Adhyaya 123: The Greatness of Fragrant Flowers and Leaves: Prabodhinī (Awakening) Observances and Seasonal Rites

Verse 1

अथ सुमनोगन्धादिमाहात्म्यम्॥ सूत उवाच॥ श्रुत्वा तु कोकामाहात्म्यं पृथिवी धर्मसंहितम्॥ विस्मयं परमं याता श्रुत्वा धर्मं महौजसम्॥

এতিয়া সুমনোগন্ধা আদি বিষয়ৰ মাহাত্ম্য বৰ্ণনা আৰম্ভ। সূত ক’লে: ধৰ্মসংহিত কোকাৰ মাহাত্ম্য শুনি, আৰু মহৌজস্বী ধৰ্ম শুনি, পৃথিৱী পৰম বিস্ময়ত পৰিল।

Verse 2

धरण्युवाच॥ अहो प्रभावः कोकाया माहात्म्यं क्रोडरूपिणः॥ तिर्यग्योनिगतो वापि प्राप्तो यत्परमां गतिम्॥

ধৰণীয়ে ক’লে: আহা, কোকাৰ প্ৰভাৱ কিমান আশ্চৰ্য, আৰু ক্ৰোডৰূপী প্ৰভুৰ মাহাত্ম্য কিমান মহান! কিয়নো তিৰ্যক যোনিত গ’লেও ইয়াৰ দ্বাৰা পৰম গতি লাভ কৰিব পাৰে।

Verse 3

तव देव प्रसादेन किञ्चिदिच्छामि वेदितुम्॥ यन्मया पूर्वपृष्टोऽसि केन धर्मेण मानवाः॥

হে দেৱ, তোমাৰ প্ৰসাদে মই আৰু কিঞ্চিৎ জানিব খোজোঁ: মই আগতে তোমাক সুধিছিলোঁ—কোন ধৰ্মেৰে মানুহে নিজৰ লক্ষ্য লাভ কৰে?

Verse 4

तपसा कर्मणा वापि पश्यन्ति त्वां हि माधव॥ प्रसादसुमुखो भूत्वा निखिलं वक्तुमर्हसि॥

হে মাধৱ, তপস্যা বা কৰ্মৰ দ্বাৰাই সিহঁতে নিশ্চয় তোমাক দর্শন কৰে; প্ৰসন্নমুখ হৈ তুমি সমগ্ৰ উপদেশ ক’বলৈ যোগ্য।

Verse 5

एवं पृष्टस्तदा देव्याः माधव्याः स तु माधवः॥ प्रहस्य पुनरेवेदं वक्तुं समुपचक्रमे॥

এইদৰে দেবী মাধৱীয়ে সোধা পোৱাত মাধৱ, মৃদু হাসি কৰি, পুনৰ এই উপদেশ ক’বলৈ আৰম্ভ কৰিলে।

Verse 6

श्रीवराह उवाच॥ एवमेतन्महाभागे यथा त्वं भीरु भाषसे॥ कथयिष्यामि ते धर्मं गुह्यं संसारमोक्षणम्॥

শ্ৰী বৰাহ ক’লে: ‘হে মহাভাগ্যে, তুমি ভীতভাৱে যি কৈছা সেয়াই সত্য। মই তোমাক এক গুপ্ত ধৰ্ম ক’ম, যি সংসাৰৰ পৰা মোক্ষ দান কৰে।’

Verse 7

गते मेघागमे काले प्रसन्नशरदाशये॥ अम्बरे विमले जाते विमले शशिमण्डले॥

যেতিয়া মেঘ-বৰষাৰ ঋতু পাৰ হৈ গ’ল আৰু শৰতৰ দিনবোৰ প্ৰসন্ন-স্বচ্ছ হ’ল, যেতিয়া আকাশ নিৰ্মল হ’ল আৰু চন্দ্ৰমণ্ডল উজ্জ্বল-শুদ্ধ হ’ল—

Verse 8

नातिशीतं न चात्युष्णे काले हंसविराविणि॥ कुमुदोत्पलकह्लारपद्मसौरभनिर्भरे॥

সেই সময় নাছিল অতিশীত, নাছিল অতিউষ্ণতা; হাঁসৰ ডাকত ধ্বনিত হৈছিল, আৰু কুমুদ, উৎপল, কহ্লাৰ আৰু পদ্মফুলৰ সৌৰভে পৰিপূৰ্ণ আছিল—

Verse 9

कुमुदस्य च मासस्य भवेद्या द्वादशी शुभा॥ तस्यां मामर्चयेद्यस्तु तत्प्रभावं शृणुष्व मे॥

