Adhyaya 123: The Greatness of Fragrant Flowers and Leaves: Prabodhinī (Awakening) Observances and Seasonal Rites
Sumanogandhādi-māhātmya (Prabodhinī-śārada-śaiśira-karmāṇi)
Ritual-Manual (Vrata and Seasonal Devotional Practice) with Eco-Ethical Emphasis
पूर्वं कोकायाः पुण्यकथां श्रुत्वा पृथिवी विस्मिता—पशुयोनावपि परमा गतिः कथं सिध्यतीति—मानवानां माधवं द्रष्टुं तोषयितुं च येन धर्मेण शक्यते तं वराहं पप्रच्छ। वराहः ऋतु-तिथि-निबद्धं ‘गुह्यं’ संसारमोक्षणोपायं उपदिशति। कौमुदमासस्य शुभद्वादश्यां शारदविधिं, दीर्घप्रबोधिनीमन्त्रं च निर्दिश्य नित्यभक्त्या अक्षयपुण्यं भवतीति वदति। ततः शैशिरकर्मणि प्रसूनित-वनस्पतिभिः पूजनं, प्रणामः, तथा ‘संसारशैत्यात् त्राहि’ इति संक्षिप्तमन्त्रः कथ्यते। मार्गशीर्षे वैशाखे च गन्धपत्र-पुष्पार्पणं, द्वादश्याः विशेषप्रशंसा, तथा ऋतुसंयत-वनस्पतिदानयुक्तेन व्रतेन पृथिव्याः कल्याणं निरूप्यते।
Primary Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 123
Verse 1
अथ सुमनोगन्धादिमाहात्म्यम्॥ सूत उवाच॥ श्रुत्वा तु कोकामाहात्म्यं पृथिवी धर्मसंहितम्॥ विस्मयं परमं याता श्रुत्वा धर्मं महौजसम्॥
अथ सुमनोगन्धादिमाहात्म्यप्रकरणम्। सूत उवाच—कोकामाहात्म्यं धर्मसंहितं श्रुत्वा, महौजसं धर्मं श्रुत्वा च, पृथिवी परं विस्मयं जगाम।
Verse 2
धरण्युवाच॥ अहो प्रभावः कोकाया माहात्म्यं क्रोडरूपिणः॥ तिर्यग्योनिगतो वापि प्राप्तो यत्परमां गतिम्॥
धरण्युवाच—अहो कोकायाः प्रभावो माहात्म्यं च क्रोडरूपिणः। तिर्यग्योनिगतः सन्नपि यतः परमा गतिः प्राप्यते।
Verse 3
तव देव प्रसादेन किञ्चिदिच्छामि वेदितुम्॥ यन्मया पूर्वपृष्टोऽसि केन धर्मेण मानवाः॥
तव देव प्रसादेन किञ्चिदधिकं जिज्ञासे। यन्मया पूर्वं पृष्टोऽसि—केन धर्मेण मानवाः (सिद्धिं यान्ति)।
Verse 4
तपसा कर्मणा वापि पश्यन्ति त्वां हि माधव॥ प्रसादसुमुखो भूत्वा निखिलं वक्तुमर्हसि॥
तपसा कर्मणा वा, हे माधव, ते त्वां पश्यन्ति। प्रसादसुमुखो भूत्वा निखिलं वक्तुमर्हसि।
Verse 5
एवं पृष्टस्तदा देव्याः माधव्याः स तु माधवः॥ प्रहस्य पुनरेवेदं वक्तुं समुपचक्रमे॥
एवं देव्याः माधव्याः पृष्टः स माधवः प्रहस्य, पुनरेवेदं वचनं वक्तुं समुपचक्रमे।
Verse 6
श्रीवराह उवाच॥ एवमेतन्महाभागे यथा त्वं भीरु भाषसे॥ कथयिष्यामि ते धर्मं गुह्यं संसारमोक्षणम्॥
श्रीवराह उवाच—एवमेव महाभागे यथा त्वं भीरु भाषसे। कथयिष्यामि ते धर्मं गुह्यं संसारमोक्षणम्॥
Verse 7
गते मेघागमे काले प्रसन्नशरदाशये॥ अम्बरे विमले जाते विमले शशिमण्डले॥
