Adhyaya 123: The Greatness of Fragrant Flowers and Leaves: Prabodhinī (Awakening) Observances and Seasonal Rites

Verse 1

अथ सुमनोगन्धादिमाहात्म्यम्॥ सूत उवाच॥ श्रुत्वा तु कोकामाहात्म्यं पृथिवी धर्मसंहितम्॥ विस्मयं परमं याता श्रुत्वा धर्मं महौजसम्॥

आता सुमनोगंधा इत्यादींच्या माहात्म्याचा प्रसंग. सूत म्हणाले—धर्मसंयुक्त कोका-माहात्म्य ऐकून आणि महातेजस्वी धर्म श्रवण करून पृथ्वी परम विस्मयास प्राप्त झाली.

Verse 2

धरण्युवाच॥ अहो प्रभावः कोकाया माहात्म्यं क्रोडरूपिणः॥ तिर्यग्योनिगतो वापि प्राप्तो यत्परमां गतिम्॥

धरणी म्हणाली—अहो! कोकाचा प्रभाव आणि वराहरूपधारी प्रभूचे माहात्म्य किती महान आहे; कारण तिर्यक्-योनीत गेलेला देखील यामुळे परम गती प्राप्त करतो.

Verse 3

तव देव प्रसादेन किञ्चिदिच्छामि वेदितुम्॥ यन्मया पूर्वपृष्टोऽसि केन धर्मेण मानवाः॥

हे देव! तुमच्या कृपेने मला आणखी थोडे जाणून घ्यायचे आहे. मी पूर्वी तुम्हाला विचारले होते—कोणत्या धर्माने मानव (सिद्धी/ध्येय) प्राप्त करतात?

Verse 4

तपसा कर्मणा वापि पश्यन्ति त्वां हि माधव॥ प्रसादसुमुखो भूत्वा निखिलं वक्तुमर्हसि॥

हे माधव! तपाने किंवा कर्माने ते निश्चयच तुझे दर्शन घेतात. कृपाप्रसन्न मुख करून तू संपूर्ण उपदेश सांगावा.

Verse 5

एवं पृष्टस्तदा देव्याः माधव्याः स तु माधवः॥ प्रहस्य पुनरेवेदं वक्तुं समुपचक्रमे॥

अशा प्रकारे देवी माधवीने विचारल्यावर माधव हसून पुन्हा हा उपदेश सांगू लागला.

Verse 6

श्रीवराह उवाच॥ एवमेतन्महाभागे यथा त्वं भीरु भाषसे॥ कथयिष्यामि ते धर्मं गुह्यं संसारमोक्षणम्॥

श्रीवराह म्हणाले—हे महाभागे! तू भीत होऊन जसे बोलतेस तसेच आहे. मी तुला संसारातून मोक्ष देणारा गूढ धर्म सांगतो.

Verse 7

गते मेघागमे काले प्रसन्नशरदाशये॥ अम्बरे विमले जाते विमले शशिमण्डले॥

मेघांच्या आगमनाचा काळ निघून गेला आणि शरद ऋतू प्रसन्न झाला; आकाश निर्मळ झाले आणि चंद्रमंडळही स्वच्छ व उज्ज्वल झाले—

Verse 8

नातिशीतं न चात्युष्णे काले हंसविराविणि॥ कुमुदोत्पलकह्लारपद्मसौरभनिर्भरे॥

असा काळ की ना फार थंडी ना फार उष्णता; हंसांच्या कूजनाने निनादलेला, आणि कुमुद, उत्पल, कह्लार व पद्म यांच्या सुगंधाने भरलेला—

Verse 9

कुमुदस्य च मासस्य भवेद्या द्वादशी शुभा॥ तस्यां मामर्चयेद्यस्तु तत्प्रभावं शृणुष्व मे॥

आणि कुमुद मासातील जी शुभ द्वादशी येते—त्या दिवशी जो माझी पूजा करतो, तिचा प्रभाव माझ्याकडून ऐक.

Verse 10

कृत्वा ममैव कार्याणि द्वादश्यां तत्र माधवि॥ ममैवाराधनार्थाय इमं मन्त्रमुदीरयेत्॥

हे माधवी! द्वादशीच्या दिवशी तेथे माझ्यासाठी ठरवलेली कर्मे करून, माझ्या आराधनेसाठी हा मंत्र उच्चारावा.

