Adhyaya 123: The Greatness of Fragrant Flowers and Leaves: Prabodhinī (Awakening) Observances and Seasonal Rites

Verse 1

अथ सुमनोगन्धादिमाहात्म्यम्॥ सूत उवाच॥ श्रुत्वा तु कोकामाहात्म्यं पृथिवी धर्मसंहितम्॥ विस्मयं परमं याता श्रुत्वा धर्मं महौजसम्॥

บัดนี้เริ่มกล่าวถึงมหาตมยะของสุมโนคันธาและเรื่องที่เกี่ยวเนื่อง สุทากล่าวว่า เมื่อได้สดับมหาตมยะของโกกาอันประกอบด้วยธรรมแล้ว ปฤถิวีก็เกิดความพิศวงยิ่ง ครั้นได้ฟังธรรมอันทรงเดชานุภาพนั้น

Verse 2

धरण्युवाच॥ अहो प्रभावः कोकाया माहात्म्यं क्रोडरूपिणः॥ तिर्यग्योनिगतो वापि प्राप्तो यत्परमां गतिम्॥

ธรณีกล่าวว่า “โอ้ อานุภาพยิ่งนัก—นี่คือมหาตมยะของโกกา และของพระผู้ทรงรูปเป็นหมูป่า! เพราะแม้ผู้ไปเกิดในครรภ์สัตว์เดรัจฉาน ก็ยังอาจบรรลุคติสูงสุดได้ด้วยสิ่งนี้”

Verse 3

तव देव प्रसादेन किञ्चिदिच्छामि वेदितुम्॥ यन्मया पूर्वपृष्टोऽसि केन धर्मेण मानवाः॥

ด้วยพระกรุณาของพระองค์ ข้าแต่เทพ ข้าพเจ้าปรารถนาจะรู้เพิ่มเติมอีกเล็กน้อย: เมื่อก่อนข้าพเจ้าได้ทูลถามพระองค์ว่า มนุษย์ทั้งหลายบรรลุจุดหมายด้วยธรรมใด

Verse 4

तपसा कर्मणा वापि पश्यन्ति त्वां हि माधव॥ प्रसादसुमुखो भूत्वा निखिलं वक्तुमर्हसि॥

โอ้ มาธวะ ด้วยตบะหรือด้วยกรรม เขาทั้งหลายย่อมได้เห็นพระองค์จริง; ขอพระองค์ทรงมีพระพักตร์เปี่ยมพระกรุณา แล้วตรัสสอนทั้งหมดให้ครบถ้วนเถิด

Verse 5

एवं पृष्टस्तदा देव्याः माधव्याः स तु माधवः॥ प्रहस्य पुनरेवेदं वक्तुं समुपचक्रमे॥

ครั้นเมื่อเทวีมาธวีทรงซักถามแล้ว มาธวะก็แย้มสรวล และเริ่มกล่าวคำสอนนี้ขึ้นอีกครั้ง

Verse 6

श्रीवराह उवाच॥ एवमेतन्महाभागे यथा त्वं भीरु भाषसे॥ कथयिष्यामि ते धर्मं गुह्यं संसारमोक्षणम्॥

พระศรีวราหะตรัสว่า: ‘เป็นดังนั้นแล โอผู้มีบุญยิ่ง ตามที่เจ้ากล่าวด้วยความหวั่นเกรง เราจักบอกธรรมอันลึกเร้นแก่เจ้า ซึ่งยังความหลุดพ้นจากสังสารวัฏ’

Verse 7

गते मेघागमे काले प्रसन्नशरदाशये॥ अम्बरे विमले जाते विमले शशिमण्डले॥

เมื่อกาลแห่งเมฆฝนล่วงไป และวันแห่งสารทฤดูผ่องใสเบิกบาน เมื่อท้องฟ้าบริสุทธิ์ไร้มลทิน และดวงจันทร์ส่องสว่างผุดผ่อง—

Verse 8

नातिशीतं न चात्युष्णे काले हंसविराविणि॥ कुमुदोत्पलकह्लारपद्मसौरभनिर्भरे॥

ในกาลที่ไม่หนาวจัดและไม่ร้อนจัดนั้น มีเสียงหงส์ร้องก้องกังวาน และอบอวลด้วยกลิ่นหอมแห่งดอกกุมุท อุตปละ กหฺลาระ และปัทมะ—

Verse 9

कुमुदस्य च मासस्य भवेद्या द्वादशी शुभा॥ तस्यां मामर्चयेद्यस्तु तत्प्रभावं शृणुष्व मे॥