गते मेघागमे काले प्रसन्नशरदाशये। अम्बरे विमले जाते विमले शशिमण्डले॥
Verse 8
नातिशीतं न चात्युष्णे काले हंसविराविणि॥ कुमुदोत्पलकह्लारपद्मसौरभनिर्भरे॥
नातिशीतं न चात्युष्णे काले हंसविराविणि। कुमुदोत्पलकह्लारपद्मसौरभनिर्भरे॥
Verse 9
कुमुदस्य च मासस्य भवेद्या द्वादशी शुभा॥ तस्यां मामर्चयेद्यस्तु तत्प्रभावं शृणुष्व मे॥
कुमुदस्य च मासस्य भवेद्या द्वादशी शुभा। तस्यां मामर्चयेद्यस्तु तत्प्रभावं शृणुष्व मे॥
Verse 10
कृत्वा ममैव कार्याणि द्वादश्यां तत्र माधवि॥ ममैवाराधनार्थाय इमं मन्त्रमुदीरयेत्॥
कृत्वा ममैव कार्याणि द्वादश्यां तत्र माधवि। ममैवाराधनार्थाय इमं मन्त्रमुदीरयेत्॥
Verse 11
मन्त्रः— ब्रह्मणा च रुद्रेण यः स्तूयमानो भवानृषिवन्दितो वन्दनीयश्च प्राप्ता द्वादशीयं ते प्रबुध्यस्व जागृष्व मेघा गताः पूर्णश्चन्द्रः शारदानि पुष्पाणि लोकनाथ तुभ्यमहं ददानीति धर्महेतोस्तव प्रीतये प्रबुद्धं जाग्रतं लोकनाथ त्वां भजमाना यज्ञेन यजन्ते सत्रेण सत्रिणो वेदैः पठन्ति भगवन्तः शुद्धाः प्रबुद्धा जाग्रतो लोकनाथ।
मन्त्रः— ब्रह्मणा रुद्रेण च यः स्तूयसे, ऋषिभिर्वन्दितो वन्दनीयश्च; ते द्वादशी प्राप्ता— प्रबुध्यस्व, जागृष्व। मेघा गताः, पूर्णश्चन्द्रः, शारदानि पुष्पाणि सन्ति। लोकनाथ, तुभ्यमेतानि ददामि। धर्महेतोस्तव प्रीतये च— प्रबुद्धं जाग्रतं त्वां भजन्तो यज्ञेन यजन्ते; सत्रिणः सत्रेण; शुद्धा वेदान् पठन्ति। प्रबुद्धो जाग्रतो लोकनाथ।
Verse 12
एवं कर्माणि कुर्वन्ति द्वादश्यां वै यशस्विनि॥ मम भक्ताः व्रतं श्रेष्ठं ते यान्ति परमां गतिम्॥
एवं द्वादश्यां वै यशस्विनि मम भक्ताः कर्माणि कुर्वन्ति; श्रेष्ठं व्रतमिदं समाचरन्तः ते परमां गतिं यान्ति।
Verse 13
एवं वै शारदं कर्म निखिलं कथितं मया॥ देवि संसारमोक्षार्थं मम भक्तसुखावहम्॥
एवं देवि शारदं कर्म निखिलं मया कथितम्; संसारमोक्षार्थं मम भक्तसुखावहं च।
Verse 14
इति प्रबोधिनी कर्म॥ अन्यच्च ते प्रवक्ष्यामि शैशिरं कर्म शोभनम्॥ यानि कर्माणि कुर्वन्ति पुंसो यान्ति परां गतिम्॥
इति प्रबोधिनी कर्म समाप्तम्। अन्यच्च ते प्रवक्ष्यामि शैशिरं कर्म शोभनम्; यैः कर्मभिः पुंसः परां गतिं यान्ति।
Verse 15
शीतवाताभिसन्तप्ता मम भक्त्या व्यवस्थिताः॥ अनन्यमनसो भूत्वा योगाय कृतनिश्चयाः॥
शीतवाताभिसन्तप्ता अपि मम भक्त्या व्यवस्थिताः; अनन्यमनसो भूत्वा योगाय कृतनिश्चयाः।
Verse 16
शिशिरे यानि कर्माणि पुष्पिताश्च वनस्पतिः॥ तैरेव चार्चनं कृत्वा जानुभ्यां पतितः क्षितौ॥