Verse 11

मन्त्रः— ब्रह्मणा च रुद्रेण यः स्तूयमानो भवानृषिवन्दितो वन्दनीयश्च प्राप्ता द्वादशीयं ते प्रबुध्यस्व जागृष्व मेघा गताः पूर्णश्चन्द्रः शारदानि पुष्पाणि लोकनाथ तुभ्यमहं ददानीति धर्महेतोस्तव प्रीतये प्रबुद्धं जाग्रतं लोकनाथ त्वां भजमाना यज्ञेन यजन्ते सत्रेण सत्रिणो वेदैः पठन्ति भगवन्तः शुद्धाः प्रबुद्धा जाग्रतो लोकनाथ।

मंत्र: “ज्याची स्तुती ब्रह्मा व रुद्र करतात, जो ऋषींनी वंदिला आहे व वंदनीय आहे—तुझी द्वादशी आली आहे; जागा हो, उठ. मेघ निघून गेले, पूर्णचंद्र आहे, शरद्‌ऋतूची फुले उमलली आहेत. हे लोकनाथ, ही पुष्पे मी तुला अर्पण करीत आहे. धर्मासाठी व तुझ्या प्रीत्यासाठी—जागृत लोकनाथ—जे तुला भजतात ते यज्ञाने पूजन करतात; सत्र करणारे सत्रयागाने; आणि शुद्ध जन वेदांचे पठण करतात. हे लोकनाथ, जागा हो.”

Verse 12

एवं कर्माणि कुर्वन्ति द्वादश्यां वै यशस्विनि॥ मम भक्ताः व्रतं श्रेष्ठं ते यान्ति परमां गतिम्॥

हे यशस्विनी! द्वादशीला माझे भक्त असेच कर्म करतात; हे श्रेष्ठ व्रत पाळून ते परम गतीला पोहोचतात।

Verse 13

एवं वै शारदं कर्म निखिलं कथितं मया॥ देवि संसारमोक्षार्थं मम भक्तसुखावहम्॥

हे देवी! अशा प्रकारे शारद ऋतूतील सर्व कर्म मी सांगितले आहे—हे संसारातून मोक्षासाठी आणि माझ्या भक्तांच्या सुखासाठी आहे।

Verse 14

इति प्रबोधिनी कर्म॥ अन्यच्च ते प्रवक्ष्यामि शैशिरं कर्म शोभनम्॥ यानि कर्माणि कुर्वन्ति पुंसो यान्ति परां गतिम्॥

अशा प्रकारे प्रबोधिनी कर्म समाप्त झाले. आता मी तुला शिशिर ऋतूतील शोभन कर्म सांगतो—ज्या कर्मांनी मनुष्य परम गतीला जातो।

Verse 15

शीतवाताभिसन्तप्ता मम भक्त्या व्यवस्थिताः॥ अनन्यमनसो भूत्वा योगाय कृतनिश्चयाः॥

थंड वाऱ्याने त्रस्त झाले तरी ते माझ्या भक्तीत स्थिर राहतात; एकचित्त होऊन योगसाधनेसाठी दृढ निश्चय करतात।

Verse 16

शिशिरे यानि कर्माणि पुष्पिताश्च वनस्पतिः॥ तैरेव चार्चनं कृत्वा जानुभ्यां पतितः क्षितौ॥

शिशिर ऋतूत सांगितलेली कर्मे करून, फुललेल्या वनस्पतींनी त्याचप्रमाणे विधिपूर्वक अर्चन करावे आणि गुडघ्यांवर भूमीवर पडून भक्तिभावाने प्रणाम करावा।

Verse 17

कराभ्यामञ्जलिं कृत्वा इमं मन्त्र मुदीरयेत्॥

दोन्ही हातांनी अंजली करून हा मंत्र श्रद्धेने उच्चारावा।

Verse 18

मन्त्रः— शिशिरो भवान् धातरिमं लोकनाथ हिमं दुस्तरं दुष्प्रवेशं कालं संसारान्मां तारयेमं धर्ता त्रिलोकनाथ।

मंत्र— “हे धाता! आपणच शिशिर ऋतु आहात. हे लोकनाथ! या हिममय, दुस्तर व दुष्प्रवेश काळातून मला संसारातून पार उतरवा; हे धर्ता, हे त्रिलोकनाथ!”

Verse 19

अन्यच्च ते प्रवक्ष्यामि तच्छृणुष्व वसुन्धरे॥ मासं मार्गशिरं चैव वैशाखं च मम प्रियम्॥

हे वसुंधरे, मी तुला आणखी सांगतो—ऐक; मार्गशीर्ष मास आणि वैशाख मास, जे मला प्रिय आहेत।

Verse 20

अहं तत्र प्रवक्ष्यामि पुष्पादीनां च यत्फलम् ॥ नववर्षसहस्राणि नववर्षशतानि च

तेथे मी पुष्प इत्यादी अर्पणांचे जे फळ आहे ते सांगीन; त्या पुण्याने (भक्त) नऊ हजार वर्षे आणि नऊशे वर्षेही निवास करतो।

Verse 21

तिष्ठते विष्णुलोकेऽस्मिन् यो ददाति स्म निश्चलम् ॥ एकैकं गन्धपत्रं च दानमेतन्महत्फलम्

या विष्णुलोकात जो अचल संकल्पाने दान देतो, तो तेथेच निवास करतो. एकच सुगंधित पान दिले तरी हे दान महान फल देणारे असे सांगितले आहे.