และเมื่อถึงทวาทศีอันเป็นมงคลในเดือนกุมุท—ผู้ใดบูชานมัสการเราในวันนั้น จงฟังจากเราถึงอานุภาพและผลของมัน

Verse 10

कृत्वा ममैव कार्याणि द्वादश्यां तत्र माधवि॥ ममैवाराधनार्थाय इमं मन्त्रमुदीरयेत्॥

โอ มาธวี ครั้นได้ประกอบกิจที่กำหนดไว้เพื่อเราในวันทวาทศีแล้ว พึงสวดมนต์นี้เพื่อการบูชาของเราโดยตรง

Verse 11

मन्त्रः— ब्रह्मणा च रुद्रेण यः स्तूयमानो भवानृषिवन्दितो वन्दनीयश्च प्राप्ता द्वादशीयं ते प्रबुध्यस्व जागृष्व मेघा गताः पूर्णश्चन्द्रः शारदानि पुष्पाणि लोकनाथ तुभ्यमहं ददानीति धर्महेतोस्तव प्रीतये प्रबुद्धं जाग्रतं लोकनाथ त्वां भजमाना यज्ञेन यजन्ते सत्रेण सत्रिणो वेदैः पठन्ति भगवन्तः शुद्धाः प्रबुद्धा जाग्रतो लोकनाथ।

มนต์: “พระองค์ผู้ได้รับการสรรเสริญโดยพรหมาและรุทระ ผู้เป็นที่นอบน้อมของฤๅษีและควรแก่การบูชา—วันทวาทศีของพระองค์มาถึงแล้ว จงตื่น จงลุกขึ้นเถิด เมฆได้สลายไปแล้ว พระจันทร์เต็มดวง ดอกไม้ฤดูสารทบานแล้ว โอ้พระผู้เป็นเจ้าแห่งโลก ข้าพเจ้าขอน้อมถวายสิ่งเหล่านี้แด่พระองค์ เพื่อประโยชน์แห่งธรรมะและเพื่อความพอพระทัยของพระองค์—โอ้พระผู้เป็นเจ้าแห่งโลก ผู้ตื่นและลุกขึ้นแล้ว—ผู้บูชาพระองค์ย่อมประกอบการบูชาด้วยยัญญะ ผู้ประกอบสัตรตะทำด้วยพิธีสัตรตะ และผู้บริสุทธิ์สาธยายพระเวท จงตื่นและลุกขึ้นเถิด โอ้พระผู้เป็นเจ้าแห่งโลก”

Verse 12

एवं कर्माणि कुर्वन्ति द्वादश्यां वै यशस्विनि॥ मम भक्ताः व्रतं श्रेष्ठं ते यान्ति परमां गतिम्॥

โอผู้ทรงเกียรติ ดังนี้แล ภักตะของเรากระทำกิจเหล่านี้ในวันทวาทศี; เมื่อรักษาพรตอันประเสริฐนี้แล้ว ย่อมบรรลุคติอันสูงสุด

Verse 13

एवं वै शारदं कर्म निखिलं कथितं मया॥ देवि संसारमोक्षार्थं मम भक्तसुखावहम्॥

โอเทวี ดังนี้เราได้กล่าวพิธีกรรมฤดูสารททั้งหมดแล้ว—มุ่งเพื่อความหลุดพ้นจากสังสารวัฏ และเกื้อกูลความผาสุกแก่ภักตะของเรา

Verse 14

इति प्रबोधिनी कर्म॥ अन्यच्च ते प्रवक्ष्यामि शैशिरं कर्म शोभनम्॥ यानि कर्माणि कुर्वन्ति पुंसो यान्ति परां गतिम्॥

ดังนี้พิธีปรโพธินีจบลงแล้ว ต่อไปเราจักอธิบายพิธีฤดูเหมันต์อันงดงามแก่เจ้า—กิจทั้งหลายที่ทำให้มนุษย์บรรลุคติอันสูงสุด

Verse 15

शीतवाताभिसन्तप्ता मम भक्त्या व्यवस्थिताः॥ अनन्यमनसो भूत्वा योगाय कृतनिश्चयाः॥

แม้ถูกลมหนาวพัดให้ระทม ก็ยังตั้งมั่นในภักติต่อเรา; ทำจิตให้เป็นหนึ่งไม่วอกแวก แล้วตั้งปณิธานมั่นคงเพื่อวินัยแห่งโยคะ

Verse 16

शिशिरे यानि कर्माणि पुष्पिताश्च वनस्पतिः॥ तैरेव चार्चनं कृत्वा जानुभ्यां पतितः क्षितौ॥