शिशिरे यानि कर्माणि कृत्वा पुष्पितैर्वनस्पतिभिः सह तैरेव विधिवदार्चनं कृत्वा जानुभ्यां पतितः क्षितौ भक्त्या प्रणमेत्।
Verse 17
कराभ्यामञ्जलिं कृत्वा इमं मन्त्र मुदीरयेत्॥
कराभ्यां अञ्जलिं कृत्वा इमं मन्त्रं श्रद्धया उच्चारयेत्।
Verse 18
मन्त्रः— शिशिरो भवान् धातरिमं लोकनाथ हिमं दुस्तरं दुष्प्रवेशं कालं संसारान्मां तारयेमं धर्ता त्रिलोकनाथ।
मन्त्रः— शिशिरो भवान् धाता; इमं लोकनाथ! हिमं दुस्तरं दुष्प्रवेशं कालं संसारात् मां तारय; धर्ता त्रिलोकनाथ।
Verse 19
अन्यच्च ते प्रवक्ष्यामि तच्छृणुष्व वसुन्धरे॥ मासं मार्गशिरं चैव वैशाखं च मम प्रियम्॥
अन्यच्च ते प्रवक्ष्यामि, तच्छृणुष्व वसुन्धरे; मार्गशीर्षमासं चैव वैशाखं च मम प्रियम्।
Verse 20
अहं तत्र प्रवक्ष्यामि पुष्पादीनां च यत्फलम् ॥ नववर्षसहस्राणि नववर्षशतानि च
अहं तत्र प्रवक्ष्यामि पुष्पादीनां च यत्फलम्; तेन पुण्येन नववर्षसहस्राणि नववर्षशतानि च वासः।
Verse 21
तिष्ठते विष्णुलोकेऽस्मिन् यो ददाति स्म निश्चलम् ॥ एकैकं गन्धपत्रं च दानमेतन्महत्फलम्
अस्मिन् विष्णुलोके यो निश्चलेन संकल्पेन दानं ददाति स तत्र तिष्ठति। एकैकं गन्धपत्रमपि दानं महत्फलप्रदमिति कथ्यते।
Verse 22
मतिमान्धृतिमान्भूत्वा गन्धपुष्पाणि दापयेत् ॥ पुनरन्यत्प्रवक्ष्यामि गन्धपत्रस्य यत्फलम्
मतिमान् धृतिमान् भूत्वा गन्धपुष्पाणि दापयेत्। पुनरन्यत् प्रवक्ष्यामि गन्धपत्रस्य यत्फलम्।
Verse 23
द्वादश्यां चैव यो दद्यात्त्रीन्मासांश्च समाहितः ॥ कौमुदस्य तु मासस्य मार्गशीर्षस्य वै तथा
द्वादश्यां यः समाहितः सन् त्रीन् मासान् दद्यात्—कौमुदमासे तथा मार्गशीर्षमासे च।
Verse 24
वैशाखस्य तु मासस्य वनमालां सुपुष्पिताम् ॥ एकचित्तं समाधाय गन्धपुष्पाणि यो न्यसेत्
वैशाखमासे सुपुष्पितां वनमालां दत्त्वा, यः एकचित्तं समाधाय गन्धपुष्पाणि न्यसेत्।
Verse 25
वर्षाणि द्वादशैवेह तेन पूजा कृता भवेत् ॥ शालपुष्पेण मिश्रेण कौमुद्यां गन्धकेन च
तेनैवमेव वर्षाणि द्वादशेह पूजा कृता भवेत्। कौमुद्यां शालपुष्पमिश्रेण गन्धकेन च।
Verse 26
मासि मार्गशिरे भद्रे दद्यादुत्पलमिश्रितम् ॥ एवं महत्फलं भद्रे गन्धपत्रस्य च स्मृतम्
मार्गशीर्षमासे, भद्रे, उत्पलमिश्रितं दानं दद्यात्। एवं भद्रे गन्धपत्रस्य महत्फलं स्मृतम्।
Verse 27
श्रुत्वेति वचनं तस्य प्रश्रयेण तु माधवि ॥ प्रहस्य प्रणयाद्वाक्यमित्युवाच वसुन्धरा
तस्य वचनं श्रुत्वा, माधवि, प्रश्रयेण वसुन्धरा प्रहस्य प्रणयाद्वाक्यमित्युवाच।
Verse 28
द्वादशीं चापि देवेश प्रशंससि सदा मम ॥ इति पृष्टस्तदा देव्याः धरिण्या स तु माधवः
