Sarga 53

Verse 1

स तं वृक्षं समासाद्य सन्ध्यामन्वास्यपश्चिमाम्।रामो रमयतां श्रेष्ठ इति होवाच लक्ष्मणम्।।।।

ครั้นเสด็จถึงต้นไม้นั้น พระรามทรงประกอบพิธีสันธยาเวลาเย็น หันพระพักตร์สู่ทิศตะวันตก; แล้วพระราม ผู้ประเสริฐยิ่งในผู้ประทานความรื่นรมย์ ได้ตรัสแก่พระลักษมณ์

Verse 2

अद्येयं प्रथमा रात्रिर्याता जनपदाद्बहिः।या सुमन्त्रेण रहिता तां नोत्कण्ठितुमर्हसि।।।।

วันนี้เป็นคืนแรกที่เราต้องพักนอกเขตบ้านเมือง และปราศจากสุมันตระ; แต่ท่านไม่ควรปล่อยใจให้กระวนกระวายเพราะเหตุนี้

Verse 3

जागर्तव्यमतन्द्रिभ्यामद्यप्रभृति रात्रिषु।योगक्षेमौ हि सीताया वर्तेते लक्ष्मणावयोः।।।।

ดูลักษมณ์ ตั้งแต่วันนี้เป็นต้นไป เราทั้งสองพึงเฝ้าระวังยามราตรีโดยไม่ประมาท เพราะความปลอดภัยและความผาสุกของนางสีตาย่อมอยู่ที่เราทั้งคู่

Verse 4

रात्रिं कथञ्चिदेवेमां सौमित्रे वर्तयामहे।अपावर्तामहे भूमावास्तीर्य स्वयमार्जितैः।।।।

โอ้เสามิตรี (ลักษมณะ) คืนนี้เราจักต้องประคองให้ผ่านไปไม่ว่าด้วยวิธีใด เราจักเอนกายลงบนพื้นดิน ปูสิ่งที่เราหาเก็บได้ด้วยตนเอง

Verse 5

स तु संविश्य मेदिन्यां महार्हशयनोचितः।इमाः सौमित्रये रामो व्याजहार कथाः शुभाः।।।।

แม้ทรงคู่ควรแก่แท่นบรรทมอันเลิศค่า พระรามก็ทรงเอนกายลงบนแผ่นดิน แล้วตรัสถ้อยคำอันเป็นมงคลและเกื้อกูลแก่เสามิตรี (ลักษมณะ)

Verse 6

ध्रुवमद्य महाराजो दुःखं स्वपिति लक्ष्मण।कृतकामा तु कैकेयी तुष्टा भवितुमर्हति।।।।

โอ้ลักษมณะ แน่นอนว่าคืนนี้มหาราชย่อมบรรทมด้วยความทุกข์โศก; แต่ไกเกยี เมื่อความปรารถนาสำเร็จแล้ว ย่อมพึงพอใจเป็นแน่

Verse 7

सा हि देवी महाराजं कैकेयी राज्यकारणात्।अपि न च्यावयेत्प्राणान् दृष्ट्वा भरतमागतम्।।।।

เพราะพระมเหสีไกเกยี—ด้วยเหตุแห่งราชสมบัติ—ครั้นเห็นภรตะกลับมาแล้ว อาจถึงกับไม่ยับยั้งที่จะทำให้พระชนม์ของมหาราชาตกอยู่ในอันตราย

Verse 8

अनाथश्च हि वृद्धश्च मया चैव विनाकृतः।किं करिष्यति कामात्मा कैकेयी वशमागतः।।।।

พระองค์ทรงชรา และเมื่อถูกพรากจากข้าพเจ้าแล้วก็ประหนึ่งไร้ที่พึ่ง; กษัตริย์ผู้ถูกความใคร่ครอบงำและตกอยู่ใต้อำนาจไกเกยี จะทรงทำสิ่งใดได้เล่า

Verse 9

इदं व्यसनमालोक्य राज्ञश्च मतिविभ्रमम्।काम एवार्थधर्माभ्यां गरीयानिति मे मतिः।।।।

ครั้นเห็นเคราะห์ร้ายนี้และความสับสนแห่งดุลยพินิจของพระราชา ข้าพเจ้าจึงเห็นว่า “กามตัณหา” นั้นหนักยิ่งกว่าทั้งทรัพย์และธรรมะ

Verse 10

को ह्यविद्वानपि पुमान् प्रमदायाः कृते त्यजेत्।छन्दानुवर्तिनं पुत्रं तातो मामिव लक्ष्मण।।।।

โอ้พระลักษมณ์ ชายใดเล่า—even หากไร้ความรู้—จะทอดทิ้งบุตรผู้เชื่อฟังเช่นเรา เพราะเหตุแห่งสตรี ดังที่พระบิดาของเราได้ทรงกระทำ?