আৰু কুমুদ মাহৰ শুভ দ্বাদশী তিথি আহিলে—সেই দিনা যি কোনোবাই মোক অৰ্চনা কৰে, তাৰ প্ৰভাৱ মোৰ পৰা শুনা।

Verse 10

कृत्वा ममैव कार्याणि द्वादश्यां तत्र माधवि॥ ममैवाराधनार्थाय इमं मन्त्रमुदीरयेत्॥

হে মাধৱী, দ্বাদশীত মোৰ বাবে বিধিত কৰ্মসমূহ সম্পন্ন কৰি, মোৰ আৰাধনাৰ উদ্দেশ্যে এই মন্ত্ৰ উচ্চাৰণ কৰিব।

Verse 11

मन्त्रः— ब्रह्मणा च रुद्रेण यः स्तूयमानो भवानृषिवन्दितो वन्दनीयश्च प्राप्ता द्वादशीयं ते प्रबुध्यस्व जागृष्व मेघा गताः पूर्णश्चन्द्रः शारदानि पुष्पाणि लोकनाथ तुभ्यमहं ददानीति धर्महेतोस्तव प्रीतये प्रबुद्धं जाग्रतं लोकनाथ त्वां भजमाना यज्ञेन यजन्ते सत्रेण सत्रिणो वेदैः पठन्ति भगवन्तः शुद्धाः प्रबुद्धा जाग्रतो लोकनाथ।

মন্ত্ৰঃ “যিজনক ব্ৰহ্মা আৰু ৰুদ্ৰে স্তৱ কৰে, ঋষিসকলে বন্দনা কৰে আৰু যি বন্দনীয়—তোমাৰ দ্বাদশী আহিল; জাগা, উঠা। মেঘ আঁতৰি গৈছে; পূৰ্ণচন্দ্ৰ উদিত; শৰৎকালৰ ফুল ফুটি আছে। হে লোকনাথ, এইবোৰ মই তোমাক অৰ্পণ কৰোঁ। ধৰ্মৰ হিত আৰু তোমাৰ সন্তুষ্টিৰ বাবে—জাগ্ৰত আৰু উঠা হে লোকনাথ—যিসকলে তোমাক ভজে, তেওঁলোকে যজ্ঞেৰে আৰাধনা কৰে; সত্রকাৰীসকলে সত্র-অনুষ্ঠানেৰে; আৰু শুদ্ধজনসকলে বেদ পাঠ কৰে। জাগ্ৰত আৰু উঠা হে লোকনাথ।”

Verse 12

एवं कर्माणि कुर्वन्ति द्वादश्यां वै यशस्विनि॥ मम भक्ताः व्रतं श्रेष्ठं ते यान्ति परमां गतिम्॥

হে যশস্বিনী, এইদৰে মোৰ ভক্তসকলে দ্বাদশীত এই কৰ্মসমূহ কৰে; এই শ্ৰেষ্ঠ ব্ৰত পালন কৰি তেওঁলোকে পৰম গতি লাভ কৰে।

Verse 13

एवं वै शारदं कर्म निखिलं कथितं मया॥ देवि संसारमोक्षार्थं मम भक्तसुखावहम्॥

হে দেবী, এইদৰে শৰৎকালীন সমগ্ৰ কৰ্মবিধি মই ক’লোঁ—ই সংসাৰ-মোক্ষৰ উদ্দেশ্যে আৰু মোৰ ভক্তসকলৰ সুখ-কল্যাণকাৰী।

Verse 14

इति प्रबोधिनी कर्म॥ अन्यच्च ते प्रवक्ष्यामि शैशिरं कर्म शोभनम्॥ यानि कर्माणि कुर्वन्ति पुंसो यान्ति परां गतिम्॥

এইদৰে প্ৰবোধিনী কৰ্ম সমাপ্ত। এতিয়া মই তোমাক শোভন শৈশিৰ (শীতকালীন) কৰ্ম ক’ম—যি কৰ্মসমূহে মানুহক পৰম গতি প্ৰদান কৰে।

Verse 15

शीतवाताभिसन्तप्ता मम भक्त्या व्यवस्थिताः॥ अनन्यमनसो भूत्वा योगाय कृतनिश्चयाः॥

শীতল বতাহে দুখিত হ’লেও, মোৰ ভক্তিত সুস্থিৰভাৱে প্ৰতিষ্ঠিত হৈ; মন একাগ্ৰ কৰি, যোগ-সাধনাৰ বাবে দৃঢ় সংকল্প গ্ৰহণ কৰে।

