Adhyaya 123: The Greatness of Fragrant Flowers and Leaves: Prabodhinī (Awakening) Observances and Seasonal Rites

Verse 1

अथ सुमनोगन्धादिमाहात्म्यम्॥ सूत उवाच॥ श्रुत्वा तु कोकामाहात्म्यं पृथिवी धर्मसंहितम्॥ विस्मयं परमं याता श्रुत्वा धर्मं महौजसम्॥

ਹੁਣ ਸੁਮਨੋਗੰਧਾ ਆਦਿ ਦੇ ਮਾਹਾਤਮ੍ਯ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੈ। ਸੂਤ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਕੋਕਾ ਦਾ ਧਰਮ-ਸੰਬੰਧੀ ਮਾਹਾਤਮ੍ਯ ਸੁਣ ਕੇ, ਪૃਥਿਵੀ ਮਹਾਨ ਤੇਜ ਵਾਲੇ ਧਰਮ ਨੂੰ ਸੁਣ ਕੇ ਪਰਮ ਅਚੰਭੇ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਈ।

Verse 2

धरण्युवाच॥ अहो प्रभावः कोकाया माहात्म्यं क्रोडरूपिणः॥ तिर्यग्योनिगतो वापि प्राप्तो यत्परमां गतिम्॥

ਧਰਣੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਅਹੋ, ਕੋਕਾ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਕਿੰਨਾ ਅਦਭੁਤ ਹੈ, ਅਤੇ ਕ੍ਰੋਡ-ਰੂਪ ਧਾਰਣ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਮਾਹਾਤਮ੍ਯ ਕਿੰਨਾ ਮਹਾਨ ਹੈ! ਕਿਉਂਕਿ ਤਿਰਯਕ ਯੋਨੀ ਵਿੱਚ ਪਿਆ ਹੋਇਆ ਵੀ ਇਸ ਰਾਹੀਂ ਪਰਮ ਗਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

Verse 3

तव देव प्रसादेन किञ्चिदिच्छामि वेदितुम्॥ यन्मया पूर्वपृष्टोऽसि केन धर्मेण मानवाः॥

ਹੇ ਦੇਵ, ਤੇਰੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਮੈਂ ਹੋਰ ਕੁਝ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹਾਂ: ਜਦ ਮੈਂ ਪਹਿਲਾਂ ਤੈਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ ਸੀ—ਕਿਹੜੇ ਧਰਮ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਲਕਸ਼ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ?

Verse 4

तपसा कर्मणा वापि पश्यन्ति त्वां हि माधव॥ प्रसादसुमुखो भूत्वा निखिलं वक्तुमर्हसि॥

ਹੇ ਮਾਧਵ, ਤਪੱਸਿਆ ਨਾਲ ਜਾਂ ਕਰਮ ਨਾਲ ਉਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਤੈਨੂੰ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਕਿਰਪਾਲੂ ਮੁਖ ਧਾਰ ਕੇ ਤੂੰ ਸਮੂਹ ਉਪਦੇਸ਼ ਕਹਿਣ ਯੋਗ ਹੈਂ।

Verse 5

एवं पृष्टस्तदा देव्याः माधव्याः स तु माधवः॥ प्रहस्य पुनरेवेदं वक्तुं समुपचक्रमे॥

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇਵੀ ਮਾਧਵੀ ਵੱਲੋਂ ਪੁੱਛੇ ਜਾਣ ‘ਤੇ ਮਾਧਵ, ਹੱਸਦਿਆਂ ਹੋਇਆ, ਇਸ ਉਪਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਫਿਰ ਤੋਂ ਕਹਿਣ ਲੱਗਾ।

Verse 6

श्रीवराह उवाच॥ एवमेतन्महाभागे यथा त्वं भीरु भाषसे॥ कथयिष्यामि ते धर्मं गुह्यं संसारमोक्षणम्॥

ਸ਼੍ਰੀ ਵਰਾਹ ਨੇ ਕਿਹਾ: ‘ਹੇ ਮਹਾਭਾਗੇ, ਜਿਵੇਂ ਤੂੰ ਡਰਦੀ ਹੋਈ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈਂ, ਓਹੋ ਹੀ ਸੱਚ ਹੈ। ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਧਰਮ ਦਾ ਉਹ ਗੁਪਤ ਮਰਮ ਦੱਸਾਂਗਾ ਜੋ ਸੰਸਾਰ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।’