Verse 11

सुखी बत सभार्यश्च भरतः केकयीसुतः।मुदितान् कोसलानेको यो भोक्ष्यत्यधिराजवत्।।।।

พระภรต โอรสแห่งไกเกยี ผู้เป็นสุขพร้อมพระชายา จะได้เสวยโกศลเพียงผู้เดียว ท่ามกลางประชาชนผู้ยินดี ดุจพระจักรพรรดิ

Verse 12

स हि सर्वस्य राज्यस्य मुखमेकं भविष्यति।ताते च वयसाऽतीते मयि चारण्यमास्थिते।।।।

เพราะเขานั่นแลจะเป็นประมุขเพียงผู้เดียวแห่งราชอาณาจักรทั้งปวง—โอ้ผู้เป็นที่รัก เมื่อพระบิดาของเราชราภาพแล้ว และเราก็ได้เข้าพำนักในป่าเป็นวัตร

Verse 13

अर्थधर्मौ परित्यज्य य काममनुवर्तते।एवमापद्यते क्षिप्रं राजा दशरथो यथा।।।।

กษัตริย์ผู้ละทิ้งอรรถะและธรรมะ แล้วตามใจตัณหา ย่อมตกสู่หายนะโดยเร็ว—ดังที่พระเจ้าทศรถได้ประสบแล้ว

Verse 14

मन्ये दशरथान्ताय मम प्रव्राजनाय च।कैकेयी सौम्य सम्प्राप्ता राज्याय भरतस्य च।।।।

โอ้ลักษมณะผู้สุภาพ ข้าคิดว่าไกเกยีมาที่นี่เพื่อความพินาศของพระเจ้าทศรถ เพื่อการเนรเทศของข้า และเพื่อให้ภรตขึ้นครองราชย์

Verse 15

अपीदानीं तु कैकेयी सौभाग्यमदमोहिता।कौसल्यां च सुमित्रां च सम्प्रबाधेत मत्कृते।।।।

แล้วบัดนี้ ไกเกยีผู้หลงมัวเมาในโชคดีของตน จะไม่รังแกพระนางเกาสัลยาและพระนางสุมิตราเพราะข้าหรือ?

Verse 16

मा स्म मत्कारणाद्देवी सुमित्रा दुःखमावसेत्।अयोध्यामित एव त्वं काल्ये प्रविश लक्ष्मण।।।।

ลักษมณะ อย่าให้พระนางสุมิตราเทวีต้องเศร้าโศกเพราะข้าเลย; เพราะฉะนั้นจงกลับจากที่นี่ และพรุ่งนี้เช้าจงเข้าเมืองอโยธยา

Verse 17

अहमेको गमिष्यामि सीतया सह दण्डकान्।अनाथाया हि नाथस्त्वं कौशल्याया भविष्यसि।।।।

เราจะไปเพียงลำพังพร้อมนางสีดาเข้าสู่ป่าทัณฑกะ; ส่วนท่านจงเป็นที่พึ่งและผู้คุ้มครองพระนางโกศัลยา ผู้จะเหลือไร้ที่พึ่ง

Verse 18

क्षुद्रकर्मा हि कैकेयी द्वेष्यमन्याय्यमाचरेत्।परिदद्याहि धर्मज्ञे भरते मम मातरम्।।।।

เพราะไกเกยีผู้มีการกระทำต่ำทรามและโหดร้าย อาจด้วยความพยาบาทกระทำสิ่งน่ารังเกียจและอธรรม; ฉะนั้นจงมอบหมายมารดาของเราไว้แก่พระภรต ผู้รู้ธรรม