Verse 16

शिशिरे यानि कर्माणि पुष्पिताश्च वनस्पतिः॥ तैरेव चार्चनं कृत्वा जानुभ्यां पतितः क्षितौ॥

শীতকালত যি যি কৰ্ম (বিধি) আছে, আৰু ফুলেৰে ভৰা বনস্পতি—সেইবোৰেই লৈ আৰ্চনা কৰি, হাঁটু গাঁঠি মাটিত পৰি (ভক্তিভাৱে প্ৰণাম কৰিব)।

Verse 17

कराभ्यामञ्जलिं कृत्वा इमं मन्त्र मुदीरयेत्॥

দুয়ো হাত জোৰ কৰি অঞ্জলি কৰি, এই মন্ত্ৰ উচ্চাৰণ কৰিব।

Verse 18

मन्त्रः— शिशिरो भवान् धातरिमं लोकनाथ हिमं दुस्तरं दुष्प्रवेशं कालं संसारान्मां तारयेमं धर्ता त्रिलोकनाथ।

মন্ত্ৰঃ “হে ধাতা (পালক), তুমি শিশিৰ ঋতু স্বৰূপ; হে লোকনাথ! এই হিমময়, দুস্তৰ আৰু দুৰ্প্ৰৱেশ্য কালত মোক সংসাৰৰ পৰা পাৰ কৰোৱা; হে ধর্তা, হে ত্ৰিলোকনাথ!”

Verse 19

अन्यच्च ते प्रवक्ष्यामि तच्छृणुष्व वसुन्धरे॥ मासं मार्गशिरं चैव वैशाखं च मम प्रियम्॥

আৰু এটা কথা মই তোমাক ক’ম—শুনা, হে বসুন্ধৰে—মাৰ্গশীৰ্ষ মাহ আৰু বৈশাখো, যি মোৰ প্ৰিয়।

Verse 20

अहं तत्र प्रवक्ष्यामि पुष्पादीनां च यत्फलम् ॥ नववर्षसहस्राणि नववर्षशतानि च

তাত মই পুষ্প আদি অৰ্পণৰ ফল ব্যাখ্যা কৰিম; সেই পুণ্যবলে নৱ সহস্ৰ আৰু নৱ শত বৎসৰ পৰ্যন্ত বাস হয়।

Verse 21

तिष्ठते विष्णुलोकेऽस्मिन् यो ददाति स्म निश्चलम् ॥ एकैकं गन्धपत्रं च दानमेतन्महत्फलम्

এই বিষ্ণুলোকত যি অচল সংকল্পে দান কৰে, সি তাত স্থিতি লাভ কৰে। একেটা সুগন্ধি পাতা-মাত্ৰও এই দান মহৎ ফলদায়ক বুলি কোৱা হয়।

Verse 22

मतिमान्धृतिमान्भूत्वा गन्धपुष्पाणि दापयेत् ॥ पुनरन्यत्प्रवक्ष्यामि गन्धपत्रस्य यत्फलम्

বুদ্ধিমান আৰু ধৈৰ্যবান হৈ সুগন্ধি পুষ্প দান কৰাব লাগে। পুনৰ মই আন এটা কথা ক’ম: সুগন্ধি পাত দানৰ বিশেষ ফল।

Verse 23

द्वादश्यां चैव यो दद्यात्त्रीन्मासांश्च समाहितः ॥ कौमुदस्य तु मासस्य मार्गशीर्षस्य वै तथा

আৰু যি কোনো একাগ্ৰচিত্তে দ্বাদশীত তিন মাহ ধৰি দান কৰে—অৰ্থাৎ কৌমুদ নামৰ মাহত, আৰু তদ্ৰূপ মাৰ্গশীৰ্ষত—

Verse 24

वैशाखस्य तु मासस्य वनमालां सुपुष्पिताम् ॥ एकचित्तं समाधाय गन्धपुष्पाणि यो न्यसेत्

আৰু বৈশাখ মাহত সুপুষ্পিত বনমালা অৰ্পণ কৰি, যি কোনো একচিত্তে মন স্থিৰ কৰি সুগন্ধি পুষ্প নিবেদন কৰে—

Verse 25

वर्षाणि द्वादशैवेह तेन पूजा कृता भवेत् ॥ शालपुष्पेण मिश्रेण कौमुद्यां गन्धकेन च

ইয়াত বাৰ বছৰ ধৰি তেওঁৰ দ্বাৰা পূজা সম্পন্ন হোৱা বুলি গণ্য হয়। কৌমুদীত শাল-ফুল মিশ্ৰিত কৰি, লগতে সুগন্ধি সহ (অৰ্পণ কৰিব)।