ในฤดูหนาว ให้ประกอบกรรมพิธีทั้งหลายตามควร และใช้พืชพรรณที่กำลังออกดอกนั้นทำการบูชา; แล้วคุกเข่าลงให้เข่าทั้งสองแตะพื้น ก้มลงด้วยความเคารพ

Verse 17

कराभ्यामञ्जलिं कृत्वा इमं मन्त्र मुदीरयेत्॥

ประนมมือทั้งสองเป็นอัญชลี แล้วพึงสวดมนต์บทนี้

Verse 18

मन्त्रः— शिशिरो भवान् धातरिमं लोकनाथ हिमं दुस्तरं दुष्प्रवेशं कालं संसारान्मां तारयेमं धर्ता त्रिलोकनाथ।

มนต์: “ข้าแต่ธาตฤ ผู้ทรงค้ำจุน พระองค์คือฤดูศิศิระ; ข้าแต่โลกนาถ เจ้าแห่งโลก โปรดพาข้าข้ามพ้นสังสาระ ผ่านกาลอันเยือกแข็ง ยากข้าม ยากเข้าถึงนี้เถิด ข้าแต่ธฤตฤ ผู้ทรงรองรับ ข้าแต่ไตรโลกนาถ เจ้าแห่งสามโลก”

Verse 19

अन्यच्च ते प्रवक्ष्यामि तच्छृणुष्व वसुन्धरे॥ मासं मार्गशिरं चैव वैशाखं च मम प्रियम्॥

ยิ่งกว่านั้น เราจะกล่าวแก่เธอ—จงฟังเถิด โอ วสุธรา—ถึงเดือนมารคศีรษะ และเดือนไวศาขะด้วย ซึ่งเป็นที่รักของเรา

Verse 20

अहं तत्र प्रवक्ष्यामि पुष्पादीनां च यत्फलम् ॥ नववर्षसहस्राणि नववर्षशतानि च

ณ ที่นั้น เราจักอธิบายผล (ผละ) แห่งการบูชา เช่น ดอกไม้เป็นต้น; ด้วยบุญนั้นย่อมพำนักได้เก้าพันปี และอีกเก้าร้อยปีด้วย

Verse 21

तिष्ठते विष्णुलोकेऽस्मिन् यो ददाति स्म निश्चलम् ॥ एकैकं गन्धपत्रं च दानमेतन्महत्फलम्

ในวิษณุโลกนี้ ผู้ใดถวายทานด้วยปณิธานมั่นคง ย่อมดำรงอยู่ ณ ที่นั้น แม้เพียงใบไม้หอมใบเดียว—ทานนี้กล่าวกันว่าให้ผลยิ่งใหญ่

Verse 22

मतिमान्धृतिमान्भूत्वा गन्धपुष्पाणि दापयेत् ॥ पुनरन्यत्प्रवक्ष्यामि गन्धपत्रस्य यत्फलम्

เมื่อเป็นผู้มีปัญญาและมั่นคงแล้ว พึงให้มีการถวายดอกไม้หอม อีกประการหนึ่ง เราจักกล่าวต่อไป: ผลเฉพาะแห่งการถวายใบไม้หอม

Verse 23

द्वादश्यां चैव यो दद्यात्त्रीन्मासांश्च समाहितः ॥ कौमुदस्य तु मासस्य मार्गशीर्षस्य वै तथा

และผู้ใดมีจิตสงบสำรวม ถวายทานในวันทวาทศี (Dvādaśī) ติดต่อกันสามเดือน—คือในเดือนที่เรียกว่า เกามุท (Kaumuda) และเช่นเดียวกันในเดือนมารคศีรษะ (Mārgaśīrṣa)—

Verse 24

वैशाखस्य तु मासस्य वनमालां सुपुष्पिताम् ॥ एकचित्तं समाधाय गन्धपुष्पाणि यो न्यसेत्

และในเดือนไวศาขะ (Vaiśākha) เมื่อถวายพวงมาลัยป่าที่บานสะพรั่ง ผู้ใดตั้งจิตเป็นหนึ่งแล้ววางดอกไม้หอมบูชา—

Verse 25

वर्षाणि द्वादशैवेह तेन पूजा कृता भवेत् ॥ शालपुष्पेण मिश्रेण कौमुद्यां गन्धकेन च

ตลอดสิบสองปี ณ ที่นี้ ย่อมถือว่าเขาได้ประกอบการบูชาแล้ว ในกาลเกามุที ให้ถวายด้วยส่วนผสมดอกศาละ และพร้อมด้วยเครื่องหอมด้วย