Verse 19

नूनं जात्यन्तरे कस्मिन् स्त्रियः पुत्रैर्वियोजिताः।जनन्या मम सौमित्रे तस्मादेतदुपस्थितम्।।।।

โอ้ลักษมณ์ โอรสแห่งสุมนตรา แน่แท้ว่าในชาติปางก่อนมารดาของเราคงเคยพรากสตรีทั้งหลายจากบุตรของตน; เพราะเหตุนั้นเคราะห์ร้ายนี้จึงมาถึงนางในบัดนี้

Verse 20

मया हि चिरपुष्टेन दुखसंवर्धितेन च।विप्रयुज्यत कौशल्या फलकाले धिगस्तु माम्।।।।

พระนางโกศัลยาเลี้ยงดูเรามายาวนาน และอบรมเราท่ามกลางความทุกข์; ครั้นถึงกาลแห่งผลกลับต้องพรากจากเรา—น่าละอายแก่เรา!

Verse 21

मा स्म सीमन्तिनी काचिज्जनयेत्पुत्रमीदृशम्।सौमित्रे योऽहमम्बाया दद्मि शोकमनन्तकम्।।।।

โอ้ลักษมณ์ โอรสแห่งสุมนตรา เพราะเราคือบุตรผู้มอบความโศกไม่สิ้นสุดแก่แม่ของตน ขออย่าให้สตรีใดให้กำเนิดบุตรเช่นเราเลย

Verse 22

मन्ये प्रीतिविशिष्टा सा मत्तो लक्ष्मण शारिका।यस्यास्तच्छ्रूयते वाक्यं शुक पादमरेर्दश।।।।

โอ้ลักษมณะ ข้าคิดว่านกเอี้ยงของมารดาข้าเป็นที่รักยิ่งกว่าข้าเสียอีก เพราะจากมันได้ยินถ้อยคำว่า “โอ้นกแก้ว จงจิกกัดเท้าศัตรูเถิด!”

Verse 23

शोचन्त्या अल्पभाग्याया न किञ्चिदुपकुर्वता।पुत्रेण किमपुत्राया मया कार्यमरिन्दम।।।।

โอ้ผู้ปราบศัตรู มารดาของข้าผู้โศกเศร้าและอาภัพ จะได้ประโยชน์อันใดจากบุตรเช่นข้า ผู้ไม่อาจเกื้อกูลสิ่งใดได้ ราวกับนางไร้บุตรเล่า?

Verse 24

अल्पभाग्या हि मे माता कौशल्या रहिता मया।शेते परमदुःखार्ता पतिता शोकसागरे।।।।

มารดาของข้า คือพระนางเกาสัลยา เมื่อพรากจากข้าแล้ว ย่อมอาภัพแท้ ถูกทุกข์ใหญ่ท่วมท้น คงนอนอยู่ประหนึ่งตกลงสู่มหาสมุทรแห่งโศกา

Verse 25

एको ह्यहमयोध्यां च पृथिवीं चापि लक्ष्मण।तरेयमिषुभिः क्रुद्धो ननु वीर्यमकारणम्।।।।

โอ้ลักษมณะ หากข้าโกรธขึ้นมา แม้เพียงลำพัง ข้าก็อาจปราบอโยธยา—แม้ทั้งพิภพ—ด้วยศรของข้าได้; แต่การอวดฤทธิ์เดชโดยไร้เหตุอันชอบธรรม ย่อมไม่สมควร

Verse 26

अधर्मभयभीतश्च परलोकस्य चानघ।तेन लक्ष्मण नाद्याह मात्मानमभिषेचये।।।।

โอ้ลักษมณะผู้ปราศจากมลทิน ด้วยความหวาดเกรงต่ออธรรม และระลึกถึงโลกหน้า ข้าจึงมิได้ให้ตนรับพิธีราชาภิเษกในวันนี้

Verse 27

एतदन्यश्च करुणं विलप्य विजने वने।अश्रुपूर्णमुखो रामो निशि तूष्णीमुपाविशत्।।।।

คร่ำครวญเช่นนั้นและด้วยถ้อยคำอันเวทนายิ่งนัก ในป่ารกร้างอันสงัดนั้น พระรามผู้มีพระพักตร์ชุ่มด้วยน้ำตา ประทับนั่งนิ่งเงียบในราตรี

