Sarga 53

Verse 1

स तं वृक्षं समासाद्य सन्ध्यामन्वास्यपश्चिमाम्।रामो रमयतां श्रेष्ठ इति होवाच लक्ष्मणम्।।।।

ఆ వృక్షాన్ని చేరి రాముడు పశ్చిమాభిముఖుడై సాయంకాల సంధ్యావందనం ఆచరించెను; అనంతరం సాంత్వననిచ్చువారిలో శ్రేష్ఠుడైన రాముడు లక్ష్మణునితో పలికెను।

Verse 2

अद्येयं प्रथमा रात्रिर्याता जनपदाद्बहिः।या सुमन्त्रेण रहिता तां नोत्कण्ठितुमर्हसि।।।।

ఈ రోజు జనపదం వెలుపల గడపవలసిన మొదటి రాత్రి, పైగా సుమంత్రుడు కూడా లేడు; అయినా దీనిగురించి నీవు ఆందోళన చెందకూడదు।

Verse 3

जागर्तव्यमतन्द्रिभ्यामद्यप्रभृति रात्रिषु।योगक्षेमौ हि सीताया वर्तेते लक्ष्मणावयोः।।।।

హే లక్ష్మణా, ఈ రోజు నుంచీ రాత్రివేళల్లో అలసత్వం లేకుండా జాగ్రత్తగా మేల్కొని ఉండాలి; ఎందుకంటే సీతాదేవి యొక్క రక్షణ, క్షేమం మన ఇద్దరిపైనే ఆధారపడి ఉంది।

Verse 4

रात्रिं कथञ्चिदेवेमां सौमित्रे वर्तयामहे।अपावर्तामहे भूमावास्तीर्य स्वयमार्जितैः।।।।

హే సౌమిత్రీ! ఈ రాత్రిని ఏదో విధంగా గడపాలి. మనమే సేకరించినదాన్ని పరచి నేలపైనే శయనించుదాం.

Verse 5

स तु संविश्य मेदिन्यां महार्हशयनोचितः।इमाः सौमित्रये रामो व्याजहार कथाः शुभाः।।।।

మహార్హమైన శయ్యకు యోగ్యుడైన రాముడు భూమిపై శయనించి, సౌమిత్రికి శుభమైన హితవాక్యాలు పలికెను.

Verse 6

ध्रुवमद्य महाराजो दुःखं स्वपिति लक्ष्मण।कृतकामा तु कैकेयी तुष्टा भवितुमर्हति।।।।

హే లక్ష్మణా! ఈ రాత్రి మహారాజు నిశ్చయంగా దుఃఖంతో నిద్రించుచున్నాడు; కాని కోరిక తీరిన కైకేయి తృప్తిగా ఉండవలెను.

Verse 7

सा हि देवी महाराजं कैकेयी राज्यकारणात्।अपि न च्यावयेत्प्राणान् दृष्ट्वा भरतमागतम्।।।।

రాజ్యకారణంగా ఆ దేవి కైకేయి, భరతుడు వచ్చినట్లు చూచి, మహారాజు ప్రాణాలకైనా హాని కలిగించుటకు వెనుకాడకపోవచ్చు.

Verse 8

अनाथश्च हि वृद्धश्च मया चैव विनाकृतः।किं करिष्यति कामात्मा कैकेयी वशमागतः।।।।

ఆయన వృద్ధుడు, నన్ను విడిచి అనాథుడైనవాడు; కోరికల చేత నడిపింపబడి కైకేయి వశమైన రాజు ఏమి చేయగలడు?

Verse 9

इदं व्यसनमालोक्य राज्ञश्च मतिविभ्रमम्।काम एवार्थधर्माभ्यां गरीयानिति मे मतिः।।।।

ఈ విపత్తును, రాజుని బుద్ధి-భ్రాంతిని చూచి నా నిశ్చయం—అర్థమూ ధర్మమూ రెండింటికన్నా కామమే అధిక బలవంతమని।

Verse 10

को ह्यविद्वानपि पुमान् प्रमदायाः कृते त्यजेत्।छन्दानुवर्तिनं पुत्रं तातो मामिव लक्ष्मण।।।।

హే లక్ష్మణా, ఏ పురుషుడు—అవిద్వానుడైనా సరే—ఒక స్త్రీ కారణంగా నన్నువంటి ఆజ్ఞానువర్తి కుమారుని విడిచిపెడతాడు? తండ్రి నన్ను విడిచినట్లుగా!