Verse 26

मासि मार्गशिरे भद्रे दद्यादुत्पलमिश्रितम् ॥ एवं महत्फलं भद्रे गन्धपत्रस्य च स्मृतम्

ในเดือนมารคศีรษะ โอ้ผู้เป็นมงคล พึงถวายเครื่องบูชาที่ผสมอุตปละ (ดอกบัว) ดังนี้ โอ้ผู้เป็นมงคล ผลอันยิ่งใหญ่ของใบหอมย่อมเป็นที่จดจำตามคติสืบมา

Verse 27

श्रुत्वेति वचनं तस्य प्रश्रयेण तु माधवि ॥ प्रहस्य प्रणयाद्वाक्यमित्युवाच वसुन्धरा

ครั้นได้ฟังถ้อยคำของเขา โอ้ มาธวี วสุธราจึงยิ้มด้วยความเคารพ แล้วกล่าววาจาอันเปี่ยมด้วยความรักใคร่

Verse 28

द्वादशीं चापि देवेश प्रशंससि सदा मम ॥ इति पृष्टस्तदा देव्याः धरिण्या स तु माधवः

“ข้าแต่เทวेश ผู้เป็นเจ้าแห่งเทพทั้งหลาย พระองค์ทรงสรรเสริญทวาทศีแก่ข้าพระองค์เสมอ” ครั้นเทวีธรณีทูลถามดังนี้แล้ว มาธวะ (วิษณุ/วราหะ) จึงถูกทูลเชิญให้ตรัส

Verse 29

प्रहस्य तामुवाचेदं वचनं धर्मसंश्रितम् ॥ शृणु तत्त्वेन मे देवि येनेमौ मम च प्रियौ

พระองค์ทรงแย้มสรวลแล้วตรัสถ้อยคำอันตั้งมั่นในธรรมแก่เธอว่า “จงฟังโดยความจริงเถิด โอ้เทวี ด้วยเหตุนี้เอง สิ่งทั้งสองนี้จึงเป็นที่รักแก่เราเช่นกัน”

Verse 30

तिथीनां द्वादशी चापि सर्वयज्ञफलाधिका ॥ त्वया द्विजसहस्रेभ्यो यत्फलं प्राप्नुयान्नरः

ในบรรดาติถีทั้งหลาย วันทวาทศี (Dvādaśī) กล่าวกันว่ายิ่งกว่าผลแห่งยัญพิธีทั้งปวง; ด้วยการบูชาและนอบน้อมต่อท่าน บุคคลย่อมได้บุญเท่ากับการถวายทานแก่พราหมณ์นับพัน.

Verse 31

तदेकं संप्रदायैव द्वादश्यामभिविन्दति ॥ कौमुद्यां च प्रबुद्धोऽस्मि वैशाख्यां च समुद्घृतः

ด้วยการถวายทาน/บูชาเพียงสิ่งเดียวนั้น ย่อมได้ผลแท้จริงในวันทวาทศี. ‘ในเดือนการ์ติกะ (เกามุที) เราถูกปลุกให้ตื่น และในเดือนไวศาขะ เราถูกยกขึ้นอีกครั้ง’ ดังมีถ้อยคำกล่าวไว้.

Verse 32

महानाधिहरॊ योगस्तेनैतत्प्रभवो धरे ॥ अतः कौमुदिकायां तु वैशाख्यां यतमानसः

โอ้แผ่นดินเอ๋ย วินัยปฏิบัตินี้เป็นโยคะที่ขจัดความทุกข์ใหญ่หลวง; จากสิ่งนี้เองจึงบังเกิดประโยชน์ดังกล่าว. เพราะฉะนั้น ในเกามุที (การ์ติกะ) และในไวศาขะ พึงเพียรด้วยจิตที่ตั้งมั่นเป็นหนึ่งเดียว.

Verse 33

गन्धपत्रं करे गृहीय इमं मन्त्र मुदीरयेत् ॥ मन्त्रः — भगवन्नाज्ञापय इमं बहुतरं नित्यं वैशाखं चैव कार्तिकम्

เมื่อถือใบไม้หอมไว้ในมือ พึงสวดมนต์นี้ว่า: ‘ข้าแต่พระผู้เป็นเจ้า (ภควาน) โปรดทรงบัญชา/ทรงรับการบำเพ็ญอันอุดมนี้—ไวศาขะอันเป็นนิตย์ และการ์ติกะด้วยเถิด’

Verse 34

गृहीाण गन्धपत्राणि धर्ममेव प्रवर्धय ॥ नमो नारायणेत्युक्त्वा गन्धपत्रं प्रदापयेत्

‘ขอพระองค์ทรงรับใบไม้หอมเหล่านี้ และทรงเพิ่มพูนธรรมะเถิด’ ครั้นกล่าวว่า ‘นะโม นารายณะ’ แล้ว พึงถวายใบไม้หอมนั้น.

