Adhyaya 123: The Greatness of Fragrant Flowers and Leaves: Prabodhinī (Awakening) Observances and Seasonal Rites

Verse 1

अथ सुमनोगन्धादिमाहात्म्यम्॥ सूत उवाच॥ श्रुत्वा तु कोकामाहात्म्यं पृथिवी धर्मसंहितम्॥ विस्मयं परमं याता श्रुत्वा धर्मं महौजसम्॥

હવે સુમનોગંધા વગેરેનું માહાત્મ્યપ્રકરણ. સૂત બોલ્યા—ધર્મસંયુક્ત કોકાનું માહાત્મ્ય સાંભળી અને મહાતેજસ્વી ધર્મ સાંભળી પૃથ્વી પરમ આશ્ચર્યને પામી.

Verse 2

धरण्युवाच॥ अहो प्रभावः कोकाया माहात्म्यं क्रोडरूपिणः॥ तिर्यग्योनिगतो वापि प्राप्तो यत्परमां गतिम्॥

ધરણી બોલી—અહો! કોકાનો પ્રભાવ અને વરાહરૂપ ધારણ કરનાર પ્રભુનું માહાત્મ્ય કેટલું મહાન છે; કારણ કે તિર્યક્ યોનિમાં ગયેલો પણ એ દ્વારા પરમ ગતિ પામે છે.

Verse 3

तव देव प्रसादेन किञ्चिदिच्छामि वेदितुम्॥ यन्मया पूर्वपृष्टोऽसि केन धर्मेण मानवाः॥

હે દેવ! તમારી કૃપાથી હું થોડું વધુ જાણવા ઇચ્છું છું. મેં અગાઉ તમને પૂછ્યું હતું—કયા ધર્મ દ્વારા મનુષ્યો (સિદ્ધિ/લક્ષ્ય) પ્રાપ્ત કરે છે?

Verse 4

तपसा कर्मणा वापि पश्यन्ति त्वां हि माधव॥ प्रसादसुमुखो भूत्वा निखिलं वक्तुमर्हसि॥

હે માધવ! તપથી કે કર્મથી તેઓ નિશ્ચયે તમારું દર્શન કરે છે. કૃપાભર્યા મુખથી તમે સમગ્ર ઉપદેશ કહેવા યોગ્ય છો.

Verse 5

एवं पृष्टस्तदा देव्याः माधव्याः स तु माधवः॥ प्रहस्य पुनरेवेदं वक्तुं समुपचक्रमे॥

આ રીતે દેવી માધવી દ્વારા પૂછવામાં આવતા, માધવ હસીને ફરીથી આ ઉપદેશ કહેવા લાગ્યા.

Verse 6

श्रीवराह उवाच॥ एवमेतन्महाभागे यथा त्वं भीरु भाषसे॥ कथयिष्यामि ते धर्मं गुह्यं संसारमोक्षणम्॥

શ્રીવરાહે કહ્યું—હે મહાભાગ્યવતી! તું ભયથી જેમ બોલે છે તેમ જ છે. હું તને સંસારથી મુક્તિ આપનાર ગૂઢ ધર્મ કહું છું.

Verse 7

गते मेघागमे काले प्रसन्नशरदाशये॥ अम्बरे विमले जाते विमले शशिमण्डले॥

જ્યારે મેઘોના આગમનનો સમય પસાર થયો અને શરદઋતુ પ્રસન્ન થઈ, જ્યારે આકાશ નિર્મળ બન્યું અને ચંદ્રમંડળ પણ શુદ્ધ તેજથી ઝળહળ્યું—

Verse 8

नातिशीतं न चात्युष्णे काले हंसविराविणि॥ कुमुदोत्पलकह्लारपद्मसौरभनिर्भरे॥

એવો સમય કે ન બહુ ઠંડો ન અતિ ગરમ; જ્યાં હંસોના કલરવ ગુંજતો હતો અને કુમુદ, ઉત્પલ, કહ્લાર તથા પદ્મની સુગંધથી સર્વત્ર ભરપૂર હતું—

Verse 9

कुमुदस्य च मासस्य भवेद्या द्वादशी शुभा॥ तस्यां मामर्चयेद्यस्तु तत्प्रभावं शृणुष्व मे॥

અને કુમુદ માસની જે શુભ દ્વાદશી તિથિ આવે—તે દિવસે જે મારી પૂજા કરે, તેના પ્રભાવને મારી પાસેથી સાંભળો.