Verse 26

मासि मार्गशिरे भद्रे दद्यादुत्पलमिश्रितम् ॥ एवं महत्फलं भद्रे गन्धपत्रस्य च स्मृतम्

মাৰ্গশীৰ্ষ মাহত, হে ভদ্ৰে, উৎপল (পদ্ম) মিশ্ৰিত দান/অৰ্পণ কৰিব লাগে। এইদৰে, হে ভদ্ৰে, সুগন্ধি পাতৰ মহৎ ফল পৰম্পৰাত স্মৰণীয় বুলি কোৱা হৈছে।

Verse 27

श्रुत्वेति वचनं तस्य प्रश्रयेण तु माधवि ॥ प्रहस्य प्रणयाद्वाक्यमित्युवाच वसुन्धरा

তেওঁৰ বাক্য শুনি, হে মাধৱী, বিনয়েৰে বসুন্ধৰাই হাঁহি উঠিল আৰু স্নেহভৰা বাক্য ক’লে।

Verse 28

द्वादशीं चापि देवेश प्रशंससि सदा मम ॥ इति पृष्टस्तदा देव्याः धरिण्या स तु माधवः

‘হে দেৱেশ, তুমি সদায় মোৰ আগত দ্বাদশীৰ প্ৰশংসা কৰা।’ এইদৰে দেৱী ধৰণীয়ে সোধা প্ৰশ্নত, মাধৱ (বিষ্ণু/ৱৰাহ) তেতিয়া সম্বোধিত হ’ল।

Verse 29

प्रहस्य तामुवाचेदं वचनं धर्मसंश्रितम् ॥ शृणु तत्त्वेन मे देवि येनेमौ मम च प्रियौ

হাঁহি মাৰি তেওঁ তাইক ধৰ্ম-আশ্ৰিত এই বাক্য ক’লে: ‘শুনা, হে দেৱী, মোৰ কথা তত্ত্বত; যাৰ দ্বাৰা এই দুয়ো মোৰো প্ৰিয়।’

Verse 30

तिथीनां द्वादशी चापि सर्वयज्ञफलाधिका ॥ त्वया द्विजसहस्रेभ्यो यत्फलं प्राप्नुयान्नरः

তিথিসকলৰ মাজত দ্বাদশী সকলো যজ্ঞৰ ফলতকৈও অধিক ফলদায়িনী বুলি কোৱা হয়; হে দেবী, তোমাক সন্মান/উপাসনা কৰিলে মানুহে সহস্ৰ দ্বিজ (ব্ৰাহ্মণ)ক দান দিলে যি পুণ্য লাভ কৰে, সেই একে পুণ্য লাভ কৰে।

Verse 31

तदेकं संप्रदायैव द्वादश्यामभिविन्दति ॥ कौमुद्यां च प्रबुद्धोऽस्मि वैशाख्यां च समुद्घृतः

সেই একেটি দান/অৰ্পণ প্ৰদান কৰিলেই দ্বাদশীত নিশ্চয় তাৰ ফল লাভ হয়। ‘কাৰ্তিক (কৌমুদী)ত মই জাগ্ৰত হওঁ, আৰু বৈশাখত মই উত্তোলিত হওঁ,’—এনেদৰে কোৱা হৈছে।

Verse 32

महानाधिहरॊ योगस्तेनैतत्प्रभवो धरे ॥ अतः कौमुदिकायां तु वैशाख्यां यतमानसः

হে ধৰণী, এই সাধনা এক যোগ, যি মহা দুঃখ-ক্লেশ নাশ কৰে; ইয়াৰ পৰাই এই লাভ উৎপন্ন হয়। সেয়ে কৌমুদী (কাৰ্তিক) আৰু বৈশাখত একাগ্ৰচিত্তে প্ৰয়াস কৰা উচিত।

Verse 33

गन्धपत्रं करे गृहीय इमं मन्त्र मुदीरयेत् ॥ मन्त्रः — भगवन्नाज्ञापय इमं बहुतरं नित्यं वैशाखं चैव कार्तिकम्

সুগন্ধি পাত হাতত লৈ এই মন্ত্ৰ উচ্চাৰণ কৰিব: ‘হে ভগৱান, এই প্ৰচুৰ নিত্য বৈশাখ আৰু কাৰ্তিকক আদেশ দিয়া/গ্ৰহণ কৰা।’