Verse 22

मतिमान्धृतिमान्भूत्वा गन्धपुष्पाणि दापयेत् ॥ पुनरन्यत्प्रवक्ष्यामि गन्धपत्रस्य यत्फलम्

विवेकी व धैर्यवान होऊन सुगंधित पुष्पांचे दान करवावे. पुन्हा मी आणखी सांगतो—सुगंधित पान अर्पण केल्याचे जे फळ आहे ते.

Verse 23

द्वादश्यां चैव यो दद्यात्त्रीन्मासांश्च समाहितः ॥ कौमुदस्य तु मासस्य मार्गशीर्षस्य वै तथा

जो एकाग्र होऊन द्वादशीला तीन महिने दान करतो—कौमुद नावाच्या महिन्यात तसेच मार्गशीर्ष महिन्यातही—

Verse 24

वैशाखस्य तु मासस्य वनमालां सुपुष्पिताम् ॥ एकचित्तं समाधाय गन्धपुष्पाणि यो न्यसेत्

वैशाख महिन्यात फुलांनी नटलेली वनमाळा अर्पण करून, जो एकचित्ताने सुगंधित पुष्प अर्पित करतो—

Verse 25

वर्षाणि द्वादशैवेह तेन पूजा कृता भवेत् ॥ शालपुष्पेण मिश्रेण कौमुद्यां गन्धकेन च

त्याच्यामुळे येथे बारा वर्षांची पूजा केल्यासारखे मानले जाते. कौमुदीत शालफुलांच्या मिश्रणासह आणि सुगंधिद्रव्यांसहही—

Verse 26

मासि मार्गशिरे भद्रे दद्यादुत्पलमिश्रितम् ॥ एवं महत्फलं भद्रे गन्धपत्रस्य च स्मृतम्

मार्गशीर्ष महिन्यात, हे भद्रे, उत्पल (नीलकमळ) मिसळून दान द्यावे। अशा प्रकारे, हे भद्रे, गंधपत्राचे महान फळ स्मृत आहे।

Verse 27

श्रुत्वेति वचनं तस्य प्रश्रयेण तु माधवि ॥ प्रहस्य प्रणयाद्वाक्यमित्युवाच वसुन्धरा

त्याचे वचन ऐकून, हे माधवी, नम्रतेने वसुंधरा हसली आणि प्रेमळ वचन बोलली।

Verse 28

द्वादशीं चापि देवेश प्रशंससि सदा मम ॥ इति पृष्टस्तदा देव्याः धरिण्या स तु माधवः

“हे देवेश, तुम्ही माझ्याशी नेहमी द्वादशीचीही प्रशंसा करता.” असे देवी धरिणीने विचारल्यावर तेव्हा माधव (उत्तर देण्यास प्रवृत्त झाले)।

Verse 29

प्रहस्य तामुवाचेदं वचनं धर्मसंश्रितम् ॥ शृणु तत्त्वेन मे देवि येनेमौ मम च प्रियौ

हसून त्यांनी धर्माधिष्ठित असे वचन सांगितले— “हे देवी, तत्त्वतः ऐक; ज्यामुळे हे दोन्ही मला देखील प्रिय आहेत.”

Verse 30

तिथीनां द्वादशी चापि सर्वयज्ञफलाधिका ॥ त्वया द्विजसहस्रेभ्यो यत्फलं प्राप्नुयान्नरः

तिथींमध्ये द्वादशी ही सर्व यज्ञांच्या फळांपेक्षा अधिक सांगितली आहे. हे देवी, तुझा सन्मान/पूजन केल्याने मनुष्याला तेच फळ मिळते जे हजारो द्विजांना दान दिल्याने मिळते.

Verse 31

तदेकं संप्रदायैव द्वादश्यामभिविन्दति ॥ कौमुद्यां च प्रबुद्धोऽस्मि वैशाख्यां च समुद्घृतः

ते एकच दान/अर्पण परंपरेनुसार दिल्यास द्वादशीला त्याचे फल नक्की मिळते. “कौमुदी (कार्तिक) मध्ये मी जागृत होतो आणि वैशाखात पुन्हा उचलला जातो”—असे सांगितले आहे.