Verse 10

कृत्वा ममैव कार्याणि द्वादश्यां तत्र माधवि॥ ममैवाराधनार्थाय इमं मन्त्रमुदीरयेत्॥

હે માધવી! દ્વાદશીના દિવસે ત્યાં મારા માટે નિર્ધારિત કાર્યો કરીને, મારી આરાધના માટે આ મંત્રનું ઉચ્ચારણ કરવું જોઈએ.

Verse 11

मन्त्रः— ब्रह्मणा च रुद्रेण यः स्तूयमानो भवानृषिवन्दितो वन्दनीयश्च प्राप्ता द्वादशीयं ते प्रबुध्यस्व जागृष्व मेघा गताः पूर्णश्चन्द्रः शारदानि पुष्पाणि लोकनाथ तुभ्यमहं ददानीति धर्महेतोस्तव प्रीतये प्रबुद्धं जाग्रतं लोकनाथ त्वां भजमाना यज्ञेन यजन्ते सत्रेण सत्रिणो वेदैः पठन्ति भगवन्तः शुद्धाः प्रबुद्धा जाग्रतो लोकनाथ।

મંત્ર: “જેની સ્તુતિ બ્રહ્મા અને રુદ્ર કરે છે, જે ઋષિઓ દ્વારા વંદિત અને વંદનીય છે—તમારી દ્વાદશી આવી પહોંચી છે; જાગો, ઉઠો. વાદળો વિખેરાઈ ગયા છે, પૂર્ણચંદ્ર પ્રકાશે છે, શરદઋતુના પુષ્પો ખીલ્યા છે. હે લોકનાથ, આ પુષ્પો હું તમને અર્પણ કરું છું. ધર્મના હેતુથી અને તમારી પ્રીતિ માટે—જાગૃત લોકનાથ—જે તમને ભજે છે તેઓ યજ્ઞ દ્વારા પૂજા કરે છે; સત્ર કરનારાઓ સત્રયાગથી; અને શુદ્ધ જન વેદપાઠ કરે છે. હે લોકનાથ, જાગો.”

Verse 12

एवं कर्माणि कुर्वन्ति द्वादश्यां वै यशस्विनि॥ मम भक्ताः व्रतं श्रेष्ठं ते यान्ति परमां गतिम्॥

હે યશસ્વિની! દ્વાદશીના દિવસે મારા ભક્તો આ રીતે કર્મ કરે છે; આ શ્રેષ્ઠ વ્રતનું પાલન કરીને તેઓ પરમ ગતિને પામે છે।

Verse 13

एवं वै शारदं कर्म निखिलं कथितं मया॥ देवि संसारमोक्षार्थं मम भक्तसुखावहम्॥

હે દેવી! આ રીતે શરદઋતુનું સમગ્ર કર્મ મેં વર્ણવ્યું છે—તે સંસારમોક્ષ માટે છે અને મારા ભક્તોના સુખનું કારણ છે।

Verse 14

इति प्रबोधिनी कर्म॥ अन्यच्च ते प्रवक्ष्यामि शैशिरं कर्म शोभनम्॥ यानि कर्माणि कुर्वन्ति पुंसो यान्ति परां गतिम्॥

આ રીતે પ્રબોધિની કર્મ પૂર્ણ થયું. હવે હું તમને શિશિરઋતુનું શુભ કર્મ કહું છું—જે કર્મોથી મનુષ્ય પરમ ગતિને પામે છે।

Verse 15

शीतवाताभिसन्तप्ता मम भक्त्या व्यवस्थिताः॥ अनन्यमनसो भूत्वा योगाय कृतनिश्चयाः॥

ઠંડી પવનથી પીડિત હોવા છતાં તેઓ મારી ભક્તિમાં સ્થિર રહે છે; એકાગ્ર મનથી યોગસાધના માટે દૃઢ નિશ્ચય કરે છે।