Verse 7

गते मेघागमे काले प्रसन्नशरदाशये॥ अम्बरे विमले जाते विमले शशिमण्डले॥

ਜਦੋਂ ਮੇਘਾਂ ਵਾਲਾ ਮੌਸਮ ਲੰਘ ਗਿਆ ਅਤੇ ਸ਼ਰਦ ਰੁੱਤ ਦੇ ਦਿਨ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਗਏ, ਜਦੋਂ ਨਿਰਮਲ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਚੰਦ੍ਰਮੰਡਲ ਵੀ ਉਜਲਾ ਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਗਿਆ—

Verse 8

नातिशीतं न चात्युष्णे काले हंसविराविणि॥ कुमुदोत्पलकह्लारपद्मसौरभनिर्भरे॥

ਉਸ ਸਮੇਂ ਨਾ ਬਹੁਤ ਠੰਢ ਸੀ ਨਾ ਅਤਿ ਗਰਮੀ; ਹੰਸਾਂ ਦੀਆਂ ਬੋਲੀਆਂ ਗੂੰਜਦੀਆਂ ਸਨ, ਅਤੇ ਕੁਮੁਦ, ਉਤਪਲ, ਕਹਲਾਰ ਤੇ ਕਮਲ ਦੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਸੁਗੰਧ ਨਾਲ ਸਭ ਕੁਝ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ—

Verse 9

कुमुदस्य च मासस्य भवेद्या द्वादशी शुभा॥ तस्यां मामर्चयेद्यस्तु तत्प्रभावं शृणुष्व मे॥

ਅਤੇ ਕੁਮੁਦ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਸ਼ੁਭ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ੀ ਤਿਥੀ ਆਵੇ; ਉਸ ਦਿਨ ਜੋ ਕੋਈ ਮੇਰੀ ਅਰਚਨਾ ਕਰੇ, ਉਸ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨੂੰ ਮੇਰੇ ਕੋਲੋਂ ਸੁਣ।

Verse 10

कृत्वा ममैव कार्याणि द्वादश्यां तत्र माधवि॥ ममैवाराधनार्थाय इमं मन्त्रमुदीरयेत्॥

ਹੇ ਮਾਧਵੀ, ਦ੍ਵਾਦਸ਼ੀ ਨੂੰ ਮੇਰੇ ਲਈ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਕਰਮ ਕਰਕੇ, ਮੇਰੀ ਹੀ ਅਰਾਧਨਾ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਇਹ ਮੰਤ੍ਰ ਉਚਾਰਨ ਕਰੇ।

Verse 11

मन्त्रः— ब्रह्मणा च रुद्रेण यः स्तूयमानो भवानृषिवन्दितो वन्दनीयश्च प्राप्ता द्वादशीयं ते प्रबुध्यस्व जागृष्व मेघा गताः पूर्णश्चन्द्रः शारदानि पुष्पाणि लोकनाथ तुभ्यमहं ददानीति धर्महेतोस्तव प्रीतये प्रबुद्धं जाग्रतं लोकनाथ त्वां भजमाना यज्ञेन यजन्ते सत्रेण सत्रिणो वेदैः पठन्ति भगवन्तः शुद्धाः प्रबुद्धा जाग्रतो लोकनाथ।