Verse 11

सुखी बत सभार्यश्च भरतः केकयीसुतः।मुदितान् कोसलानेको यो भोक्ष्यत्यधिराजवत्।।।।

అహో, కైకేయి సుతుడైన భరతుడు భార్యతో కూడ సుఖిగా ఉన్నాడు; ఆనందితమైన కోసలదేశాన్ని అతడొక్కడే చక్రవర్తివలె అనుభవించును।

Verse 12

स हि सर्वस्य राज्यस्य मुखमेकं भविष्यति।ताते च वयसाऽतीते मयि चारण्यमास्थिते।।।।

అతడే సమస్త రాజ్యానికి ఏకైక నాయకుడగును; ఎందుకంటే, ప్రియమా, తండ్రి వయస్సులో వృద్ధుడైయున్నాడు, నేను అరణ్యవాసం ఆశ్రయించితిని।

Verse 13

अर्थधर्मौ परित्यज्य य काममनुवर्तते।एवमापद्यते क्षिप्रं राजा दशरथो यथा।।।।

అర్థధర్మాలను విడిచి కేవలం కామాన్ని అనుసరించే రాజు త్వరలోనే విపత్తులో పడతాడు—రాజు దశరథుడు పడినట్లే।

Verse 14

मन्ये दशरथान्ताय मम प्रव्राजनाय च।कैकेयी सौम्य सम्प्राप्ता राज्याय भरतस्य च।।।।

సౌమ్య లక్ష్మణా, నా భావన ప్రకారం కైకేయి ఇక్కడ దశరథుని వినాశానికి, నా ప్రవాసానికి, అలాగే భరతునికి రాజ్యప్రాప్తికి వచ్చిందని అనిపిస్తోంది।

Verse 15

अपीदानीं तु कैकेयी सौभाग्यमदमोहिता।कौसल्यां च सुमित्रां च सम्प्रबाधेत मत्कृते।।।।

ఇప్పుడు కైకేయి—తన సౌభాగ్య మదమోహంలో మునిగి—నా కారణంగా కౌసల్యను, సుమిత్రను బాధించదా?

Verse 16

मा स्म मत्कारणाद्देवी सुमित्रा दुःखमावसेत्।अयोध्यामित एव त्वं काल्ये प्रविश लक्ष्मण।।।।

లక్ష్మణా, నా కారణంగా దేవి సుమిత్ర దుఃఖంలో మునగకూడదు; అందుకే నీవు ఇక్కడినుంచే తిరిగి రేపు ఉదయం అయోధ్యలో ప్రవేశించు।

Verse 17

अहमेको गमिष्यामि सीतया सह दण्डकान्।अनाथाया हि नाथस्त्वं कौशल्याया भविष्यसि।।।।

నేను ఒక్కడినే సీతతో కలిసి దండకారణ్యానికి వెళ్తాను. నీవు అనాథగా మిగిలే కౌసల్యకు నాథుడై ఆమెను కాపాడు।

Verse 18

क्षुद्रकर्मा हि कैकेयी द्वेष्यमन्याय्यमाचरेत्।परिदद्याहि धर्मज्ञे भरते मम मातरम्।।।।

కైకేయి క్షుద్రకర్మగలది; ద్వేషంతో ఆమె హేయమైన, అన్యాయమైన కార్యాలు చేయవచ్చు. అందుకే ధర్మజ్ఞుడైన భరతునికి నా తల్లిని అప్పగించు।

Verse 19

नूनं जात्यन्तरे कस्मिन् स्त्रियः पुत्रैर्वियोजिताः।जनन्या मम सौमित्रे तस्मादेतदुपस्थितम्।।।।