Verse 32

महानाधिहरॊ योगस्तेनैतत्प्रभवो धरे ॥ अतः कौमुदिकायां तु वैशाख्यां यतमानसः

ही साधना महान क्लेश हरून टाकणारा योग आहे; यापासून हे फल उत्पन्न होते, हे धरा। म्हणून कौमुदी (कार्तिक) व वैशाखात एकाग्र मनाने प्रयत्न करावा.

Verse 33

गन्धपत्रं करे गृहीय इमं मन्त्र मुदीरयेत् ॥ मन्त्रः — भगवन्नाज्ञापय इमं बहुतरं नित्यं वैशाखं चैव कार्तिकम्

हातात सुगंधित पान घेऊन हा मंत्र म्हणावा—“हे भगवन्, हे बहुतेक/प्रचुर अर्पण/व्रत स्वीकारा/आज्ञा द्या—नित्य वैशाख आणि कार्तिकही।”

Verse 34

गृहीाण गन्धपत्राणि धर्ममेव प्रवर्धय ॥ नमो नारायणेत्युक्त्वा गन्धपत्रं प्रदापयेत्

“ही सुगंधित पाने स्वीकारा; धर्मच वाढवा।” ‘नमो नारायण’ असे म्हणून सुगंधित पान अर्पण करावे.

Verse 35

पुष्पाणां च प्रवक्ष्यामि यो गुणो यच्च वै फलम् ॥ दत्त्वा वै गन्धपत्राणि पुष्पहस्तः शुचिर्नरः ॥ ॐ नमो वासुदेवायेत्युक्त्वा मन्त्र मुदीरयेत्

मी पुष्पांचे गुण आणि त्यांचे फल सांगतो. सुगंधित पाने देऊन, हातात फुले घेऊन शुद्ध पुरुष ‘ॐ नमो वासुदेवाय’ असे म्हणून मंत्र उच्चारावा.

Verse 36

मन्त्रः — भगवन्नाज्ञापय सुमनांसीमानि अर्चयितुं मां सुमनसङ्कुरु गृहीष्व सुमनस्कं देव सुगन्धेन ते नमः

मंत्र— हे भगवन्, या पुष्पांनी मला अर्चना करण्याची आज्ञा द्या; मला प्रसन्नचित्त करा. हे देव, प्रसन्न मनाने हे अर्पण स्वीकारा; सुगंधासह तुला नमस्कार।

Verse 37

दिव्यं वर्षसहस्रं वै मम लोकेषु तिष्ठति ॥ एकैकस्य तु पुष्पस्य पुण्यमेतन्महाफलम्

अर्पण करणारा माझ्या लोकांत दिव्य एक हजार वर्षे वास करतो; प्रत्येक एकेक पुष्पाचे हे पुण्य महाफळ देणारे आहे।

Verse 38

सुमनो गन्धसम्भूतं यत्त्वया पूर्वपृच्छितम्

सुगंधातून उत्पन्न झालेले जे ‘सुमनस’ पुष्प, ज्याविषयी तू पूर्वी विचारले होतेस—आता त्याविषयी मी सांगतो।

Verse 39

यावल्लोकाश्च धार्यन्ते तावत्कालं वसुन्धरे ॥ मद्भक्तो जायते धन्यो नान्यभक्तः कदाचन

हे वसुंधरे! जोपर्यंत लोक धारण केले जातात, तोपर्यंत माझा भक्त धन्य होऊन जन्म घेतो; जो माझा भक्त नाही तो कधीच (धन्य) होत नाही।

Verse 40

यस्त्वथैतेन मन्त्रेण शिशिरे कर्म कारयेत् ॥ स गच्छेत्परमां सिद्धिं मम भक्त्या व्यवस्थितः ॥

जो या मंत्राने शिशिर ऋतूत विधी करवितो, तो माझ्या भक्तीत स्थिर राहून परम सिद्धी प्राप्त करतो।

Verse 41

प्रभो द्वादश मासाश्च षष्ट्युत्तरशतत्रयम् ॥ तत्र द्वावेव किं मह्यं भगवन् किं प्रशंससि ॥

प्रभो! बारा महिने आहेत आणि तीनशे साठ दिवसही आहेत. यांपैकी माझ्या हितासाठी विशेषतः ते कोणते दोन? हे भगवन्, आपण कोणाची प्रशंसा करता?

Verse 42

प्राप्नोति ददमानस्तु मम कर्मपरायणः ॥ न जन्ममरणं चैव न ग्लानिं न च वै क्षुधाम् ॥

जो विधिपूर्वक दान करतो आणि माझ्या कर्मांत परायण राहतो, तो फल प्राप्त करतो—जन्म-मरण नाही, ग्लानी नाही आणि क्षुधाही नाही.