“द्वादशीं चापि देवेश प्रशंससि सदा मम” इति देव्याः धरिण्याः पृष्टस्तदा स माधवः।
Verse 29
प्रहस्य तामुवाचेदं वचनं धर्मसंश्रितम् ॥ शृणु तत्त्वेन मे देवि येनेमौ मम च प्रियौ
प्रहस्य तामुवाचेदं वचनं धर्मसंश्रितम्। शृणु तत्त्वेन मे देवि येनेमौ मम च प्रियौ।
Verse 30
तिथीनां द्वादशी चापि सर्वयज्ञफलाधिका ॥ त्वया द्विजसहस्रेभ्यो यत्फलं प्राप्नुयान्नरः
तिथीनां द्वादशी चापि सर्वयज्ञफलाधिका। त्वया द्विजसहस्रेभ्यो यत्फलं प्राप्नुयान्नरः।
Verse 31
तदेकं संप्रदायैव द्वादश्यामभिविन्दति ॥ कौमुद्यां च प्रबुद्धोऽस्मि वैशाख्यां च समुद्घृतः
तदेकं दानं संप्रदायैव द्वादश्यां फलमवाप्नुयात्। “कौमुद्यां (कार्तिके) प्रबुद्धोऽस्मि, वैशाख्यां च समुद्घृतः” इति श्रूयते॥
Verse 32
महानाधिहरॊ योगस्तेनैतत्प्रभवो धरे ॥ अतः कौमुदिकायां तु वैशाख्यां यतमानसः
महानाधिहरॊ योग एष; तेनैतत्फलं प्रभवति, धरे। अतः कौमुदिकायां तु वैशाख्यां च यतमानसः स्यात्॥
Verse 33
गन्धपत्रं करे गृहीय इमं मन्त्र मुदीरयेत् ॥ मन्त्रः — भगवन्नाज्ञापय इमं बहुतरं नित्यं वैशाखं चैव कार्तिकम्
गन्धपत्रं करे गृहीत्वा इमं मन्त्रं मुदीरयेत्— “भगवन्, आज्ञापय/गृहाण इमं बहुतरं नित्यं वैशाखं चैव कार्तिकम्”॥
Verse 34
गृहीाण गन्धपत्राणि धर्ममेव प्रवर्धय ॥ नमो नारायणेत्युक्त्वा गन्धपत्रं प्रदापयेत्
गृहीाण गन्धपत्राणि, धर्ममेव प्रवर्धय। “नमो नारायण” इत्युक्त्वा गन्धपत्रं प्रदापयेत्॥
Verse 35
पुष्पाणां च प्रवक्ष्यामि यो गुणो यच्च वै फलम् ॥ दत्त्वा वै गन्धपत्राणि पुष्पहस्तः शुचिर्नरः ॥ ॐ नमो वासुदेवायेत्युक्त्वा मन्त्र मुदीरयेत्
पुष्पाणां गुणं यच्च फलम् अहं प्रवक्ष्यामि। गन्धपत्राणि दत्त्वा, पुष्पहस्तः शुचिर्नरः “ॐ नमो वासुदेवाय” इत्युक्त्वा मन्त्रं मुदीरयेत्॥
Verse 36
मन्त्रः — भगवन्नाज्ञापय सुमनांसीमानि अर्चयितुं मां सुमनसङ्कुरु गृहीष्व सुमनस्कं देव सुगन्धेन ते नमः
मन्त्रः— भगवन्, एतानि सुमनांसि मया अर्चयितुं आज्ञापय; मां सुमनस्कं कुरु। देव, सुमनस्केन मनसा इदं गृहाण; सुगन्धेन ते नमः।
Verse 37
दिव्यं वर्षसहस्रं वै मम लोकेषु तिष्ठति ॥ एकैकस्य तु पुष्पस्य पुण्यमेतन्महाफलम्
मम लोकेषु दिव्यं वर्षसहस्रं वै अर्चकः तिष्ठति; एकैकस्य पुष्पस्य पुण्यमेतत् महाफलम्।
Verse 38
सुमनो गन्धसम्भूतं यत्त्वया पूर्वपृच्छितम्
सुमनो गन्धसम्भूतं यत् त्वया पूर्वं पृच्छितम्— तदिदानीं वक्ष्यामि।
Verse 39
यावल्लोकाश्च धार्यन्ते तावत्कालं वसुन्धरे ॥ मद्भक्तो जायते धन्यो नान्यभक्तः कदाचन
यावल्लोकाः धार्यन्ते तावत्कालं वसुन्धरे; मद्भक्तो धन्यो जायते, नान्यभक्तः कदाचन।