సౌమిత్రీ! నిశ్చయంగా ఏదో పూర్వజన్మలో నా జనని స్త్రీలను వారి కుమారుల నుండి విడదీసి ఉండాలి; అందుకే ఈ విపత్తు ఆమెకు ఎదురైంది।

Verse 20

मया हि चिरपुष्टेन दुखसंवर्धितेन च।विप्रयुज्यत कौशल्या फलकाले धिगस्तु माम्।।।।

నన్ను దీర్ఘకాలం పోషించి, దుఃఖంతో పెంచిన కౌసల్య ఫలకాలంలోనే నన్ను విడిచి వేరుపడుతోంది—నాకు ధిక్కారం!

Verse 21

मा स्म सीमन्तिनी काचिज्जनयेत्पुत्रमीदृशम्।सौमित्रे योऽहमम्बाया दद्मि शोकमनन्तकम्।।।।

సౌమిత్రీ! నేను తల్లికి అంతులేని శోకాన్ని కలిగించే కుమారుడను; ఇలాంటి కుమారుణ్ని ఏ సీమంతిని కూడా జన్మింపనీయకూడదు।

Verse 22

मन्ये प्रीतिविशिष्टा सा मत्तो लक्ष्मण शारिका।यस्यास्तच्छ्रूयते वाक्यं शुक पादमरेर्दश।।।।

లక్ష్మణా, నా తల్లి దృష్టిలో ఆమె శారిక (మైనా) నన్ను మించిన ప్రియమని నేను భావిస్తున్నాను; ఎందుకంటే ఆమె నోట నుంచే ఇలా వినబడుతుంది— “ఓ శుకా, శత్రువు పాదాన్ని కొరుకు!”

Verse 23

शोचन्त्या अल्पभाग्याया न किञ्चिदुपकुर्वता।पुत्रेण किमपुत्राया मया कार्यमरिन्दम।।।।

హే అరిదమా! శోకంలో మునిగిన, అల్పభాగ్యవతైన నా తల్లికి నా వంటి—ఏ ఉపకారమూ చేయలేని—కొడుకు వల్ల ఏమి ప్రయోజనం? ఆమె పుత్రహీనురాలైనట్లే.

Verse 24

अल्पभाग्या हि मे माता कौशल्या रहिता मया।शेते परमदुःखार्ता पतिता शोकसागरे।।।।

నన్ను విడిచి నా తల్లి కౌశల్య నిజంగా అల్పభాగ్యవతి; పరమ దుఃఖంతో వ్యాకులమై ఆమె శోకసాగరంలో పడినట్లుగా పడి ఉండి ఉంటుంది.

Verse 25

एको ह्यहमयोध्यां च पृथिवीं चापि लक्ष्मण।तरेयमिषुभिः क्रुद्धो ननु वीर्यमकारणम्।।।।

లక్ష్మణా, నేను కోపించితే ఒంటరిగా నా బాణాలతో అయోధ్యనే కాదు, సమస్త భూమినీ వశపరచగలను; కానీ న్యాయమైన కారణం లేకుండా వీర్యప్రదర్శన చేయడం తగదు.

Verse 26

अधर्मभयभीतश्च परलोकस्य चानघ।तेन लक्ष्मण नाद्याह मात्मानमभिषेचये।।।।

హే అనఘ లక్ష్మణా! అధర్మభయంతో, పరలోకాన్ని కూడా స్మరించుకొని, అందుకే నేను ఈ రోజు నా అభిషేకం (రాజ్యాభిషేకం) చేయించుకోలేదు.