Verse 16

शिशिरे यानि कर्माणि पुष्पिताश्च वनस्पतिः॥ तैरेव चार्चनं कृत्वा जानुभ्यां पतितः क्षितौ॥

શિશિર ઋતુમાં જણાવેલ કર્મો કરીને અને પુષ્પિત વનસ્પતિઓથી એ જ રીતે વિધિપૂર્વક અર્ચન કરીને, ઘૂંટણીએ જમીન પર પડી ભક્તિપૂર્વક પ્રણામ કરવો।

Verse 17

कराभ्यामञ्जलिं कृत्वा इमं मन्त्र मुदीरयेत्॥

બન્ને હાથથી અંજલિ કરીને આ મંત્રને શ્રદ્ધાપૂર્વક ઉચ્ચારવો।

Verse 18

मन्त्रः— शिशिरो भवान् धातरिमं लोकनाथ हिमं दुस्तरं दुष्प्रवेशं कालं संसारान्मां तारयेमं धर्ता त्रिलोकनाथ।

મંત્ર— “હે ધાતા! તમે જ શિશિર ઋતુ છો. હે લોકનાથ! આ હિમમય, દુસ્તર અને દુષ્પ્રવેશ કાળમાં મને સંસારથી પાર ઉતારો; હે ધર્તા, હે ત્રિલોકનાથ!”

Verse 19

अन्यच्च ते प्रवक्ष्यामि तच्छृणुष्व वसुन्धरे॥ मासं मार्गशिरं चैव वैशाखं च मम प्रियम्॥

હે વસુંધરે! હું તને વધુ એક વાત કહું છું—સાંભળ; માર્ગશીર્ષ માસ અને વૈશાખ માસ, જે મને પ્રિય છે।

Verse 20

अहं तत्र प्रवक्ष्यामि पुष्पादीनां च यत्फलम् ॥ नववर्षसहस्राणि नववर्षशतानि च

ત્યાં હું પુષ્પ વગેરે અર્પણોના જે ફળ છે તે સમજાવીશ; તે પુણ્યથી (ભક્ત) નવ હજાર વર્ષ અને નવસો વર્ષ પણ નિવાસ કરે છે।

Verse 21

तिष्ठते विष्णुलोकेऽस्मिन् यो ददाति स्म निश्चलम् ॥ एकैकं गन्धपत्रं च दानमेतन्महत्फलम्

આ વિષ્ણુલોકમાં જે અચળ સંકલ્પથી દાન આપે છે, તે ત્યાં જ સ્થિર રહે છે. એક જ સુગંધિત પાનનું દાન પણ મહાફળદાયક કહેવાયું છે.

Verse 22

मतिमान्धृतिमान्भूत्वा गन्धपुष्पाणि दापयेत् ॥ पुनरन्यत्प्रवक्ष्यामि गन्धपत्रस्य यत्फलम्

વિવેકી અને ધૈર્યવાન બની સુગંધિત પુષ્પોનું દાન કરાવવું જોઈએ. ફરી હું બીજું કહું છું—સુગંધિત પાન અર્પણનું વિશેષ ફળ શું છે તે.

Verse 23

द्वादश्यां चैव यो दद्यात्त्रीन्मासांश्च समाहितः ॥ कौमुदस्य तु मासस्य मार्गशीर्षस्य वै तथा

જે સંયમિત થઈ દ્વાદશીના દિવસે ત્રણ મહિના દાન કરે—કૌમુદ નામના માસમાં તથા તેમ જ માર્ગશીર્ષ માસમાં પણ—

Verse 24

वैशाखस्य तु मासस्य वनमालां सुपुष्पिताम् ॥ एकचित्तं समाधाय गन्धपुष्पाणि यो न्यसेत्

વૈશાખ માસમાં સુપુષ્પિત વનમાળા અર્પણ કરીને, જે એકાગ્ર ચિત્તથી સુગંધિત પુષ્પો સ્થાપે (અર્પે)—