Verse 40
यस्त्वथैतेन मन्त्रेण शिशिरे कर्म कारयेत् ॥ स गच्छेत्परमां सिद्धिं मम भक्त्या व्यवस्थितः ॥
यः एतेन मन्त्रेण शिशिरे कर्म कारयेत्, स मद्भक्त्या व्यवस्थितः परमाṃ सिद्धिं गच्छेत्।
Verse 41
प्रभो द्वादश मासाश्च षष्ट्युत्तरशतत्रयम् ॥ तत्र द्वावेव किं मह्यं भगवन् किं प्रशंससि ॥
प्रभो! द्वादश मासाः सन्ति, षष्ट्युत्तरशतत्रयम् अहानि च। तेषु द्वौ विशेषतः मम हिताय के? भगवन्, किं त्वं प्रशंससि?
Verse 42
प्राप्नोति ददमानस्तु मम कर्मपरायणः ॥ न जन्ममरणं चैव न ग्लानिं न च वै क्षुधाम् ॥
ददमानस्तु मम कर्मपरायणः फलम् आप्नोति—न जन्ममरणं, न ग्लानिः, न च क्षुधा।
Frequently Asked Questions
The chapter frames liberation-oriented conduct (saṃsāra-mokṣaṇa) through disciplined, calendrically timed devotion: Varāha teaches that sustained bhakti expressed via Dvādaśī observance, mantra-recitation, and regulated offerings yields enduring merit and a ‘supreme’ post-mortem trajectory. The internal logic emphasizes intentionality (ekacitta, samāhita), bodily humility (prostration), and season-attuned restraint as the ethical core.
Key markers include Dvādaśī tithi (explicitly praised as preeminent), the month Kaumuda with śārada conditions (clear sky, full moon imagery), and additional months Mārgaśīrṣa and Vaiśākha (also Kārttika is referenced in a mantra-context). The text also distinguishes śārada (autumn) and śaiśira (winter) as separate ritual-ethical regimes.
Through Pṛthivī as interlocutor and the repeated use of seasonal ecology (flowers, fragrant leaves, winter hardship), the chapter models a terrestrial ethic in which humans align practice with natural cycles and employ renewable vegetal materials (puṣpa, gandha-patra) rather than extractive or violent offerings. The narrative positions Earth’s order—months, seasons, blooms—as the pedagogical framework for disciplined conduct.
No royal dynasties or administrative lineages are named in the provided passage. Cultural-religious figures invoked within mantras include Brahmā and Rudra as paradigmatic praisers, and epithets of Viṣṇu/Varāha (e.g., Nārāyaṇa, Vāsudeva, Lokanātha), functioning as theological identifiers rather than historical personages.