Verse 27

एतदन्यश्च करुणं विलप्य विजने वने।अश्रुपूर्णमुखो रामो निशि तूष्णीमुपाविशत्।।।।

ఇలా మరియు మరెన్నో కరుణ విధాలుగా ఆ నిర్జన వనంలో విలపించి, కన్నీళ్లతో నిండిన ముఖంతో శ్రీరాముడు రాత్రివేళ మౌనంగా కూర్చున్నాడు।

Verse 28

विलप्योपरतं रामं गतार्चिषमिवानलम्।समुद्रमिव निर्वेगमाश्वासयत लक्ष्मणः।।।।

రాముడు విలాపం ఆపి—జ్వాలలు చల్లారిన అగ్నిలా, అలజడి లేని సముద్రంలా—శాంతుడైనప్పుడు లక్ష్మణుడు ఆయనను ఓదార్చాడు।

Verse 29

ध्रुवमद्य पुरी राजन्नयोध्यायुधिनां वर।निष्प्रभा त्वयि निष्क्रान्ते गतचन्द्रेव शर्वरी।।।।

హే రాజా, ఆయుధధారులలో శ్రేష్ఠుడా! నీవు బయలుదేరినందున ఈ రోజు అయోధ్యాపురి చంద్రుడు లేని రాత్రిలా నిశ్చయంగా కాంతిహీనమై ఉంటుంది।

Verse 30

नैतदौपयिकं राम यदिदं परितप्यते।विषादयसि सीतां च मां चैव पुरुषर्षभ।।।।

హే రామా, ఈ విధంగా దుఃఖపడటం నీకు తగదు। హే పురుషశ్రేష్ఠా, ఇలా విలపిస్తూ నీవు సీతను కూడా నన్ను కూడా విషాదంలో ముంచుతున్నావు।

Verse 31

न च सीता त्वया हीना न चाहमपि राघव।मुहूर्तमपि जीवावो जलान्मत्स्याविनोद्धृतौ।।।।

హే రాఘవా! నీవు లేకుండా సీతకూ, నాకూ జీవితం లేదు; నీటిలోనుండి బయటకు తీసిన చేపలవలె మేము క్షణమాత్రమూ నిలువలేము।

Verse 32

नहि तातं न शत्रुघ्नं न सुमित्रां परन्तप।द्रष्टुमिच्छेयमद्याहं स्वर्गं चापि त्वया विना।।।।

హే పరంతపా! నీవు లేకుండా నేడు నేను తండ్రిని గానీ, శత్రుఘ్నుని గానీ, సుమిత్రను గానీ చూడాలని కోరను; స్వర్గాన్నికూడా కాదు।

Verse 33

ततस्तत्र सुखासीनौ नातिदूरे निरीक्ष्य ताम्।न्यग्रोधे सुकृतां शय्यां भेजाते धर्मवत्सलौ।।।।

అప్పుడు అక్కడ సుఖంగా కూర్చున్న ధర్మప్రియులైన ఆ ఇద్దరు, సమీపంలో మర్రిచెట్టు కింద చక్కగా సిద్ధం చేసిన శయ్యను చూసి, ఆ శయ్యపై శయనించారు।

Verse 34

स लक्ष्मणस्योत्तमपुष्कलं वचोनिशम्य चैवं वनवासमादरात्।समाः समस्ता विदधे परन्तपःप्रपद्य धर्मं सुचिराय राघवः।।।।

శత్రుసంతాపకుడైన రాఘవుడు (రాముడు) లక్ష్మణుని ఉత్తమమైన, విస్తారమైన ఉపదేశాన్ని స్నేహంతో వినీ, అరణ్యవాస ధర్మాన్ని గౌరవంతో స్వీకరించి, నిర్ణీతమైన సమస్త సంవత్సరాలపాటు దీర్ఘకాలం అలాగే ఆచరించుటకు ఏర్పాటుచేశాడు।

Verse 35

ततस्तु तस्मिन् विजने वने तदामहाबलौ राघववंशवर्धनौ।न तौ भयं सम्भ्रममभ्युपेयतुर्यथैव सिंहौ गिरिसानुगोचरौ।।।।

ఆపై ఆ నిర్జన అరణ్యంలో ఆ సమయంలో రాఘవ వంశాన్ని వర్ధింపజేసే ఆ ఇద్దరు మహాబలులు భయానికీ కలవరానికీ లోనుకాలేదు—పర్వత శిఖరాల ఒడిలో సంచరించే రెండు సింహాల వలె।