Verse 34

गृहीाण गन्धपत्राणि धर्ममेव प्रवर्धय ॥ नमो नारायणेत्युक्त्वा गन्धपत्रं प्रदापयेत्

‘এই সুগন্ধি পাতসমূহ গ্ৰহণ কৰা; ধৰ্মকেই বৃদ্ধি কৰা।’ ‘নমো নারায়ণ’ বুলি কৈ সুগন্ধি পাত অৰ্পণ কৰিব।

Verse 35

पुष्पाणां च प्रवक्ष्यामि यो गुणो यच्च वै फलम् ॥ दत्त्वा वै गन्धपत्राणि पुष्पहस्तः शुचिर्नरः ॥ ॐ नमो वासुदेवायेत्युक्त्वा मन्त्र मुदीरयेत्

মই ফুলৰ গুণ আৰু সিহঁতে দিয়া ফল ক’ম। সুগন্ধি পাত অৰ্ঘ্য কৰি, শুচি ব্যক্তি হাতে ফুল ধৰি ‘ওঁ নমো বাসুদেৱায়’ বুলি কৈ মন্ত্র উচ্চাৰণ কৰি তাৰ পাছত (তলৰ) পাঠ কৰিব।

Verse 36

मन्त्रः — भगवन्नाज्ञापय सुमनांसीमानि अर्चयितुं मां सुमनसङ्कुरु गृहीष्व सुमनस्कं देव सुगन्धेन ते नमः

মন্ত্র: ‘হে ভগৱান! এই সুগন্ধি ফুলসমূহেৰে পূজা কৰিবলৈ মোক আজ্ঞা দিয়া; মোৰ মন সুপ্ৰসন্ন কৰ। হে দেৱ! আনন্দচিত্তে এই অৰ্ঘ্য গ্ৰহণ কৰা; সুগন্ধসহ তোমাক নমস্কাৰ।’

Verse 37

दिव्यं वर्षसहस्रं वै मम लोकेषु तिष्ठति ॥ एकैकस्य तु पुष्पस्य पुण्यमेतन्महाफलम्

অৰ্পণকাৰী মোৰ লোকসমূহত দিৱ্য এক হাজাৰ বছৰ বাস কৰে; আৰু প্ৰতিটো ফুলৰ বাবে এই পুণ্য মহাফলদায়ক।

Verse 38

सुमनो गन्धसम्भूतं यत्त्वया पूर्वपृच्छितम्

সুগন্ধৰ পৰা উৎপন্ন সেই ‘সুমনস’ ফুল, যি বিষয়ে তুমি পূৰ্বে সুধিছিলা—সেই বিষয়ে এতিয়া মই ক’ম।

Verse 39

यावल्लोकाश्च धार्यन्ते तावत्कालं वसुन्धरे ॥ मद्भक्तो जायते धन्यो नान्यभक्तः कदाचन

যিমান দিনলৈকে লোকসমূহ ধাৰিত থাকে, হে বসুন্ধৰে, সিমান কাললৈকে মোৰ ভক্ত ধন্য হৈ জন্ম লয়; অভক্ত কেতিয়াও তেনে নহয়।

Verse 40

यस्त्वथैतेन मन्त्रेण शिशिरे कर्म कारयेत् ॥ स गच्छेत्परमां सिद्धिं मम भक्त्या व्यवस्थितः ॥

যি এই মন্ত্ৰেৰে শীতকালত বিধি-কৰ্ম সম্পন্ন কৰায়, আৰু মোৰ ভক্তিত স্থিৰ থাকে, সি পৰম সিদ্ধি লাভ কৰে।

Verse 41

प्रभो द्वादश मासाश्च षष्ट्युत्तरशतत्रयम् ॥ तत्र द्वावेव किं मह्यं भगवन् किं प्रशंससि ॥

হে প্ৰভু! বাৰটা মাহ আৰু তিনিশ ষাঠি দিন আছে। ইয়াৰ মাজত মোৰ হিতৰ বাবে বিশেষকৈ কোন দুটা? হে ভগৱান, আপুনি কোনটো প্ৰশংসা কৰে?

Verse 42

प्राप्नोति ददमानस्तु मम कर्मपरायणः ॥ न जन्ममरणं चैव न ग्लानिं न च वै क्षुधाम् ॥

কিন্তু যি বিধিমতে দান কৰে আৰু মোৰ নিৰ্দিষ্ট কৰ্মত পৰায়ণ থাকে, সি ফল লাভ কৰে—জন্ম-মৰণ নাই, ক্লান্তি নাই, আৰু ক্ষুধাও নাই।