ਮੰਤ੍ਰ: “ਜਿਸ ਦੀ ਸ্তুਤੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਅਤੇ ਰੁਦ੍ਰ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਵੰਦਿਤ ਅਤੇ ਵੰਦਨਾ-ਯੋਗ ਹੈ—ਤੇਰੀ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ੀ ਆ ਪਹੁੰਚੀ ਹੈ; ਜਾਗ, ਉੱਠ। ਬੱਦਲ ਹਟ ਗਏ ਹਨ; ਪੂਰਨ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਚਮਕ ਰਿਹਾ ਹੈ; ਸ਼ਰਦ-ਰੁੱਤ ਦੇ ਫੁੱਲ ਖਿੜੇ ਹਨ। ਹੇ ਲੋਕਨਾਥ, ਇਹ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਅਰਪਣ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਧਰਮ ਦੇ ਹਿਤ ਅਤੇ ਤੇਰੀ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਲਈ—ਜਾਗ੍ਰਤ ਤੇ ਉੱਠਿਆ ਹੋਇਆ, ਹੇ ਲੋਕਨਾਥ—ਜੋ ਤੈਨੂੰ ਭਜਦੇ ਹਨ ਉਹ ਯਜ್ಞ ਰਾਹੀਂ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਸਤ੍ਰ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਆਪਣੇ ਸਤ੍ਰ-ਅਨੁਸ਼ਠਾਨਾਂ ਨਾਲ; ਅਤੇ ਸ਼ੁੱਧ ਜਨ ਵੇਦਾਂ ਦਾ ਪਾਠ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜਾਗ੍ਰਤ ਤੇ ਉੱਠਿਆ ਹੋਇਆ, ਹੇ ਲੋਕਨਾਥ।”

Verse 12

एवं कर्माणि कुर्वन्ति द्वादश्यां वै यशस्विनि॥ मम भक्ताः व्रतं श्रेष्ठं ते यान्ति परमां गतिम्॥

ਹੇ ਯਸ਼ਸਵਿਨੀ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੇਰੇ ਭਗਤ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ੀ ਨੂੰ ਇਹ ਕਰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਇਹ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਵ੍ਰਤ ਧਾਰ ਕੇ ਉਹ ਪਰਮ ਗਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

Verse 13

एवं वै शारदं कर्म निखिलं कथितं मया॥ देवि संसारमोक्षार्थं मम भक्तसुखावहम्॥

ਹੇ ਦੇਵੀ, ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਸ਼ਰਦ-ਰੁੱਤ ਦਾ ਸਾਰਾ ਕਰਮਕਾਂਡ ਮੈਂ ਕਹਿ ਦਿੱਤਾ ਹੈ—ਜੋ ਸੰਸਾਰ ਤੋਂ ਮੋਖਸ਼ ਲਈ ਹੈ ਅਤੇ ਮੇਰੇ ਭਗਤਾਂ ਦੇ ਸੁਖ-ਕਲਿਆਣ ਦਾ ਕਾਰਣ ਹੈ।

Verse 14

इति प्रबोधिनी कर्म॥ अन्यच्च ते प्रवक्ष्यामि शैशिरं कर्म शोभनम्॥ यानि कर्माणि कुर्वन्ति पुंसो यान्ति परां गतिम्॥

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਬੋਧਿਨੀ ਕਰਮ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਸ਼ੁਭ ਸ਼ੈਸ਼ਿਰ (ਸਰਦੀ) ਰੁੱਤ ਦਾ ਕਰਮ ਵੀ ਦੱਸਾਂਗਾ—ਉਹ ਕਰਮ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਪਰਮ ਗਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

Verse 15

शीतवाताभिसन्तप्ता मम भक्त्या व्यवस्थिताः॥ अनन्यमनसो भूत्वा योगाय कृतनिश्चयाः॥

ਠੰਢੀਆਂ ਹਵਾਵਾਂ ਦੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਸੰਤਪਤ ਹੋ ਕੇ ਵੀ, ਜੋ ਮੇਰੀ ਭਕਤੀ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਟਿਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਮਨ ਨੂੰ ਅਨਨ੍ਯ ਕਰ ਕੇ, ਯੋਗ-ਸਾਧਨਾ ਲਈ ਦ੍ਰਿੜ ਨਿਸ਼ਚਯ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।

Verse 16

शिशिरे यानि कर्माणि पुष्पिताश्च वनस्पतिः॥ तैरेव चार्चनं कृत्वा जानुभ्यां पतितः क्षितौ॥

ਸਰਦੀ ਦੇ ਸਮੇਂ ਜੋ ਕਰਮ (ਵਿਧੀਆਂ) ਹਨ, ਅਤੇ ਜੋ ਫੁੱਲ ਲੱਗੀਆਂ ਵਨਸਪਤੀਆਂ ਹਨ—ਉਹਨਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਅਰਚਨਾ ਕਰ ਕੇ, ਘੁੱਟਣਿਆਂ ਦੇ ਬਲ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਕੇ (ਨਮਸਕਾਰ ਕਰੇ)।

