षेत्रसमानि षट् (तीर्थानि)। पुण्यात् पुण्यतरं श्रेष्ठं, एतद् ‘विश्रान्ति’ इति संज्ञितम्।
Verse 15
असिकुण्डं सवैकुण्ठं कोटितीर्थोत्तमं स्मृतम् ॥ अविमुक्तं सोमतीर्थं यमनं तिन्दुकं ततः ॥
असिकुण्डं सवैकुण्ठं कोटितीर्थोत्तमं स्मृतम्। अविमुक्तं सोमतीर्थं यमनं तिन्दुकं ततः।
Verse 16
चक्रतीर्थं तथाक्रूरं द्वादशादित्यसंज्ञितम् ॥ एतत्पुण्यं पवित्रं च महापातकनाशनम् ॥
चक्रतीर्थं तथाऽक्रूरं द्वादशादित्यसंज्ञितम्। एतत् पुण्यं पवित्रं च महापातकनाशनम्।
Verse 17
कुरुक्षेत्राच्छतगुणं मथुरायां न संशयः ॥ ये पठन्ति महाभागाः शृण्वन्ति च समाहिताः ॥
कुरुक्षेत्राच्छतगुणं मथुरायां न संशयः। ये पठन्ति महाभागाः शृण्वन्ति च समाहिताः।
Verse 18
मथुरायास्तु माहात्म्यं ते यान्ति परमं पदम् ॥ कुलानि ते तारयन्ति द्वे शते विंशयोर् द्वयोः ॥
मथुरायाः माहात्म्यं ये श्रुण्वन्ति स्मरन्ति वा, ते परमं पदं यान्ति। ते च स्वकुलानि तारयन्ति—द्वे शते विंशतिद्वयसमेतानि (द्विशतचत्वारिंशत्) पीढीः।
Verse 19
एतत्ते कथितं देवि सर्वपातकनाशनम् ॥ तीर्थानां चैव माहात्म्यं किमन्यच्छ्रोतुमिच्छसि ॥
एतत् ते देवि कथितं सर्वपातकनाशनम्, तीर्थानां च महात्म्यं। किमन्यत् श्रोतुमिच्छसि?
Verse 20
विंशतिर्योजनानां हि माठुरं मम मण्डलम् ॥ पदे पदेऽश्वमेधानां फलं नात्र विचारणा ॥
विंशतियोजनपर्यन्तं माठुरं मम मण्डलम्। पदे पदेऽत्राश्वमेधफलप्राप्तिः; नात्र विचारणा।
Verse 21
एतन्मरणकाले तु यः स्मरेत्प्रयतो नरः ॥ स गच्छेत्परामां सिद्धिमिह संसारनाशिनीम् ॥
एतत् मरणकाले यः प्रयतो नरः स्मरेत्, स इह संसारनाशिनीं परमाṃ सिद्धिं गच्छेत्।
Frequently Asked Questions
The chapter frames sacred territory as an ethical landscape: the text instructs that mindful approach to a kṣetra (Mathurā) and encounter (darśana) with its guardian-deity mediates access to the kṣetra’s benefits. It also depicts knowledge of place (tīrtha cataloging and boundaries) as a regulated disclosure (guhya), implying responsible movement through and valuation of terrestrial space.
No tithi, nakṣatra, māsa, or seasonal observance is specified in the provided verses. The only explicit temporal marker is a mythic duration—"varṣa-sahasra" (a thousand years) of tapas—used to ground the narrative of boon-granting and the establishment of the kṣetrapāla.
Through the Varāha–Pṛthivī frame, the text treats Earth as a morally charged domain where certain regions are described as saṃsāra-nāśinī (world-negating/world-transcending) by entry itself. By defining Mathurā’s extent (maṇḍala) and enumerating its tīrthas, it models an early form of ‘terrestrial stewardship’ discourse: the land is mapped, valued, and approached via rules of encounter (darśana) and guardianship (kṣetrapāla), reinforcing careful, non-random engagement with place.
The chapter references deities as principal figures rather than human dynasties: Bhūtapati/Hara/Rudra (as the guardian), Indra (via Amarāvatī as a comparison), Brahmā (as a figure to whom the knowledge was not previously disclosed), and Viṣṇu/Varāha as narrator. No royal lineages, named sages, or administrative genealogies appear in the provided passage.