Verse 25

वर्षाणि द्वादशैवेह तेन पूजा कृता भवेत् ॥ शालपुष्पेण मिश्रेण कौमुद्यां गन्धकेन च

તેના દ્વારા અહીં બાર વર્ષોની પૂજા કરેલી ગણાય છે. કૌમુદીમાં શાલ-પુષ્પના મિશ્રણ સાથે અને સુગંધિ દ્રવ્ય સાથે પણ—

Verse 26

मासि मार्गशिरे भद्रे दद्यादुत्पलमिश्रितम् ॥ एवं महत्फलं भद्रे गन्धपत्रस्य च स्मृतम्

માર્ગશીર્ષ માસમાં, હે ભદ્રે, ઉત્પલ (નીલકમળ) મિશ્રિત દાન આપવું જોઈએ. આ રીતે, હે ભદ્રે, ગંધપત્રનું મહાન ફળ સ્મૃતમાં કહેવાયું છે.

Verse 27

श्रुत्वेति वचनं तस्य प्रश्रयेण तु माधवि ॥ प्रहस्य प्रणयाद्वाक्यमित्युवाच वसुन्धरा

તેના વચન સાંભળી, હે માધવી, વિનયપૂર્વક વસુંધરા હસી અને સ્નેહભર્યું વાક્ય બોલી।

Verse 28

द्वादशीं चापि देवेश प्रशंससि सदा मम ॥ इति पृष्टस्तदा देव्याः धरिण्या स तु माधवः

“હે દેવેશ! તમે મને સદા દ્વાદશીની પણ પ્રશંસા કરો છો.” એમ દેવી ધરિણી દ્વારા પૂછાતા ત્યારે માધવ (ઉત્તર આપવા લાગ્યા).

Verse 29

प्रहस्य तामुवाचेदं वचनं धर्मसंश्रितम् ॥ शृणु तत्त्वेन मे देवि येनेमौ मम च प्रियौ

હસીને તેણે ધર્માશ્રિત આ વચન કહ્યું— “હે દેવી, તત્ત્વપૂર્વક સાંભળ; જેના કારણે આ બન્ને મને પણ પ્રિય છે.”

Verse 30

तिथीनां द्वादशी चापि सर्वयज्ञफलाधिका ॥ त्वया द्विजसहस्रेभ्यो यत्फलं प्राप्नुयान्नरः

તિથિઓમાં દ્વાદશી સર્વ યજ્ઞફળથી પણ અધિક કહેવાય છે. હે દેવી, તારી આરાધનાથી મનુષ્યને તે જ ફળ મળે છે જે હજારો દ્વિજોને દાન આપવાથી મળે.

Verse 31

तदेकं संप्रदायैव द्वादश्यामभिविन्दति ॥ कौमुद्यां च प्रबुद्धोऽस्मि वैशाख्यां च समुद्घृतः

તે એક જ દાન/અર્પણ પરંપરાનુસાર આપવાથી દ્વાદશીએ તેનું ફળ નિશ્ચિત મળે છે. “કૌમુદી (કાર્તિક)માં હું જાગૃત થાઉં છું અને વૈશાખમાં ફરી ઉદ્ધૃત થાઉં છું”—એવું કહેવાયું છે.

Verse 32

महानाधिहरॊ योगस्तेनैतत्प्रभवो धरे ॥ अतः कौमुदिकायां तु वैशाख्यां यतमानसः

આ સાધના મહાન ક્લેશો હરનાર યોગ છે; તેમાંથી આ ફળ ઉત્પન્ન થાય છે, હે ધરા. તેથી કૌમુદી (કાર્તિક) અને વૈશાખમાં એકાગ્ર મનથી પ્રયત્ન કરવો જોઈએ.

Verse 33

गन्धपत्रं करे गृहीय इमं मन्त्र मुदीरयेत् ॥ मन्त्रः — भगवन्नाज्ञापय इमं बहुतरं नित्यं वैशाखं चैव कार्तिकम्

હાથમાં સુગંધિત પાન લઈને આ મંત્ર ઉચ્ચારવો—“હે ભગવન્, આ બહુપ્રચુર અર્પણ/વ્રત સ્વીકારો/આજ્ઞા આપો—નિત્ય વૈશાખ અને કાર્તિક પણ।”

Verse 34

गृहीाण गन्धपत्राणि धर्ममेव प्रवर्धय ॥ नमो नारायणेत्युक्त्वा गन्धपत्रं प्रदापयेत्

“આ સુગંધિત પાંદડાં સ્વીકારો; ધર્મને જ વધારੋ।” ‘નમો નારાયણ’ કહીને સુગંધિત પાન અર્પણ કરવું જોઈએ.