Verse 17

कराभ्यामञ्जलिं कृत्वा इमं मन्त्र मुदीरयेत्॥

ਦੋਵੇਂ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਅੰਜਲੀ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ, ਇਹ ਮੰਤ੍ਰ ਉਚਾਰਨ ਕਰੇ।

Verse 18

मन्त्रः— शिशिरो भवान् धातरिमं लोकनाथ हिमं दुस्तरं दुष्प्रवेशं कालं संसारान्मां तारयेमं धर्ता त्रिलोकनाथ।

ਮੰਤ੍ਰ: “ਹੇ ਧਾਤਾ (ਪਾਲਕ), ਤੁਸੀਂ ਹੀ ਸ਼ਿਸਿਰ-ਰਿਤੁ ਹੋ; ਹੇ ਲੋਕਨਾਥ! ਇਸ ਹਿਮ-ਸਮਾਨ, ਦੁਸਤਾਰ ਤੇ ਦੁਸ਼ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਾਲ ਵਿੱਚੋਂ ਮੈਨੂੰ ਸੰਸਾਰ ਤੋਂ ਪਾਰ ਲੰਘਾ ਦਿਓ; ਹੇ ਧਰਤਾ, ਹੇ ਤ੍ਰਿਲੋਕਨਾਥ!”

Verse 19

अन्यच्च ते प्रवक्ष्यामि तच्छृणुष्व वसुन्धरे॥ मासं मार्गशिरं चैव वैशाखं च मम प्रियम्॥

ਹੋਰ ਵੀ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਕਹਾਂਗਾ—ਸੁਣ, ਹੇ ਵਸੁੰਧਰੇ—ਮਾਰਗਸ਼ੀਰਸ਼ ਮਹੀਨਾ ਅਤੇ ਵੈਸ਼ਾਖ ਵੀ, ਜੋ ਮੈਨੂੰ ਪ੍ਰਿਯ ਹਨ।

Verse 20

अहं तत्र प्रवक्ष्यामि पुष्पादीनां च यत्फलम् ॥ नववर्षसहस्राणि नववर्षशतानि च

ਉੱਥੇ ਮੈਂ ਫੁੱਲ ਆਦਿਕ ਅਰਪਣਾਂ ਦੇ ਫਲ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਾਂਗਾ; ਉਸ ਪੁੰਨ ਨਾਲ ਨੌਂ ਹਜ਼ਾਰ ਅਤੇ ਨੌਂ ਸੌ ਵਰ੍ਹੇ ਤੱਕ ਵਾਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 21

तिष्ठते विष्णुलोकेऽस्मिन् यो ददाति स्म निश्चलम् ॥ एकैकं गन्धपत्रं च दानमेतन्महत्फलम्

ਇਸ ਵਿਸ਼ਣੁ-ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਜੋ ਅਡੋਲ ਨਿਸ਼ਚੇ ਨਾਲ ਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਉੱਥੇ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਕੋ ਸੁਗੰਧਿਤ ਪੱਤਾ ਵੀ—ਇਹ ਦਾਨ ਮਹਾਨ ਫਲ ਦੇਂਦਾ ਹੈ।

Verse 22

मतिमान्धृतिमान्भूत्वा गन्धपुष्पाणि दापयेत् ॥ पुनरन्यत्प्रवक्ष्यामि गन्धपत्रस्य यत्फलम्

ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਅਤੇ ਧੀਰਜਵਾਨ ਹੋ ਕੇ ਸੁਗੰਧਿਤ ਫੁੱਲਾਂ ਦਾ ਦਾਨ ਕਰਵਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਮੈਂ ਹੋਰ ਕਹਾਂਗਾ: ਸੁਗੰਧਿਤ ਪੱਤੇ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਫਲ ਬਾਰੇ।

Verse 23

द्वादश्यां चैव यो दद्यात्त्रीन्मासांश्च समाहितः ॥ कौमुदस्य तु मासस्य मार्गशीर्षस्य वै तथा