Verse 28

विलप्योपरतं रामं गतार्चिषमिवानलम्।समुद्रमिव निर्वेगमाश्वासयत लक्ष्मणः।।।।

ครั้นพระรามทรงหยุดคร่ำครวญ—ดุจไฟที่เปลวดับสิ้น ดุจมหาสมุทรที่สงบนิ่งไร้คลื่น—พระลักษมณ์จึงปลอบประโลมพระองค์

Verse 29

ध्रुवमद्य पुरी राजन्नयोध्यायुधिनां वर।निष्प्रभा त्वयि निष्क्रान्ते गतचन्द्रेव शर्वरी।।।।

ข้าแต่พระราชา ผู้ประเสริฐยิ่งในหมู่นักรบผู้ทรงอาวุธ แน่นอนว่าวันนี้กรุงอโยธยา เมื่อพระองค์เสด็จจากไปแล้ว ย่อมหม่นไร้รัศมี ดุจราตรีที่ปราศจากจันทร์

Verse 30

नैतदौपयिकं राम यदिदं परितप्यते।विषादयसि सीतां च मां चैव पुरुषर्षभ।।।।

ข้าแต่พระราม ความเศร้าโศกเช่นนี้ไม่สมควรแก่พระองค์เลย ข้าแต่บุรุษผู้ประเสริฐ ด้วยการคร่ำครวญเช่นนี้ พระองค์ทรงทำให้นางสีตาท้อใจ และข้าพเจ้าด้วยเช่นกัน

Verse 31

न च सीता त्वया हीना न चाहमपि राघव।मुहूर्तमपि जीवावो जलान्मत्स्याविनोद्धृतौ।।।।

โอ้ ราฆวะ! ทั้งสีตาเมื่อปราศจากท่าน และข้าพเจ้าด้วย ก็ไม่อาจมีชีวิตอยู่ได้แม้ชั่วขณะ ดุจปลาถูกยกขึ้นจากน้ำ

Verse 32

नहि तातं न शत्रुघ्नं न सुमित्रां परन्तप।द्रष्टुमिच्छेयमद्याहं स्वर्गं चापि त्वया विना।।।।

โอ้ ปรันตปะ ผู้เผาผลาญศัตรู! หากปราศจากท่าน วันนี้ข้าพเจ้าไม่ปรารถนาจะพบทั้งพระบิดา ศัตรุฆนะ หรือสุมิตรา แม้สวรรค์เองก็ไม่ปรารถนา

Verse 33

ततस्तत्र सुखासीनौ नातिदूरे निरीक्ष्य ताम्।न्यग्रोधे सुकृतां शय्यां भेजाते धर्मवत्सलौ।।।।

แล้วทั้งสองผู้รักธรรม นั่งอย่างผาสุก ณ ที่นั้น ครั้นแลเห็นไม่ไกลมีที่บรรทมจัดไว้อย่างดีใต้ต้นไทร ก็เอนกายนอนบนที่นั้น

Verse 34

स लक्ष्मणस्योत्तमपुष्कलं वचोनिशम्य चैवं वनवासमादरात्।समाः समस्ता विदधे परन्तपःप्रपद्य धर्मं सुचिराय राघवः।।।।

พระราฆวะ (พระราม) ผู้ปราบศัตรู ทรงสดับถ้อยคำอันประเสริฐและกว้างขวางของพระลักษมณ์ด้วยความเอ็นดู แล้วทรงน้อมรับธรรมอันควรแก่การอยู่ป่า และทรงอนุญาตให้ดำรงชีวิตในพนาสำหรับครบถ้วนทุกปี เป็นกาลยาวนาน

Verse 35

ततस्तु तस्मिन् विजने वने तदामहाबलौ राघववंशवर्धनौ।न तौ भयं सम्भ्रममभ्युपेयतुर्यथैव सिंहौ गिरिसानुगोचरौ।।।।

ครั้นแล้ว ในป่าอันเปลี่ยวสงัดนั้น มหาบุรุษทั้งสอง ผู้ทรงพลังยิ่งและเป็นผู้สืบสานวงศ์ราฆวะ มิได้ตกอยู่ในความหวาดกลัวหรือความตระหนก ดุจสิงห์สองตัวเที่ยวไปตามไหล่เขา