Verse 35

पुष्पाणां च प्रवक्ष्यामि यो गुणो यच्च वै फलम् ॥ दत्त्वा वै गन्धपत्राणि पुष्पहस्तः शुचिर्नरः ॥ ॐ नमो वासुदेवायेत्युक्त्वा मन्त्र मुदीरयेत्

હું પુષ્પોના ગુણ અને તેનું ફળ કહું છું. સુગંધિત પાંદડાં આપી, હાથમાં ફૂલ લઈને શુદ્ધ પુરુષ ‘ૐ નમો વાસુદેવાય’ કહી મંત્ર ઉચ્ચારે.

Verse 36

मन्त्रः — भगवन्नाज्ञापय सुमनांसीमानि अर्चयितुं मां सुमनसङ्कुरु गृहीष्व सुमनस्कं देव सुगन्धेन ते नमः

મંત્ર— હે ભગવન્, આ પુષ્પોથી મને પૂજન કરવાની આજ્ઞા આપો; મને પ્રસન્નચિત્ત કરો. હે દેવ, આનંદિત મનથી આ અર્પણ સ્વીકારો; સુગંધ સહિત તમને નમસ્કાર।

Verse 37

दिव्यं वर्षसहस्रं वै मम लोकेषु तिष्ठति ॥ एकैकस्य तु पुष्पस्य पुण्यमेतन्महाफलम्

અર્પણ કરનાર મારા લોકોમાં દિવ્ય એક હજાર વર્ષ રહે છે; દરેક એક-એક પુષ્પનું આ પુણ્ય મહાફળદાયક છે।

Verse 38

सुमनो गन्धसम्भूतं यत्त्वया पूर्वपृच्छितम्

સુગંધમાંથી ઉત્પન્ન થયેલું જે ‘સુમનસ’ પુષ્પ, જેના વિષે તું પહેલાં પૂછ્યું હતું—હવે તેનું વર્ણન કરું છું।

Verse 39

यावल्लोकाश्च धार्यन्ते तावत्कालं वसुन्धरे ॥ मद्भक्तो जायते धन्यो नान्यभक्तः कदाचन

હે વસુંધરે! જેટલા સમય સુધી લોકો ધારણ થાય છે, તેટલા સમય સુધી મારો ભક્ત ધન્યરૂપે જન્મે છે; અન્ય (અભક્ત) કદી ધન્ય થતો નથી।

Verse 40

यस्त्वथैतेन मन्त्रेण शिशिरे कर्म कारयेत् ॥ स गच्छेत्परमां सिद्धिं मम भक्त्या व्यवस्थितः ॥

જે આ મંત્રથી શિશિર ઋતુમાં વિધિ કરાવે, તે મારી ભક્તિમાં સ્થિર રહી પરમ સિદ્ધિને પ્રાપ્ત કરે છે।

Verse 41

प्रभो द्वादश मासाश्च षष्ट्युत्तरशतत्रयम् ॥ तत्र द्वावेव किं मह्यं भगवन् किं प्रशंससि ॥

પ્રભુ! બાર માસ છે અને ત્રણસો સાઠ દિવસ પણ છે. તેમાંમાંથી મારા હિત માટે વિશેષ કરીને કયા બે? હે ભગવન્, તમે કયાનું પ્રશંસન કરો છો?

Verse 42

प्राप्नोति ददमानस्तु मम कर्मपरायणः ॥ न जन्ममरणं चैव न ग्लानिं न च वै क्षुधाम् ॥

જે વિધિપૂર્વક દાન આપે છે અને મારા નિર્ધારિત કર્મોમાં પરાયણ રહે છે, તે ફળ પામે છે—જન્મ-મરણ નથી, ગ્લાનિ નથી અને ક્ષુધા પણ નથી.