ਅਤੇ ਜੋ ਕੋਈ ਸੰਯਮਿਤ ਚਿੱਤ ਨਾਲ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ੀ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਮਹੀਨੇ ਤੱਕ ਦਾਨ ਕਰੇ—ਅਰਥਾਤ ਕੌਮੁਦ ਨਾਮਕ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ, ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਾਰਗਸ਼ੀਰਸ਼ ਵਿੱਚ—

Verse 24

वैशाखस्य तु मासस्य वनमालां सुपुष्पिताम् ॥ एकचित्तं समाधाय गन्धपुष्पाणि यो न्यसेत्

ਅਤੇ ਵੈਸ਼ਾਖ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਸੁਫੁੱਲਿਤ ਵਨਮਾਲਾ ਅਰਪਣ ਕਰਕੇ, ਜੋ ਕੋਈ ਇਕਾਗ੍ਰ ਚਿੱਤ ਧਾਰ ਕੇ ਸੁਗੰਧਿਤ ਫੁੱਲ ਰੱਖੇ—

Verse 25

वर्षाणि द्वादशैवेह तेन पूजा कृता भवेत् ॥ शालपुष्पेण मिश्रेण कौमुद्यां गन्धकेन च

ਇੱਥੇ ਬਾਰਾਂ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਤੱਕ ਉਸ ਵੱਲੋਂ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ ਹੋਈ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਕੌਮੁਦੀ ਦੇ ਸਮੇਂ ਸ਼ਾਲ ਦੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੇ ਮਿਸ਼ਰਣ ਨਾਲ ਅਤੇ ਸੁਗੰਧਿ ਸਮੇਤ (ਅਰਪਣ ਕਰੇ)।

Verse 26

मासि मार्गशिरे भद्रे दद्यादुत्पलमिश्रितम् ॥ एवं महत्फलं भद्रे गन्धपत्रस्य च स्मृतम्

ਮਾਰਗਸ਼ੀਰਸ਼ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ, ਹੇ ਭਦ੍ਰੇ, ਉਤਪਲ (ਕਮਲ) ਮਿਲਾ ਕੇ ਅਰਪਣ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹੇ ਭਦ੍ਰੇ, ਸੁਗੰਧਿਤ ਪੱਤੇ ਦਾ ਮਹਾਨ ਫਲ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 27

श्रुत्वेति वचनं तस्य प्रश्रयेण तु माधवि ॥ प्रहस्य प्रणयाद्वाक्यमित्युवाच वसुन्धरा

ਉਸ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਹੇ ਮਾਧਵੀ, ਆਦਰ-ਭਾਵ ਨਾਲ ਵਸੁੰਧਰਾ ਹੱਸ ਪਈ ਅਤੇ ਪ੍ਰੇਮ-ਭਰੀ ਗੱਲ ਕਹੀ।

Verse 28

द्वादशीं चापि देवेश प्रशंससि सदा मम ॥ इति पृष्टस्तदा देव्याः धरिण्या स तु माधवः

‘ਹੇ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਤੁਸੀਂ ਮੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਸਦਾ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ੀ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕਰਦੇ ਹੋ।’ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇਵੀ ਧਰਣੀ ਵੱਲੋਂ ਪੁੱਛੇ ਜਾਣ ‘ਤੇ, ਮਾਧਵ (ਵਿਸ਼ਨੁ/ਵਰਾਹ) ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।

Verse 29

प्रहस्य तामुवाचेदं वचनं धर्मसंश्रितम् ॥ शृणु तत्त्वेन मे देवि येनेमौ मम च प्रियौ

ਹੱਸ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਧਰਮ-ਆਧਾਰਿਤ ਇਹ ਬਚਨ ਕਹੇ: ‘ਸੁਣ, ਹੇ ਦੇਵੀ, ਮੇਰੀ ਗੱਲ ਤੱਤਵ ਨਾਲ; ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਮੈਨੂੰ ਵੀ ਪ੍ਰਿਯ ਹਨ।’

Verse 30

तिथीनां द्वादशी चापि सर्वयज्ञफलाधिका ॥ त्वया द्विजसहस्रेभ्यो यत्फलं प्राप्नुयान्नरः

ਤਿਥੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ੀ ਸਭ ਯੱਗਾਂ ਦੇ ਫਲ ਤੋਂ ਵੀ ਉੱਚੀ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ; ਹੇ ਦੇਵੀ, ਤੇਰੀ ਉਪਾਸਨਾ/ਸਨਮਾਨ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਉਹੀ ਪੁੰਨ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਜੋ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਦਾਨ ਦੇਣ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 31

तदेकं संप्रदायैव द्वादश्यामभिविन्दति ॥ कौमुद्यां च प्रबुद्धोऽस्मि वैशाख्यां च समुद्घृतः

ਉਹ ਇਕੋ ਦਾਨ/ਅਰਪਣ ਨੂੰ ਦੇ ਕੇ ਮਨੁੱਖ ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ੀ ਨੂੰ ਉਸ ਦਾ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ‘ਕਾਰਤਿਕ (ਕੌਮੁਦੀ) ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਜਾਗਦਾ ਹਾਂ ਅਤੇ ਵੈਸ਼ਾਖ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਉੱਪਰ ਉਠਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹਾਂ,’ ਐਸਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 32

महानाधिहरॊ योगस्तेनैतत्प्रभवो धरे ॥ अतः कौमुदिकायां तु वैशाख्यां यतमानसः

ਹੇ ਧਰਤੀ, ਇਹ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਇੱਕ ਯੋਗ ਹੈ ਜੋ ਵੱਡੇ ਦੁੱਖ-ਕਲੇਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਤੋਂ ਹੀ ਇਹ ਲਾਭ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਕੌਮੁਦੀ (ਕਾਰਤਿਕ) ਅਤੇ ਵੈਸ਼ਾਖ ਵਿੱਚ ਮਨ ਨੂੰ ਏਕਾਗ੍ਰ ਕਰਕੇ ਯਤਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 33

गन्धपत्रं करे गृहीय इमं मन्त्र मुदीरयेत् ॥ मन्त्रः — भगवन्नाज्ञापय इमं बहुतरं नित्यं वैशाखं चैव कार्तिकम्

ਸੁਗੰਧਿਤ ਪੱਤਾ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਲੈ ਕੇ ਇਹ ਮੰਤ੍ਰ ਉਚਾਰਨ ਕਰੇ: ‘ਹੇ ਭਗਵਨ, ਇਸ ਬਹੁਤਰੇ ਨਿਤ੍ਯ ਵੈਸ਼ਾਖ ਅਤੇ ਕਾਰਤਿਕ ਨੂੰ ਆਗਿਆ ਦੇਹ/ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ।’

Verse 34

गृहीाण गन्धपत्राणि धर्ममेव प्रवर्धय ॥ नमो नारायणेत्युक्त्वा गन्धपत्रं प्रदापयेत्

‘ਇਹ ਸੁਗੰਧਿਤ ਪੱਤੇ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰ; ਧਰਮ ਨੂੰ ਹੀ ਵਧਾ।’ ‘ਨਮੋ ਨਾਰਾਇਣ’ ਕਹਿ ਕੇ ਸੁਗੰਧਿਤ ਪੱਤਾ ਅਰਪਣ ਕਰੇ।

Verse 35

पुष्पाणां च प्रवक्ष्यामि यो गुणो यच्च वै फलम् ॥ दत्त्वा वै गन्धपत्राणि पुष्पहस्तः शुचिर्नरः ॥ ॐ नमो वासुदेवायेत्युक्त्वा मन्त्र मुदीरयेत्

ਮੈਂ ਫੁੱਲਾਂ ਦੇ ਗੁਣ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਫਲ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਾਂਗਾ। ਸੁਗੰਧਿਤ ਪੱਤੇ ਅਰਪਣ ਕਰਕੇ, ਸ਼ੁੱਧ ਮਨੁੱਖ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਫੁੱਲ ਧਾਰ ਕੇ ‘ਓਂ ਨਮੋ ਵਾਸੁਦੇਵਾਯ’ ਕਹਿ ਮੰਤ੍ਰ ਉਚਾਰੇ ਅਤੇ ਫਿਰ ਅੱਗੇ ਪਾਠ ਕਰੇ।

Verse 36

मन्त्रः — भगवन्नाज्ञापय सुमनांसीमानि अर्चयितुं मां सुमनसङ्कुरु गृहीष्व सुमनस्कं देव सुगन्धेन ते नमः