Verse 35

पुष्पाणां च प्रवक्ष्यामि यो गुणो यच्च वै फलम् ॥ दत्त्वा वै गन्धपत्राणि पुष्पहस्तः शुचिर्नरः ॥ ॐ नमो वासुदेवायेत्युक्त्वा मन्त्र मुदीरयेत्

เราจักกล่าวถึงคุณแห่งดอกไม้และผลที่บังเกิดจากการถวายดอกไม้นั้น ครั้นถวายใบหอมแล้ว ผู้บริสุทธิ์ถือดอกไม้ไว้ในมือ พึงเปล่งมนต์ว่า “โอม นะโม วาสุเทวายะ” แล้วจึงสาธยายบทต่อไป

Verse 36

मन्त्रः — भगवन्नाज्ञापय सुमनांसीमानि अर्चयितुं मां सुमनसङ्कुरु गृहीष्व सुमनस्कं देव सुगन्धेन ते नमः

มนต์: “ข้าแต่พระผู้เป็นเจ้า โปรดอนุญาตให้ข้าพเจ้าบูชาด้วยดอกไม้เหล่านี้ โปรดทำจิตของข้าพเจ้าให้ผ่องใสเป็นมงคล ข้าแต่เทวะ โปรดรับเครื่องบูชานี้ด้วยพระทัยยินดี ขอนอบน้อมแด่พระองค์พร้อมด้วยกลิ่นหอม”

Verse 37

दिव्यं वर्षसहस्रं वै मम लोकेषु तिष्ठति ॥ एकैकस्य तु पुष्पस्य पुण्यमेतन्महाफलम्

ผู้ถวายย่อมพำนักอยู่ในโลกของเราเป็นเวลาหนึ่งพันปีทิพย์ และดอกไม้แต่ละดอกย่อมให้บุญนี้เป็นผลอันยิ่งใหญ่

Verse 38

सुमनो गन्धसम्भूतं यत्त्वया पूर्वपृच्छितम्

ส่วน ‘สุมนัส’ คือดอกไม้ที่บังเกิดจากความหอม ซึ่งท่านได้ถามไว้ก่อนหน้านั้น—บัดนี้เราจักกล่าวถึง

Verse 39

यावल्लोकाश्च धार्यन्ते तावत्कालं वसुन्धरे ॥ मद्भक्तो जायते धन्यो नान्यभक्तः कदाचन

ตราบใดที่โลกทั้งหลายยังทรงอยู่ โอ้พระแม่ธรณี ตลอดกาลนั้นผู้ภักดีต่อเราย่อมเกิดมาเป็นผู้มีบุญวาสนา ส่วนผู้ไร้ภักติไม่เป็นเช่นนั้นเลยไม่ว่าเมื่อใด

Verse 40

यस्त्वथैतेन मन्त्रेण शिशिरे कर्म कारयेत् ॥ स गच्छेत्परमां सिद्धिं मम भक्त्या व्यवस्थितः ॥

ผู้ใดประกอบพิธีกรรมในฤดูหนาวด้วยมนตร์นี้ และตั้งมั่นในภักติแด่เรา ย่อมบรรลุสิทธิอันสูงสุด

Verse 41

प्रभो द्वादश मासाश्च षष्ट्युत्तरशतत्रयम् ॥ तत्र द्वावेव किं मह्यं भगवन् किं प्रशंससि ॥

ข้าแต่พระผู้เป็นเจ้า มีสิบสองเดือน และยังมีสามร้อยหกสิบวัน ในบรรดานี้ สองอย่างใดเล่าที่เป็นประโยชน์แก่ข้าพเจ้าโดยเฉพาะ โอ้ภควาน พระองค์ทรงสรรเสริญสิ่งใด

Verse 42

प्राप्नोति ददमानस्तु मम कर्मपरायणः ॥ न जन्ममरणं चैव न ग्लानिं न च वै क्षुधाम् ॥

แต่ผู้ที่ถวายทานตามพิธี และมุ่งมั่นในกิจที่เรากำหนด ย่อมได้ผลนั้น คือไม่มีการเกิดและตาย ไม่มีความอ่อนล้า และไม่มีความหิว