ਮੰਤ੍ਰ: ‘ਹੇ ਭਗਵਨ! ਮੈਨੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸੁਮਨ (ਫੁੱਲਾਂ) ਨਾਲ ਅਰਚਨਾ ਕਰਨ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦੇ; ਮੇਰਾ ਮਨ ਸੁਮਨਸ (ਸ਼ੁਭ-ਭਾਵ) ਕਰ। ਹੇ ਦੇਵ! ਪ੍ਰਸੰਨ ਚਿੱਤ ਨਾਲ ਇਹ ਅਰਪਣ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰ; ਸੁਗੰਧ ਸਮੇਤ ਤੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਹੈ।’

Verse 37

दिव्यं वर्षसहस्रं वै मम लोकेषु तिष्ठति ॥ एकैकस्य तु पुष्पस्य पुण्यमेतन्महाफलम्

ਅਰਪਣ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਮੇਰੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਦਿਵ੍ਯ ਹਜ਼ਾਰ ਵਰ੍ਹੇ ਤੱਕ ਵੱਸਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਹਰ ਇਕ ਫੁੱਲ ਲਈ ਇਹ ਪੁੰਨ ਮਹਾਨ ਫਲ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹੈ।

Verse 38

सुमनो गन्धसम्भूतं यत्त्वया पूर्वपृच्छितम्

ਉਹ ‘ਸੁਮਨਸ’ ਫੁੱਲ, ਜੋ ਸੁਗੰਧ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੈ, ਜਿਸ ਬਾਰੇ ਤੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਪੁੱਛਿਆ ਸੀ—ਉਸ ਬਾਰੇ ਹੁਣ ਮੈਂ ਕਹਿੰਦਾ ਹਾਂ।

Verse 39

यावल्लोकाश्च धार्यन्ते तावत्कालं वसुन्धरे ॥ मद्भक्तो जायते धन्यो नान्यभक्तः कदाचन

ਜਦ ਤੱਕ ਲੋਕ ਧਾਰੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਓ ਵਸੁੰਧਰੇ, ਉਤਨੇ ਹੀ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਮੇਰਾ ਭਕਤ ਧੰਨ੍ਯ ਹੋ ਕੇ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਜੋ ਮੇਰਾ ਭਕਤ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਕਦੇ ਵੀ (ਧੰਨ੍ਯ) ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।

Verse 40

यस्त्वथैतेन मन्त्रेण शिशिरे कर्म कारयेत् ॥ स गच्छेत्परमां सिद्धिं मम भक्त्या व्यवस्थितः ॥

ਜੋ ਕੋਈ ਇਸ ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਸਰਦੀ ਦੇ ਮੌਸਮ ਵਿੱਚ ਕਰਮ ਕਰਵਾਏ, ਅਤੇ ਮੇਰੀ ਭਕਤੀ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਰਹੇ, ਉਹ ਪਰਮ ਸਿੱਧੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 41

प्रभो द्वादश मासाश्च षष्ट्युत्तरशतत्रयम् ॥ तत्र द्वावेव किं मह्यं भगवन् किं प्रशंससि ॥

ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ! ਬਾਰਾਂ ਮਹੀਨੇ ਹਨ ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਸੌ ਸੱਠ ਦਿਨ ਵੀ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਮੇਰੇ ਹਿਤ ਲਈ ਖਾਸ ਦੋ ਕਿਹੜੇ ਹਨ? ਹੇ ਭਗਵਾਨ, ਤੁਸੀਂ ਕਿਹੜੇ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕਰਦੇ ਹੋ?

Verse 42

प्राप्नोति ददमानस्तु मम कर्मपरायणः ॥ न जन्ममरणं चैव न ग्लानिं न च वै क्षुधाम् ॥

ਪਰ ਜੋ ਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮੇਰੇ ਵਿਧਿਤ ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਪਰਾਇਣ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਫਲ ਪਾਂਦਾ ਹੈ: ਨਾ ਜਨਮ-ਮਰਨ, ਨਾ ਥਕਾਵਟ, ਅਤੇ ਨਾਹ ਹੀ ਭੁੱਖ।